თამაშის ტექნოლოგია, რეპროდუქცია და ცოდნის ტრანსფერი ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებული ცნებები და ერთი მთლიანი სასწავლო პროცესის შემადგენელი ნაწილებია. უფრო მეტიც, შეიძლება ითქვას, რომ ამ პროცესში თამაში და რეპროდუქცირება ცოდნის ტრანსფერის აუცილებელი წინაპირობაა:

• თამაშისას იქმნება აქტიური, ემოციური, მამოტივირებელი გარემო, სადაც მოსწავლეების სააზროვნო უნარები აქტიურდება;
• რეპროდუქცირებისას (უკვე მიღებული ცოდნისა და ქმედებების განმეორებითი რეპროდუქცია შედეგის მისაღებად) მოსწავლე ზუსტად აღადგენს ნასწავლ ფაქტებს და პასუხობს კითხვებზე: ვინ? სად? როდის? როგორ? და ა.შ.

• კარგად დამახსოვრებული და სტრუქტურირებული ინფორმაცია კი ადვილად ტრანსფორმირდება ახალ ცოდნად.

პრაქტიკული მაგალითი VII კლასის ისტორიის საგნობრივი კურსიდან:

თემა – „ბრინჯაოს ხანა და ძველი აღმოსავლეთი“. მასწავლებელი ირჩევს სათამაშო ტექნოლოგიას „სასწავლო დუელი“ და თემასთან დაკავშირებით ადგენს შეკითხვებს, მოსწავლეებმა კი სწრაფად (განსაზღვრულ დროში) და სწორად უნდა უპასუხონ:

1. რა ტექნოლოგიურმა მიღწევამ განაპირობა ბრინჯაოს ხანის დასაწყისი?
2. როგორ შეცვალა ლითონის დამუშავებამ ადამიანთა შრომა და წარმოება?
3. რატომ გაჩნდა ქონებრივი უთანასწორობა პირველყოფილ თემებში?
4. რა ფუნქცია ჰქონდა ყორღნებს და რას გამოხატავდნენ ისინი?
5. რატომ წარმოიშვა პირველი სახელმწიფოები მდინარეთა ხეობებში?
6. რა ნიშნით იყო აუცილებელი კანონების არსებობა ძველ სახელმწიფოებში?
7. რა კავშირები ჰქონდა დიაოხს მეზობელ აღმოსავლურ ქვეყნებთან?
8. რა ეკონომიკური და კულტურული ურთიერთობები ჰქონდა კოლხას სხვა რეგიონებთან?
9. რატომ მოიხსენებენ აქემენიანთა სპარსეთს როგორც პირველ სახმელეთო იმპერიას?
10. რა გზით აღმოჩნდნენ ქართველური ტომები აქემენიანთა სპარსეთის შემადგენლობაში?
11. რატომ არის მნიშვნელოვანი ძველი აღმოსავლეთის შესწავლა თანამედროვე ისტორიული ცნობიერებისთვის? და ა.შ.

მოცემული შეკითხვებით მასწავლებელი ქმნის ცოდნის რეპროდუქცირებისა და ტრანსფერის შესაძლებლობას. კერძოდ, კითხვაზე:

• „რა ტექნოლოგიურმა მიღწევამ განაპირობა ბრინჯაოს ხანის დასაწყისი?“ – მოსწავლე პირდაპირ იხსენებს და იყენებს ნასწავლ ფაქტს (ლითონის დამუშავება);
• „რა ნიშნით იყო აუცილებელი კანონების არსებობა ძველ სახელმწიფოებში?“ (პასუხი საჭიროებს ზუსტი განმარტების გახსენებას და ესეც რეპროდუცირებაა) და ა.შ.,
• „რატომ არის მნიშვნელოვანი ძველი აღმოსავლეთის შესწავლა თანამედროვეობისათვის, თანამედროვე ისტორიკოსებისათვის ან თუნდაც ისტორიული ცნობიერების ჩამოყალიბებისათვის?“ (კითხვაზე პასუხის ძიებისას მოსწავლე ნასწავლ მასალას გამოიყენებს ახალ სიტუაციაში: ფაქტებს დააკავშირებს თანამედროვეობასთან და საკუთარ გამოცდილებასთან, რაც ტრანსფერული ცოდნა და უნარებია);
• „რატომ მოიხსენებენ აქემენიანთა სპარსეთს როგორც პირველ სახმელეთო იმპერიას?“ (მსგავსი კითხვის პასუხი მოითხოვს ცოდნის გადატანას უფრო ფართო ისტორიულ კონტექსტში და მიზეზ–შედეგობრივი ანალიზის გამოყენებას, რაც ხელს უწყობს ტრანსფერული ცოდნის ფორმირებას).

დავალების შესრულების პროცესში სწრაფი პასუხის საჭიროება აიძულებს მოსწავლეს, იმუშაოს არა მხოლოდ მეხსიერებაზე, არამედ ოპერატიულ ანალიზზე, რაც არის ტრანსფერის რეალური აქტივაცია.

მოცემულ კონკრეტულ შემთხვევაში, კითხვებზე პასუხის გაცემის პროცესში, ცოდნის ტრანსფერი გამოვლინდა რამდენიმე დონეზე:

• ფაქტობრივი ცოდნის გადატანა: მოსწავლემ არა მხოლოდ გაიხსენა ლითონის დამუშავების ტექნოლოგია, არამედ ეს ცოდნა დააკავშირა სხვა ეპოქების ტექნოლოგიურ რევოლუციებთან (მაგ., ნეოლითური რევოლუცია);
• მიზეზ–შედეგობრივი კავშირების მოძიება: ბრინჯაოს ხანაში რესურსების არათანაბარი განაწილების გააზრებით მოსწავლემ აღმოაჩინა, როგორ იბადება სოციალური დიფერენციაცია ადამიანებს შორის;
• „ღირებულებითი“ ტრანსფერი: თრიალეთის ყორღნების შესწავლის მაგალითზე მოსწავლემ გაიაზრა, როგორ იყენებს საზოგადოება სიმბოლოებს სოციალური იერარქიის გამოსახატავად, და ამ იდეას ადარებს თანამედროვე პრაქტიკას (მაგალითად, მემორიალები, ეროვნული სიმბოლიკები).
• პრაქტიკული ტრანსფერი: ბრინჯაოს ხანის სახელმწიფოებრივი მართვის პრინციპები (სარწყავი სისტემების მართვა, სამართლის შექმნა და ა.შ.) დაეხმარა მოსწავლეს თანამედროვე სახელმწიფო მმართველობასთან პარალელების გავლებაში და ცნება „სახელმწიფოს“ უკეთესად გააზრებაში.

სქემა – ტრანსფერის სხვადასხვა საფეხური თემაზე „ბრინჯაოს ხანა და ძველი აღმოსავლეთი“

აღსანიშნავია, რომ რეპოდუქცირება და ტრანსფერი თავად სათამაშო ტექნოლოგიის დინამიკასთან მჭიდრო კავშირშია:

• თამაშის პროცესში (რომელიც კითხვა-პასუხის სხვადასხვა რეჟიმით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი, როგორიცაა – ვიქტორინა, კროსვორდი და სხვ.), მოსწავლეები ჯერ იხსენებენ ფაქტობრივ ცოდნას (რეპროდუქცია), შემდეგ ამ ცოდნას გადაიტანენ ფართო კონტექსტში, ისეთ სიტუაციაში, რომელიც უშუალოდ არ ემთხვევა სწავლების საწყის პირობებს, იაზრებენ მნიშვნელობას, ადგენენ მიზეზ-შედეგობრივ კავშირებს და ქმნიან ახალ ინტერპრეტაციებს (ცოდნის ტრანსფერი);
• მოსწავლეს, ფაქტობრივად, სწრაფი პასუხის საჭიროება აიძულებს, იმუშაოს არა მხოლოდ მეხსიერებაზე, არამედ ანალიზზე და ტრანსფერული ცოდნის ჩამოყალიბებაზე.

თამაშის ტექნოლოგია „სასწავლო დუელი“ ერთგვარი დამაკავშირებელი მექანიზმი აღმოჩნდა, რომელმაც გააერთიანა რეპროდუქცირება და ტრანსფერი (კითხვებზე სწრაფი პასუხის მეშვეობით მოსწავლემ ჯერ გაიხსენა ფაქტები, გამოიყენა ცოდნა, შემდეგ კი ამ ცოდნის საფუძველზე ახალი კავშირები დაამყარა). თამაშის ტექნოლოგიის სტრუქტურამ გააძლიერა მათი ურთიერთკავშირი და სასწავლო პროცესი ხარისხობრივად ახალ ეტაპზე აიყვანა.

„სასწავლო დუელის“, როგორც რეპროდუქციული ხასიათის ინტერაქციული დავალების გამოყენება განსაკუთრებით ეფექტურია ახალი მასალის გამყარების ეტაპზე, თემის შემაჯამებელ გაკვეთილზე და სასწავლო პროცესის სწრაფი შეფასებისას. მასწავლებელს შეუძლია მასზე დაყრდნობით შექმნას ინოვაციური სასწავლო გარემო და მიაღწიოს მაღალ აკადემიურ შედეგს.

ზაფხულის არდადეგების, მზიანი დღეებისა და თავისუფლების შემდეგ არცთუ ისე მარტივია საკლასო ოთახში დაბრუნება და სასწავლო ფერხულში ჩაბმა. ჩემს ბავშვურ შეგრძნებებს რომ ვიხსენებ, მაგონდება, როგორ მიხაროდა წინასასკოლო სამზადისი, თუმცა მერე ვღელავდი, ვიდრე დავალებების შესრულებისა და მეცადინეობის რეჟიმს შევეგუებოდი. ეს შეგრძნება არც მასწავლებლობის მეთექვსმეტე წელს არ მავიწყდება. ზემოაღნიშნული და კიდევ სხვა მიზეზების გამო ვცდილობ, ჩემი მოსწავლეების პირველი სასწავლო კვირა ისე დავგეგმო, რომ ბავშვებს ადაპტაციის პროცესში დავეხმარო.

წლის პირველი წერითი დავალების იდეა შთამაგონა ბოლო ხანს ქართულად ნათარგმნი წიგნის გარეკანმა და სათაურმა – „ზაფხული, რომელმაც ყველაფერი დაიტია“.

თანაც სწორედ ამ წიგნის წაკითხვა ვურჩიე ჩემს მოსწავლეებს გასულ ზაფხულს და თამამად დავიმგზავრე სკოლისკენ, ასევე ამოვბეჭდე სამუშაო ფურცლები (კინოფირი თეთრ ფონზე 12 უჯრით). არის ხოლმე დღეები, როცა ვერ ვასწრებ გაკვეთილის წინასწარ დაგეგმვას და ეს არ მიყვარს. როცა დაგეგმილი მაქვს გაკვეთილის შინაარსიც და ფორმაც, უფრო მშვიდად ვგრძნობ თავს.

ახლა თქვენც გაგაცნობთ ჩემი გაკვეთილის არასტანდარტულ გეგმას.

• გაკვეთილი დავიწყე გონებრივი იერიშით და ბავშვებს ვკითხე, რას ნიშნავდა მათთვის ზაფხული. ვთხოვე, გაეზიარებინათ, რა ემოციები უჩნდებოდათ ზაფხულზე ფიქრის დროს. პასუხების მოსმენის შემდეგ ვუთხარი მათ, რომ ზაფხული ბევრი მწერლის, მხატვრის, კომპოზიტორისა თუ რეჟისორისთვის შთამაგონებელი გამხდარა. მერე გაიხსენეს წიგნები, რომლებიც წაუკითხავთ და საზაფხულო თავგადასავლებზეა: იბენ აკერლის „ზაფხული, რომელმაც ყველაფერი დაიტია“, რეი ბრედბერის ,,მთელი ზაფხული ერთ დღეში“, ასტრიდ ლინდგრენის „ჩვენ სალტკროკელები ვართ“, ენიდ ბლაიტონის „ცნობილი ხუთეული“…

კარგი იქნებოდა, რამდენიმე ნახატიც რომ იქვე მეჩვენებინა, აი, ამ ბმულზე შეგიძლიათ დაათვალიეროთ და საჭიროების შემთხვევაში გამოიყენოთ.

აზრების გაცვლა-გამოცვლის შემდეგ მოსწავლეებს დავურიგე სამუშაო ფურცლები, შემდეგ კი ვთხოვე, გაეხსენებინათ ის მომენტები, ამბები გასული ზაფხულიდან, როცა განიცადეს სიხარული, ბედნიერება, აღფრთოვანება, თითოეული გადმოეცათ 1-2 წინადადებით. წერის დროს ერთი სიამოვნება იყო მოსწავლეებზე დაკვირვება, ხან ეღიმებოდათ, ზოგჯერ დასერიოზულდებოდნენ, მზის შუქჩრდილებივით ეცვლებოდათ ჩაფიქრებული სახეები.

• • წერა რომ დაიწყეს, მოვასმენინე ბიტლზების Here Comes The Sun, შემდეგ რამდენიმე ქართული და უცხოური სიმღერა, რომლებიც ზაფხულზეა. ბავშვებსაც ვთხოვე, თანაკლასელებისთვის ჩაერთოთ ის სიმღერები, რომლებსაც ზაფხულში უსმენდნენ. ოთხი კლასის დაახლოებით 80 მოსწავლიდან მხოლოდ ორმა მოგვასმენინა თავისი საზაფხულო მუსიკა. ერთმა მერვეკლასელმა მითხრა, ჯიმი ჰენდრიქსი ამ ზაფხულს აღმოვაჩინე და მისი მოსმენა 2025 წლის ზაფხულს მახსენებსო; მეორემ კი, აი, ეს გაგვიზიარა და დარწმუნებული ვარ, უმრავლესობამ, მათ შორის, მეც, პირველად მოისმინა – Sandman – The Chordettes. ყოველთვის ვამბობ, მასწავლებლობა არის უწყვეტი განვითარება, თუ, ცხადია, მასწავლებელი ამას აცნობიერებს და უნდა. მაგალითისთვის, სწორედ ჩემი მოსწავლის წყალობით გავიგე იმ დღეს ამ მუსიკალური ჯგუფის შესახებ და რამდენიმე ჩემთვის ახალი სიმღერაც გავიცანი.

   

  • მას შემდეგ, რაც სამუშაო ფურცლები შეავსეს და ზაფხულის 12 ბედნიერ მომენტზე დაწერეს, მოსწავლეებს ვთხოვე, მოეხატათ, გაეფერადებინათ სურვილისამებრ. ესეც ძალიან ინფორმაციულია მასწავლებლისთვის, საინტერესოა, როგორ ხედავს და გადმოსცემს საკუთარი ზაფხულის ფერებს და განწყობას ბავშვი.

   

  • ბოლოს მოსწავლეებს დავავალე ასეთი რამ: წარმოედგინათ თავი რეჟისორებად, თითქოს აპირებდნენ 12-13 წლის მოზარდის ზაფხულზე ფილმის გადაღებას, საკუთარი ჩანაწერები მიეჩნიათ სცენარად და გადაეწყვიტათ, რას დაარქმევდნენ საკუთარ ზაფხულზე გადაღებულ ფილმს. თავიდან ცოტა ერთულათ, თუმცა საბოლოოდ ასე დაასათაურეს თავიანთი ნაწერები: „მეცამეტე ზაფხული“, ,,მდინარე“ (მდინარეს ჰგავდა ეს ზაფხული, სწრაფად გავიდაო, ასე ახსნა), „ჩემი საყვარელი ზაფხული“, „უკეთესიც შეიძლებოდა“, „ზაფხული, როცა გავლამაზდი“, „ზაფხულის ქრონიკები“ და სხვა…

   

  • ოთხი გაკვეთილი რომ დამთავრდა, ასე გავშალე ბავშვების ნაწერები და ფოტო გადავუღე: აქ კარგად ჩანს ზაფხულის მშვენიერებაც და ბავშვური ფერადი თავგადასავლებიც.

***

სახლისკენ მიმავალი ბევრ რამეზე ვფიქრობდი: ერთი მხრივ, მახარებდა მოლოდინი, ჩემი მოსწავლეების საზაფხულო თავგადასავლებს რომ გავეცნობოდი, გავიგებდი, რამ გააბედნიერა ისინი. ილუზია არ მაქვს იმისა, რომ რომელიმეს სევდიანი დღეები არ ჰქონდა, თუმცა ცხოვრებაც ხომ ასეა, მთავარია, სევდამ ისე არ გადაფაროს სიხარული, რომ გადაგვავიწყოს. ეს წერითი დავალება სწორედ ამის გააზრებაში დაგვეხმარა.

მეორე – ხშირად მოსულა ჩემთან ახალგაზრდა, უფროსკლასელი მოსწავლე თუ სტუდენტი და უთქვამს, რომ წერა არ შეუძლია, მე კი მგონია, რომ წერა ყველას შეუძლია. მთავარია, სწორად შევარჩიოთ სტრატეგიები, მოსწავლეების მდგომარეობისა და საჭიროებების გათვალისწინებით დავგეგმოთ აქტივობები და დავანახოთ ბავშვებს, რომ წერა თვითგამოხატვის საუკეთესო გზაა, ეს არის ძალა, რომელსაც ვერავინ წაართმევს მათ. თავიდან წერას ერთი წინადადებით ვიწყებთ და ხანდახან ეს ერთი წინადადება მთელ ზაფხულს უდრის.

ჩვენი გენომი, ერთი შეხედვით, უნიკალური და მხოლოდ ჩვენთვის დამახასიათებელი ინფორმაციის კრებულია, თუმცა მისი განხილვისას აღმოჩნდება, რომ უამრავ „უცხო“ ელემენტს შეიცავს. ისინი მილიონობით წლის წინ ჩვენ გენომში ვირუსების მიერ დატოვებული კვალია. ერთ-ერთი ასეთი მოულოდნელი ,,სტუმარია“ გენი, სახელად ERVW-1, ის ჩვენი გენეტიკური კოდის განუყოფელი ნაწილი გახდა. აკოდირებს ცილას სინციტინი-1. ამბავი ორსულობის პერიოდში იწყება სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი პლაცენტის აშენებით, თუმცა ზოგჯერ მთავრდება მიელინის გარსის დაზიანებითა და გაფანტული სკლეროზის ჩამოყალიბებით. ე.ი. ვირუსის გენი სიცოცხლეს აშენებს და ანგრევს კიდეც.

გთავაზობთ რესურსს, რომლითაც ბიოლოგიის გაკვეთილზე არა მხოლოდ თეორიული ცოდნის გადაცემას შეძლებთ, არამედ კრიტიკული აზროვნებისა და კვლევითი უნარების განვითარებასაც შეუწყობთ ხელს. სტატია საშუალებას მოგცემთ, მოსწავლეებს აჩვენოთ, როგორ ურთიერთქმედებს ევოლუცია, გენეტიკა, მედიცინა და ვირუსოლოგია. ეს არის ისტორია, რომელიც ადასტურებს, რომ ჩვენი გენომი ცოცხალი და დინამიკური არქივია, სადაც წარსულის მოვლენები მომავალზე ახდენს გავლენას.

მასწავლებელს შეუძლია მოსწავლეებს შესთავაზოს აქტივობები, რომლებიც გაკვეთილს ინტერაქციულსა და საინტერესოს გახდის:

აქტივობა 1: ქეისის ანალიზი – პრობლემის გადაჭრა

• დავალება: მოსწავლეები დაიყოფიან ჯგუფებად და თითოეული ჯგუფი გააანალიზებს სტატიაში დასმულ კითხვას;
• შედეგი: მოსწავლეები შექმნიან პრეზენტაციას ან პოსტერს, სადაც წარმოადგენენ პასუხს.

აქტივობა 2: დებატები

• სავარაუდო თემა – „ენდოგენური რეტროვირუსები – გენომის მავნე ნარჩენები თუ სასარგებლო სტუმრები“.
• შედეგი: მოსწავლეები გაიყოფიან ორ ჯგუფად და თითოეული ჯგუფი განიხილავს ვირუსის გენის როლის არგუმენტებს გენის სასარგებლოდ ან პირიქით; მოსწავლეებში კომუნიკაციისა და არგუმენტირებული მსჯელობის უნარებს გააუმჯობესებს.

აქტივობა 3: ინფოგრაფიკის შექმნა:

• დავალება: მოსწავლეები წყვილებში შექმნიან ინფოგრაფიკს, რომელიც ასახავს სინციტინ-1-ის მოგზაურობას, ვირუსული გენიდან პლაცენტის ჩამოყალიბებამდე და ბოლოს დაავადების განვითარებამდე.
• შედეგი: აქტივობა ხელს შეუწყობს რთული ინფორმაციის მარტივად და გასაგებად გადმოცემას.

აქტივობა 4: კითხვა პასუხი ,,ვირუსოლოგები“

• დავალება: მასწავლებელი მოსწავლეებს შესთავაზებს, წარმოიდგინონ თავი ვირუსოლოგად და დასმულ კითხვებს უპასუხონ სამეცნიერო ტერმინების გამოყენებით.
• შედეგი: აქტივობა ხელს შეუწყობს ტერმინების დამახსოვრებას და ცნებების გააზრებას.

აქტივობა 5: თავსატეხი – ეს აქტივობა უფრო თამაშს ჰგავს, ის ხელს უწყობს კომუნიკაციასა და თანამშრომლობას.

• ნაბიჯი1: მოსწავლეები დაყავით 2-3-კაციან ჯგუფებად;
• ნაბიჯი 2: დაწერეთ ლექსიკონის ყველა ტერმინი ცალ-ცალკე ფურცელზე;
• ნაბიჯი 3: თითოეულ ჯგუფს მიეცით ბარათები ტერმინებით, ასევე ბარათები ტერმინების განმარტებებით;
• ნაბიჯი 4: ჯგუფებმა რაც შეიძლება სწრაფად უნდა დააკავშირონ ერთმანეთთან ტერმინი და განმარტება;
• ნაბიჯი 5: იმარჯვებს ერთი ჯგუფი, რომელიც ყველაზე სწრაფად, უშეცდომოდ დააკავშირებს ტერმინს განმარტებასთან;
• ნაბიჯი 6: თითოეული ჯგუფი წარადგენს რამდენიმე ტერმინს.

საკითხავი მასალა:

საშვილოსნოში მოულოდნელად აღმოჩენილი გენი

ყველაფერი ძალიან მოულოდნელად დაიწყო – ადამიანის პლაცენტის განვითარების შესწავლისას აღმოაჩინეს გენი, რომელიც მას არ ეკუთვნის. მისი სახელწოდებაა ERVW-1, აღნიშნული გენი აკოდირებს ცილას სინციტინ-1, სინციტინ-1 კი უკიდურესად მნიშვნელოვანია პლაცენტის ფუნქციონირებისთვის. მეცნიერები სწორედ იმან განაცვიფრა, რომ ეს გენი ეკუთვნის არა ადამიანის რომელიმე უძველეს წინაპარს, არამედ რეტროვირუსს.

მილიონობით წლის წინ, რეტროვირუსმა პრიმატების ერთ-ერთი წარმომადგენლის უჯრედი დააინფიცირა. სხვა ვირუსებისგან განსხვავებით, რეტროვირუსი შეიცავს ფერმენტ უკუტრანსკრიფტაზას, რომელიც რნმ-ში ჩაწერილ ინფორმაციას დნმ-ში გადაწერს. ფერმენტი ინტეგრაზა კი მიღებულ დნმ-ს მასპინძელი უჯრედის გენომში ჩააშენებს. თუ მასპინძელი უჯრედი სასქესოა, ვირუსი აღარ გამოდის ორგანიზმიდან. ამ ვირუსული ნარჩენების უმეტესობა ცნობილია როგორც ენდოგენური რეტროვირუსები (ERVs), სხვანაირად მათ ჩუმ ნაგავს უწოდებენ, თუმცა ERVW1 სულაც არ არის ,,ნაგავი“. ის აგებს პლაცენტას. ცილა სინციტინ-1 ოდესღაც ვირუსის ცილოვანი გარსის ნაწილი იყო, ახლა კი ემბრიონის უჯრედებს აერთიანებს და წარმოქმნის სინციტიოტროფობლასტს. ეს უკანასკნელი პლაცენტის ერთ-ერთი შრეა, რომელიც უზრუნველყოფს დედის ორგანიზმიდან საკვების გადასვლას, იცავს ემბრიონს, „ამშვიდებს“ დედის იმუნურ სისტემას, რომ არ მოხდეს ჩანასახის განადგურება. სინციტინ-1-ის გარეშე ადამიანის სიცოცხლე შეუძლებელი იქნებოდა.

სხვა ძუძუმწოვრებს სინციტინ-1 არ აქვთ, მაგალითად კატებს, კურდღლებს და ძაღლებს ამავე ფუნქციის შესასრულებლად სხვა ვირუსული გენები აქვთ, რომლებიც მათთვის დამახასიათებელ ცილას ასინთეზებენ. ისინი ადრეულ პერიოდში სხვადასხვა ვირუსით დაინფიცირებისას შეიძინეს, მაგალითად, თაგვებს აქვთ სინციტინი-A, ის სხვა რეტროვირუსისგან მიიღეს.

ის ფაქტი, რომ ძუძუმწოვრების სხვადასხვა ჯგუფს ერთი და იმავე ცილის სხვადასხვა ვარიანტი აქვთ, კონვერგენტულ ევოლუციას ადასტურებს. კონვერგენცია ნიშან-თვისებების დამთხვევაა.

როცა წარსული უკან ბრუნდება

ეს ამბავი ორსულობის პერიოდით არ დამთავრებულა. მკვლევრებმა სინციტინ-1 აღმოაჩინეს გაფანტული სკლეროზით დაავადებული ადამიანების ტვინშიც. გაფანტული სკლეროზი მძიმე აუტოიმუნური დაავადებაა, ადამიანის სისტემა შეცდომით საკუთარ მიელინის გარსს ებრძვის. მიელინის ცხიმოვანი გარსის ფუნქცია ნეირონების ერთმანეთისგან იზოლირებაა. მისი დაზიანებისას ფერხდება ნერვული იმპულსის გავრცელება, ირღვევა უჯრედებს შორის კომუნიკაცია, საბოლოოდ ვითარდება კუნთების სისუსტე, მხედველობის დარღვევა და დასწავლის პროცესების შეფერხება.

გაფანტული სკლეროზით დაავადებული პაციენტების ტვინის ქსოვილში მეცნიერებმა აღმოაჩინეს, რომ სინციტინ-1 განსაკუთრებულად აქტიურია ასტროციტებში. ეს ცილა იწვევს ანთებით პროცესს და იმუნური რეაქციები აქტიურდება. საბოლოოდ თავისუფლდება მოლეკულები, რომლებიც მიელინის გამომუშავებაზე პასუხისმგებელ ოლიგოდენდროციტებს აზიანებს. ლაბორატორიულ კვლევებში ტვინის უჯრედებში სინციტინ 1-ის შეტანას იმავე დაზიანების გამოწვევა შეუძლია.

ეპშტენ-ბარის ვირუსი

ერთი კითხვა პასუხისმგებელი რჩება. რატომ აქტიურდება სინციტინ-1 ტვინში? ERVW-1-ის გენი ჩვეულებრივ სიტუაციაში ზრდასრულ ქსოვილში სრულად გამორთულია. კითხვაზე პასუხი შესაძლოა სხვა ვირუსებში იმალებოდეს. კერძოდ, ეპშტენ-ბარის ვირუსში. ის იმდენად გავრცელებულია, დედამიწაზე თითქმის ყველა ადამიანი სიმპტომების გარეშე მისი მატარებელია. გაფანტული სკლეროზის მქონე თითქმის ყველა პაციენტს გადატანილი აქვს აღნიშნული ვირუსით გამოწვეული ინფექცია. ბოლო კვლევებით კი დადასტურებულია ეპშტენ-ბარის ვირუსის როლი გაფანტული სკლეროზის განვითარებაში.

სავარაუდო შეკითხვები:

1. რა განსაკუთრებული ფუნქცია აქვს სინციტინ-1-ს?
2. საიდან მოხვდა სინციტინი ადამიანის პლაცენტაში?
3. რას ნიშნავს უკუტრანსკრიფცია? კიდევ რომელ ვირუსს აქვს მისი წარმართვის უნარი?
4. რა არის ინტეგრაზა? რა ფუნქციას ასრულებს ის?
5. ERV განიხილება როგორც „ჩუმი ნაგავი“. რას ნიშნავს ეს?
6. რა არის კონვერგენტული ევოლუცია? დაასახელე სხვა მაგალითებიც;
7. ახსენი, როგორ ხდება რეტროვირუსის შესაბამისი გენი ადამიანის გენომის მუდმივი ნაწილი?
8. აღწერე სინციტინ-1-ის როლი ადამიანის განვითარებაში;
9. აღწერე, როგორ შეუძლია სინციტინ-1-ის არასწორ დროს აქტივაციას, გაფანტული სკლეროზის ჩამოყალიბება;
10. ახსენი ეპშტენ-ბარის ვირუსის როლი სინციტინ-1-ის რეაქტივაციაში;
11. შეაჯამე, როგორ წარმოაჩენს აღნიშნული ქეისი კავშირს ევოლუციას, ვირუსებსა და ადამიანის ჯანმრთელობას შორის.

ქეისის ლექსიკონი:

გენეტიკა და მოლეკულური ბიოლოგია:

• გენი
• ცილა
• დნმ
• რნმ

ჯანმრთელობა და დაავადებები

• გაფანტული სკლეროზი
• აუტოიმუნური დაავადება
• ასტროციტი
• ოლიგოდენდროციტი
• მიელინის გარსი

ვირუსოლოგია და რეტროვირუსები

• რეტროვირუსი
• ენდოგენური რეტროვირუსი

• ERVW-1

• სინციტინი-1
• უკუტრანსკრიფტაზა
• ინტეგრაზა

იმუნოლოგია და პათოლოგია

• იმუნური პასუხი
• ანთება
• ეპშტენ ბარის ვირუსი

ემბრიოლოგია

• სინციტიოტროფობლასტი
• პლაცენტა
• ემბრიონული განვითარება
• კონვერგენტული ევოლუცია

ჩემი აზრით, წერილი რამდენიმე მიზეზის გამოა საინტერესო მოსწავლეებისთვის:

• მოულოდნელობა – სტატიის მთავარი იდეა – ჩვენს გენომში ვირუსული გენი ბინადრობს და ის სასიცოცხლო ფუნქციას ასრულებს – ძალიან მოულოდნელი და შთამბეჭდავია. ის არღვევს სტერეოტიპს, რომ ვირუსები მხოლოდ მავნეა, და მიუთითებს იმაზე, თუ რამდენად კომპლექსურია ევოლუციური პროცესები. მოსწავლეებს აინტერესებთ ისტორიები, რომლებიც მათთვის ნაცნობ ფაქტებს ეჭვქვეშ აყენებს;
• კავშირი რეალურ ცხოვრებასთან – დავალებებში არა მხოლოდ თეორიულ ცნებებზეა საუბარი, არამედ მათ კავშირზე რეალურ დაავადებასთან – გაფანტულ სკლეროზთან. ეს კავშირი აჩვენებს ბიოლოგიის სწავლის მნიშვნელობას ჯანმრთელობის პრობლემების გააზრებაში;
• მრავალი დისციპლინის ერთიანობა – დავალება აერთიანებს გენეტიკას, ევოლუციას, იმუნოლოგიასა და ემბრიოლოგიას;
• დროში მოგზაურობის ფორმატი – ქეისი მოგვითხრობს გენის ,,ორმაგ ისტორიას“ – როგორ წარმოიშვა, როგორ გახდა შეუცვლელი და როგორ გადაიქცა პოტენციურ საფრთხედ. ამბავი დრამატული და დამაინტრიგებელია, რაც იპყრობს მოსწავლეების ყურადღებას. სამეცნიერო ფაქტებს მოთხრობის სახით აწვდის და თეორიას აკავშირებს რეალობასთან. ეს კი ასახავს რამდენად გასაოცარი და მოულოდნელია ბიოლოგია.

წყარო: https://www.biologycorner.com/2025/07/12/case-study-the-placenta-ms-and-a-viral-past/

მოსწავლეთა განმავითარებელი შეფასება ასახავს მათ მიერ მიღწეულ პროგრესს სასწავლო წლის დაწყებიდან დასრულებამდე.

ამ ტიპის შეფასებას მასწავლებლები იყენებენ როგორც სწავლების პროცესში, კონკრეტული დავალების/აქტივობის შესრულების შემდეგ, ისე სემესტრისა და წლის ბოლოს.

მესამე თაობის ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით შედგენილი დაწყებითი საფეხურის გზამკვლევში ( გზამკვლევი – ქართული (I-IV) ) ჩაშენებულია ეროვნული სასწავლო გეგმის ქართული ენისა და ლიტერატურის საგნობრივი სტანდარტი (I-IV კლასები, გვ. 4).

გრძელვადიანი მიზნები ჩამოყალიბებულია საგნობრივი სამიზნე ცნებებისა და საფეხურის შედეგების სახით.

თითოეული თემის ფარგლებში მუშავდება 6 შედეგი. მოცემულია შედეგების მიღწევის ინდიკატორები სამიზნე ცნებების მიხედვით (გვ. 11). შედეგი მოიცავს როგორც უნარებსა და ფაქტობრივ მასალას, ისე მიზანს/დანიშნულებას, რისთვისაც მოსწავლეს შეძენილი ცოდნა სჭირდება.

ტექსტი (ჟანრები) (შედეგები: (I) 1, 2, 3, 4, 5)

მოსწავლემ უნდა შეძლოს:

• კონკრეტული ჟანრის ტექსტის გაგება, ჟანრული მახასიათებლების ამოცნობა;
• ტექსტის ხმამაღლა, გამართულად და შეუფერხებლად წაკითხვა;
• ნაცნობი ჟანრის მცირე ზომის ტექსტის (მაგ., წერილის) შექმნა ნასწავლი ლექსიკისა და ჟანრული მახასიათებლების ცოდნის გამოყენებით.

სიტყვა, წინადადება, ტექსტი (შედეგები: (I)  4, 5, 6)

მოსწავლემ უნდა შეძლოს:

• მიზნის შესაბამისი სამეტყველო ქმედების (მაგ., თხრობის, აღწერის, დასაბუთების)

განხორციელება ზეპირად ან/და წერილობით;

• მიზნის შესაბამისი ლექსიკისა და ენობრივი საშუალებების შერჩევა;
• სამეტყველო ეტიკეტის ნასწავლი ნორმების დაცვა.

გრამატიკა (პრატიკული) (შედეგები: (I) 5, 6)

მოსწავლემ უნდა შეძლოს:

• სიტყვის მორფოლოგიური აგებულების, სიტყვის ფორმაცვალების კონკრეტული წესის ამოცნობა და მათი ცოდნის ფუნქციურად გამოყენება;
• გრამატიკული ფორმების მართლწერის წესების დაცვა წინადადების/ფრაზის აგებისას;
• სასვენი ნიშნების (წერტილის, კითხვისა და ძახილის ნიშნების, მძიმის) მართებულად გამოყენება;
• მართლმეტყველების, კალიგრაფიისა და მართლწერის ელემენტარული ნორმების დაცვა.

როგორ ვაფასებთ კონკრეტულ დავალებას/აქტივობას?

ნებისმიერი წერითი/ზეპირი დავალების (შემოქმედებითი, შემაჯამებელი, სადიაგნოსტიკო ტესტი, ზეპირი გამოკითხვა, პრეზენტაცია, როლური თამაში და ა.შ.) განმავითარებელი შეფასება უნდა ეფუძნებოდეს თემის ფარგლებში სტანდარტით განსაზღვრული შედეგების მიღწევის ინდიკატორებს სამიზნე ცნებების მიხედვით.

გთავაზობთ შეფასების სარეკომენდაციო ნიმუშს კონკრეტული დავალებისთვის.

გრძელვადიანი სამიზნე ცნებები: ტექსტი (ჟანრი); გრამატიკა (პრაქტიკული)

დავალების პირობა: გაიხსენე ლექსი „მზე და მთვარე“ და შექმენი კომიქსი.

შეფასების კრიტერიუმები:

დიალოგურ ღრუბლებში ჩაწერე:

• რა ბრძანა თავმომწონე მთვარემ;
• რას ამბობს მზე. გამოკვეთე მისი ორი უპირატესობა.

გადმოეცი სხვა პერსონაჟების ფიქრები, განცდები, სათქმელი.

მართებულად გამოიყენე სასვენი ნიშნები.

დავალების განმავითარებელი შეფასების რუბრიკების საფუძველზე ვწერთ შესრულებული სამუშაოს ანალიზს – რა შეძლო/ვერ შეძლო მოსწავლემ.

დავალება N 1 – ანალიზი

ამგვარად ვწერთ ყველა დავალების განმავითარებელი შეფასების ანალიზს და საბოლოო შედეგებს ავსახავთ მოსწავლეთა მიღწევების დიაგნოსტირების ინსტრუმენტში.

წლის ბოლოს, ქართული ენისა და ლიტერატურის (I-IV) სტანდარტისა და მოსწავლის მიერ შესრულებული ყველა დავალების შედეგის გათვალისწინებით, ვწერთ საბოლოო განმავითარებელ შეფასებას.

გთავაზობთ სარეკომენდაციო ნიმუშს.

გამოყენებული ლიტერატურა:

ქართული ენა და ლიტერატურა – დაწყებითი საფეხურის (I-IV) გზამკვლევი (შედგენილია მესამე თაობის ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით)

ამ ბლოგში ბავშვებზე,  ლიტერატურასა და ტყუილებზე მინდა ვისაუბროთ.

რატომ იტყუებიან ბავშვები? ყოველთვის საზიანოა ტყუილი? რას ამბობს ტყუილის შესახებ  მისი უდიდებულესობა საბავშვო ლიტერატურა?

ტყუილი ძალიან ცუდია – ვეუბნებით შვილებსა თუ მოსწავლეებს. ცხადია, გვინდა, გვენდობოდნენ, არ გვატყუებდნენ, მაგრამ ასეთი ცალსახა და მარტივი ტყუილის ფენომენი თვით ფსიქოლოგიისთვისაც არაა, თუ ტყუილის შესახებ სხვადასხვა ნაშრომსა და კვლევას ჩავხედავთ, ბავშვთა ფსიქოლოგებსაც გავესაუბრებით, რამდენიმე მნიშვნელოვან დასკვნამდე მივალთ.

პირველ რიგში, რაც უნდა უცნაურად და საკამათოდ ჟღერდეს, ტყუილი განსაკუთრებული, კოგნიტური უნარია, რომელიც ფანტაზიას, განზოგადებისა და სიმართლის აღქმის, სტრუქტურირების უნარს მოითხოვს. ტყუილი ემოციური ფენომენიცაა – ხშირად ბავშვების ტყუილის მიზეზი ემოციებია – ჩვენი თუ მათი.

ზოგჯერ ტყუილის მიზანი თავდაცვა ან სხვისი დაცვაა, სიტუაციის განმუხტვა, კონფლიქტის მოგვარება. როდესაც ბავშვები გვატყუებენ, მათ დადანაშაულებამდე, კარგად უნდა ვიფიქროთ, რატომ მოგვატყუეს, ჩვენ ხომ არ ვართ მათი ტყუილის მიზეზი?

ბავშვის განვითარების სხვადასხვა ფაზა ტყუილის სხვადასხვა მიზეზს მოიცავს. ბავშვები ტყუილების თქმას დაახლოებით 2 წლიდან იწყებენ მათი მეტყველებისა და კოგნიტიური აზროვნების განვითარების პარალელურად. მოგვიანებით ტყუილი ფანტაზიის წყარო ხდება, ზოგჯერ დასჯისგან თავის არიდების საშუალება. მცირე ასაკში ტყუილის მორალური აღქმა ბავშვებშია ნაკლებია, სასკოლო და, განსაკუთრებით, მოზარდობის ასაკში ტყუილი სულ სხვა, გააზრებული ფენომენი ხდება, ავტონომიის, პირადი სივრცის, სოციალური სტატუსის დაცვის საშუალება.

ჩემს მოზარდობაში განსაკუთრებით გავრცელებული იყო ურბანული თუ უბნური ფაშიზმი, რაც არ უნდა საინტერესო ადამიანი ყოფილიყავი, კარგი იდეები და ინტერესები გქონოდა, თუ გარეუბნელი იყავი, შენდამი დამოკიდებულება აუცილებლად იცვლებოდა. ამიტომ მოსწავლე-ახალგაზრდობის სასახლეში თუ ლიტერატურის მუზეუმში გახსნილ ლიტერატურულ წრეებზე სიარულისას, რაღაც ეტაპზე, ვმალავდი კიდეც, რომ გარეუბნის უფრო გარეუბნიდან ვიყავი, ვიტყუებოდი, მეტროს სხვა სადგურში ამოვდიოდი და ა.შ.

რა თქმა უნდა, ასე არ შეიძლება, მაგრამ ტყუილის მავნებლობას როგორ აუხსნიდით პატარა გოგოს, რომელიც მხოლოდ იმიტომ შეიძლებოდა გაერიყათ, რომ ცენტრიდან სხვებზე უფრო მოშორებით ცხოვრობდა?

გაიხსენეთ, საბავშვო წიგნებში რატომ ცრუობენ ბავშვები? რატომ იტყუება კარლსონი, რომ ბებიაც ჰყავს და მამლების კოლექციაც აქვს? იქნებ იმიტომ, რომ სინამდვილეში ობოლია.  მატილდა რატომ იტყუება? იქნებ იმიტომ, რომ დაუმსახურებელი სასჯელისგან გადარჩეს. ამავე მიზეზით იტყუებიან ტომ სოიერი და ჰეკიც. თავის გადასარჩენად ტყუიან ნაცარქექია და მისი ბერძენი ძმა-ოდისევსი. „სიკეთის იარაღად“ იყენებს ტყუილს ყველაზე ბრძენი და სამართლიანი ავთანდილიც.

საბავშვო წიგნებში  ტყუილი უფრო დიდი მეტაფორაც შეიძლება იყოს, მაგალითად, ჯანი როდარის „ჯელსომინო ცრუთა ქვეყანაში“. აქ ტყუილი საზოგადო, სისტემური შეთანხმების შედეგია, აქ ყველა იტყუება, სიმართლის საყვირი კი ჯელსომინოა, თავისი ძალიან ძლიერი ხმით. ნაწარმოებში ტყუილი ნაჩვენებია როგორც სოციალური და პოლიტიკური ფენომენი, ხოლო ბავშვები სწავლობენ, რომ სიმართლე საბოლოოდ უფრო ძლიერია.

არც შეიძლება არ გაგვახსენდეს ანდერსენის „მეფის ახალი სამოსელი“, ზღაპარი, სადაც მთელი საზოგადოება ტყუილს ეთანხმება („მეფეს ახალი, ულამაზესი სამოსი აცვია“), სანამ პატარა ბავშვი სიმართლეს ხმამაღლა არ იტყვის. ეს მაგალითი აჩვენებს, როგორ მოქმედებს კოლექტიური ტყუილი და როგორ ამხელს მას გულწრფელი ხმა.

როდესაც ტყუილზე ვსაუბრობთ, რა თქმა უნდა,  ბარონ მიუნჰაუზენის სევდანარევ, ტრაბახა ტყუილებს გვერდს ვერ ავუვლით, ისევე, როგორც მძლეთამძლეს, ცნობილი ზღაპრიდან.

და ყველაზე მთავარი, მასწავლებელთა მასწავლებლის, სულხან-საბა ორბელიანის „სიბრძნე სიცრუისა“, მან ყველაზე სწორად ამოხსნა და „დაიჭირა“ ტყუილის, როგორც  მორალური საკითხების სწავლების იარაღის ფუნქცია.

ასე რომ, როდესაც გაკვეთილზე ტყუილის შესახებ დააპირებთ საუბარს, მოსწავლეებს ტყუილში გამოიჭერთ ან რომელიმე სხვა კონტექსტში დაგჭირდებათ ამ თემაზე საუბარი, ჯერ დაფიქრდით, მატი თვალით გაიაზრეთ სიტუაცია და მხოლოდ შემდეგ ასწავლეთ, რომ ტყუილს მოკლე ფეხები აქვს, ხოლო პინოქიოს გრძელი ცხვირი.

1. როდის უნდა შევშფოთდეთ?

თუ ტყუილი ხდება მუდმივი, სიცოცხლისთვის საფრთხის შემცველი ან ახლობლებთან ურთიერთობას ან სკოლის საქმიანობას აშკარად აზიანებს; თუ ერთადერთი კომუნიკაციური გზა გახდა სიმართლის უგულებელყოფა (და ეს თან ახლავს გადაულახავ პრობლემებს) — ასეთ დროს შემჩნევა, რეაგირება და პროფესიონალური კონსულტაცია მნიშვნელოვანია.