(სიორენ კირკეგორის „ან-ან“ და ჯეკ ლონდონის „თამაში“)

გენიოსის ქმნილებები ცალკე სიმაღლეა, ხელშეუხებელი მოცემულობა და მოდად გადაქცევა მხოლოდ ვნებს, აკნინებს მათ. სალონური ცნობიერების იმპოზანტურობა შემოსაზღვრულია და გამაღარიბებელ/გამაფერმკრთალებელი მაღალი იდეებისა. მოდა მაღალ გრძნობებსა და აზრებს, თითქოს, აკარგვინებს სიმძაფრეს, ტრაგიზმს, სერიოზულობას. ასეთ მავნე შემოტევას ვერც დანიელი ფილოსოფოსის, სიორენ კირკეგორის ნააზრევი ასცდა. მოდით, შევეცადოთ, ამ დიდი მოაზროვნის ნაწერების სწორად, სიღრმისეულად, თუმცა მოკლე ფორმატში, შეძლებისდაგვარად, გააზრებას.

ეს ის შემთხვევაა, როცა ბიოგრაფია არანაკლებ საინტერესოა ავტორზე. კირკეგორი დაიბადა 1818 წელს კოპენჰაგენში. 1840 წელს დაამთავრა უნივერსიტეტის თეოლოგიის ფაკულტეტი. მისი სამაგისტრო დისერტაცია ირონიის ცნებას ეხებოდა. გარკვეული დროის განმავლობაში ბერლინში ისმენდა შელინგის ლექციებს. 1842 წელს დაბრუნდა კოპენჰაგენში და გარდაცვალებამდე, 1855 წლამდე, განდეგილად იცხოვრა.

კირკეგორის „ან-ან“ ცნობილი თხზულებაა, რომელიც 1843 წელს გამოქვეყნდა კოპენჰაგენში, ხოლო მისი ნაწილია „ესთეტიკურისა და ეთიკურის წონასწორობა პიროვნულობის განვითარების გზაზე“. წიგნში მითითებული იყო მხოლოდ გამომცემელი – ვიქტორ ერემიტა. კირკეგორს უყვარდა ეს ფსევდონიმი, რაც „განდეგილობაში გამარჯვებულს“ უნდა ნიშნავდეს.
წიგნის „ან-ან“ მთავარი პრობლემა არჩევანია, ანუ ის, რომ, ადრე თუ გვიან, ადამიანი ირჩევს იმას, რაც მისთვის მეტად ღირებულია. „ესთეტიკური“ გრძნობადობით განსაზღვრული წესია ცხოვრებისა, „ეთიკური“ კი მოვალეობის შეგნებით განპირობებული. ეს ორი მსოფლგაგებაცაა, რომლებზეც საუბარია თხზულებაში. აქ ცხოვრების უმაღლეს წესზე, რელიგიურზე – რ წ მ ე ნ ა ზ ე ც ა ა საუბარი.

დანიელი ფილოსოფოსის ყურადღების ცენტრში დგას ცალკეული ინდივიდის, ერთეული პიროვნების ბედი, გადაწყვეტილებები, განცდები, მისი ფიქრები სიკვდილსა თუ უკვდავებაზე, ცოდვასა თუ მონანიებაზე, წამსა და უსასრულობაზე, შიშსა და არარაობაზე, არაფრობაზე. კირკეგორის ეს თხზულება ჩვენი დროის ეგსისტენციალური ფილოსოფიის ერთ-ერთ წყაროდაა მიჩნეული.

ა რ ჩ ე ვ ა ნ ზ ე

არჩევანის წინაშე ყოველთვის როდია ადამიანი და, ცხადია, არსებობს ისეთი ცხოვრებისეული ვითარებები, რომლებთან მიმართ „ან-ან-ის“ გამოყენება სასაცილო ან თავისებურად, უგუნურებაცაა. ესააო „ჯადო სიტყვები“, გვეუბნება დიდი ფილოსოფოსი, რომელთა წარმოთქმა ასერიოზულებს და აძრწუნებს კიდეც კაცს. აი, რატომ: ეს ეხება იმას, რაც არა მარტო სერიოზული, საშიშიცაა – „არსებობს მხოლოდ ე რ თ ი მიმართება – ესაა მაშინ, როცა ერთ მხარეზეა ჭეშმარიტება, სიმართლე და სიწმინდე, მეორეზე კი – სიამოვნება და მიდრეკილებები, ბნელი ვნებები და მანკიერებანი. და მაინც სწორი არჩევანი, ამით კი საკუთარი თავის გამოცდა, დიდი მნიშვნელობის მქონეა ისეთ ვითარებებშიც კი, რომლებშიც არჩევანი უვნებელ რაიმეს ეხება“ (9).

ფილოსოფოსი ამ თხზულებაში ეშმას მიმართავს; ეს უკანასკნელი კი ისეთი „მეგობრული, უბრალო და მაცდურია“, როგორც „ძმები კარამაზოვების“ ივანთან საუბრისას.

ადამიანი არ უნდა დაშორდეს საკუთარ იდეალურ „მეს“, ანუ ღვთის ჩანაფიქრს მასზე. „სამოსელი პირველი“ მთლად არ უნდა განიძარცვოს და „გააძევოს“ საკუთარი თავიდან, დაჩაგროს, დათრგუნოს ღვთაებრივი ბუნება. აი, ერთ-ერთი მიმართვა ეშმასადმი: „ცხოვრება მასკარადიაო, ამბობ შენ და ეს აზრი ამოუწურავი მასალაა შენი სიამოვნებისა. შენი შეცნობა ვერავინ შეძლო, რადგან შენი გულალალობა მუდამ მოჩვენებითია… შენი მოქმედების მიზანი შენი დაფარულობის შენარჩუნებაა. ამ მიზანს აღწევ, რადგან შენი ნიღაბი ყველა სხვაზე საიდუმლოა. შენ, თავისთავად, ხარ არარა… შენ ხომ დაწყევლილი კაცის მდგომარეობაში ხარ, – შეწყვიტე ეს ველური რბოლა, ამოიკვეთე აბობოქრებული სურვილი განადგურებისა. – შენ ხომ გსურს, მოსპო ყველაფერი, გსურს შენი გაჩენილი შიმშილი ეჭვისა რაიმეთი დაიკმაყოფილო. ამისთვის ამზადებ შენს თავს, ამძვინვარებ საკუთარ სულს. შენ სიამოვნებით იტყვი, რომ არაფერი ძალგიძს და მხოლოდ ერთი რამ მოგანიჭებს სიამოვნებას – შვიდგზის შემოუარო ყოველივე არსებულს, ბუკს ჩაბერო და სამყაროს აღსასრულს დაელოდო. ამით შენი სული შვებას იგრძნობს, სევდაც კი დაისადგურებს მასში, შენში გაისმის ექოს ხმა: ექო ხომ მხოლოდ სიცარიელეში ისმის!“ (13).

რაც ხორცისაა, ყველა ვნებაა, ხოლო სულიერზე აქცენტირება, ხორციელზე ამაღლებით, ყველაზე დიდი მისია თუ დანიშნულებაა ადამიანური არსებობისა. არის ადამიანთა კატეგორია, რომლებიც არასდროს შემოდებს „სასწორის პინაზე“ მაღალ ღირებულებებს, რადგან მათთვის არც კითხვა „ან-ან“ დაისმება არასდროს. თუმცა კაცთა სამყაროში ასე განსაზღვრულ-გამოკვეთილი როდია ყველაფერი და ვნება სიამოვნებასთან ისეა ჩაზრდილი, რომ მისგან გათავისუფლება ჭირს, მაგალითად, თამაშის ვნება, რომელზეც ასეთი ოსტატობით მოგვითხრობს ჯეკ ლონდონი თავის მოთხრობაში „თამაში“.

„თ ა მ ა შ ი“

აი, როგორ აღწერს თავისი ცხოვრების „უდიადეს“ წუთებს ჯო ფლემინგი, რომელიც ცნობილი მოკრივეა, როცა მას თვალწინ უდგება საკუთარი დარტყმების სიძლიერით დამარცხებული მოწინააღმდეგე, გაჩახჩახებული რინგი და აღტყინებულ-ეგზალტირებული მაყურებლის ხმაური: „დროს იხელთებ და ისეთს უთავაზებ, რომ თავბრუს დაახვევ, მთელი სხეულით ჩაგეჭიდება და აღარ გაგიშვებს, ვიდრე მსაჯი ძალად არ მოგაცილებს, მაშინ კი ბოლოს მოუღებ. მთელი დარბაზი თავდავიწყებით ღრიალებს და გრძნობ, რომ შენ უკეთესი ხარ, რომ წესიერად ებრძოდი და გაიმარჯვე კიდეც, იმიტომ გაიმარჯვე, რომ მასზე ძლიერი ხარ და რომ…“ (5).

ესაა ძალის კულტი, ესაა ძლიერი და საშიში დინება, რომელიც ნიადაგს აცლის ჯოს ჟენევიევასთან, შეყვარებულთან, ცხოვრებას. ესაა წამლეკავი ვნება, რომელიც თავის ნებაზე ათამაშებს ჯოს, მკაცრსახიან, საცოლისთვის უცნობ კაცად აქცევს, მათ სიყვარულზე ძლიერია. კრივი უდიადესია ჯოსთვის, თუმცა ჟენევიევას გამოჩენის შემდეგ ამჩნევს კონფლიქტს ქალსა და კარიერას შორის, ანუ მის წინაშე ხშირად ისმება კირკეგორისეული „ან-ან“ დილემა, – „ერთიც მოუხმობდა, მეორეც და მაინც სასტიკად ეწინააღმდეგებოდა ერთმანეთს, ასე იხლიჩებოდა ჯო მათ შორის და უმწეოდ მიჰყვებოდა ცხოვრების დინებას“ (9). ჟენევიევა ამჩნევდა ჯოს მოსაზრებათა სისწორეს, მაგრამ, როგორც ამბობს მწერალი, მათში სახარბიელოს ვერაფერს ხედავდა, ამიტომ ინსტინქტურად (იქნებ ეს მისი წინასწარმეტყველური წინათგრძნობაა?!) უმხედრდება თამაშს, რომელიც უბოდიშოდ, უცნაურ მეტოქესავით აშორებს ჯოს. ქალიშვილიც ებრძვის ამ უცნაურ „მტერს“, რომლისაც არა გაეგება რა, ამიტომ შიშის ზარს სცემს კრივი. ჯო კი ნატრობს, ჟენევიევამ ერთხელ მაინც ნახოს მისი რინგზე გამოსვლა. ქალიც ჯერ ზიზღით იბრუნებს სახეს, თუმცა ბოლოს თანხმდება, რადგან ჯო შეჰპირდება, რომ ეს მისი ბოლო თამაში იქნება.

ეს ორი ადამიანი, შეყვარებულები, „მუშათა კლასის წრიდან გამოსული არისტოკრატები“, საკუთარი ღირსების შეგრძნებით არიან, გარშემო გამეფებულ უწმინდურობასა და სიდუხჭირეშიც კი მშვენიერისა და დახვეწილისკენ ისწრაფვიან. გარემოსთან, რეალობასთან ერთგვარი აცდენა ამ გულღია ადამიანებს განმარტოებით, კარჩაკეტილი ცხოვრებისკენ უბიძგებს. მათი ზნეობრივი წესრიგი ღირებულებების პრიორიტეტს მოიაზრებს უთუოდ…

ჯო არაა სხვისთვის ტკივილის მიყენების მოსურნე ოდნავადაც კი, თუმცა თამაშის ვნებას აუტანია. მისი გარეგნობა, პორტრეტი ამაზე მეტყველებს: „ჯო თავის კუთხეს დაუბრუნდა. ახლა ის მოკრივეს სრულებით არ ჰგავდა. რა უწყინარი თვალები ჰქონდა! არც მასში და არც მის სახეში მხეცური არაფერი გამოკრთოდა, არცერთი ნაპერწკალი. სხეულიც ნაზი ჰქონდა, მშვენებასა და სინატიფეს ხომ ნუ იტყვით! ბავშვური, ჭკვიანური და კეთილი სახე. ჟენევიევა გამოუცდელი იყო; ვერ ხვდებოდა, რა იმალებოდა ჯოს გულის სიღრმეში, ფართო ნესტოებში, ხავერდოვანი კანით დაფარულ კუნთებში, ჯანსაღ ფილტვებში, ვერ ხედავდა ენერგიის, ნგრევისთვის შექმნილი ენერგიის სამალავებს! ჟენევიევასთვის ჯო დრეზდენულ ფაიფურს მიაგავდა, რომელიც ფრთხილად უნდა გადადიოდეს ხელიდან ხელში, რათა პირველი უხეში შეხებისთანავე ნამსხვრევებად არ იქცეს“ (42-43). ჯოს თამაშის ვნება თავისუფლად შეიძლება გადაიზარდოს სისხლის წყურვილში, აი, ისეთში, ესპანურ კორიდაზე რომ აქვს ეგზალტირებულ, ბრბოდ ნაქცევ ადამიანთა სიმრავლეს. ჯეკ ლონდონთანაც არის ეს „დაბნელების“ მომენტი აღწერილი: „სისხლმოწყურებული ხალხი თავგამეტებით ყვიროდა, ჟენევიევამ წარმოიდგინა, როგორი იქნებოდა მგლების ყმუილი“ (65).

დიახ, ჯოს თამაშის ვნება საბედისწეროა. იგი რინგზე სასიკვდილოდ ზიანდება და გარდაიცვლება იმ დღეს, როცა ქორწინება აქვს დაგეგმილი. „ასე მოეღო ბოლოს ყველაფერს: ხალიჩებს, ავეჯეულობას, პატარა დაქირავებულ ბინას, პაემანსა და მოციმციმე ვარსკვლავებით მოჭედილი ცის ქვეშ სეირნობას, თავდავიწყებით მომხიბლაობას, მათ სიყვარულს. ყველაფერი გაანადგურა საზარელმა თამაშმა, რომელსაც ვერაფერი გაუგო ჟენევიევამ“ (71) – აქ თამაშის ის გაგებაა, ზოგადად, ქრისტიანობა რომ ცოდვად თვლის. ასეთი თამაში თუ ვნება, რომელიც შენს ცხოვრებაში ყველაზე ღირებულს ემუქრება „გადაწონით“, ეშმაკის ფსონებითაა, ანუ მასთან, ბედისწერასთან თამაშია, რაც, ხშირ შემთხვევაში, სასიკვდილოა და არა მარტო ფიზიკურად…

ფართოდ გახელილ თვალებში როცა „ცა“ არ ირეკლება, ისინი მკვდარია, სამწუხაროდ.
ცხოვრებაც იმიტომ გვეძლევა, რომ მასში ყველაზე მნიშვნელოვანი გვაპოვნინოს, რომელთან „ან-ან“ არჩევანი დამღუპველია…

მაია იანტბელიძე

ციტატები წიგნებიდან: ფილოსოფიური კრებული „ლარი“, გამომცემლობა „ხელოვნება“,1991 წელი; ჯეკ ლონდონი „თამაში“, გამომცემლობა „თბილისი“, 2020

დანიელ პენაკი თავის წიგნში „სკოლის სევდა“ ეპილოგში წერს, თუ როგორ უყურებს მისი თითქმის ასი წლის დედა ფილმს კაცზე, რომელსაც მშვენივრად იცნობს. ეს კაცი თავად დანიელ პენაკია, მწერალი, პარიზში, საკუთარ სახლში, ბიბლიოთეკაში, უამრავი წიგნით გარშემორტყმული. დედა თითქმის მთელი დღის განმავლობაში უყურებს ფილმს საკუთარ შვილზე და ფილმის დასასრულ, ავტორის ძმას, ბერნარს ეკითხება: „შენ ფიქრობ, რომ ამ კაცს როდისმე რამე ეშველება?“.

პენაკი აგრძელებს: „საქმე ისაა, რომ სკოლაში ცუდად ვსწავლობდი და ეს ამბავი დედაჩემს დღემდე აქვს გამოყოლილი. ახლა, როცა მისი გადაბერებული გონება სულ უფრო და უფრო ხშირად ტოვებს აწმყოს ნაპირებს და შორეული არქიპელაგებისკენ გადაადგილდება, გზად შემხვედრი პირველივე რიფები იმ ტკივილსა და სადარდებელს ახსენებს, სკოლაში ჩემი სიარულის პერიოდში ასე რომ გაუშრო სისხლი“, – წერს დანიელ პენაკი დედაზე, რომელსაც მისი თქმით, შვილის მომავალი იმდენად ბუნდოვანი და უიმედო ეჩვენებოდა, რომ მის აწმყოშიც ვერ არის ბოლომდე დარწმუნებული.

„ბოლომდე დედაჩემის დაწყნარება-დაშოშმინება არაფერს შეეძლო: არც ჩემი პროფესიული ცხოვრების სტაბილურობას და არც ლიტერატურული მოღვაწეობის საქვეყნოდ აღიარებას. ვერც სხვების მონაყოლი ჰგვრიდა შვებას და ვერც ის, რასაც თავად კითხულობდა პრესაში. ცხადია, ჩემი წარმატებები ახარებდა, მსჯელობდა მათზე მეგობრებთან და საკუთარ აზრებსაც უხვად აფრქვევდა. იმასაც აღიარებდა, საწყალი მამამისი ამ ყველაფერს რომ მოსწრებოდა, მასზე ბედნიერი კაცი ამქვეყნად მეორე არ იქნებოდა. მაგრამ… მაგრამ მის გულში, სადაც იშვა და სამუდამოდ დაიმკვიდრა ადგილი იმ უქნარამ და დოყლაპიამ, მოკლედ, იმ ოროსანმა, რომელიც ოდესღაც მე ვიყავი, მაინც ღრმად გაედგა ფესვები შფოთვას. ეს თავისებურად მისი სიყვარულის გამოხატულება იყო.

ბავშვებს უფროსებისგან (მშობლებისგან, მასწავლებლებისგან) სჭირდებათ დასტური და აღიარება იმის დასამტკიცებლად, რომ ჩვენ შეგვიძლია მათი შესაძლებლობების დანახვა და გულწრფელი რწმენა, რომ ისინი ცხოვრებაში ყველაფერს შეძლებენ; რომ საკმარისად კარგები არიან და ჩვენ მათ ყველა წინ გადადგმულ ნაბიჯსა და მცდელობას ვუფასებთ. ჩვენი რწმენები მათ მიმართ არის ძლიერი საყრდენი, რომელზეც მალე თავადაც დააშენებენ საკუთარ ცხოვრებას, გაბედულად და საკუთარი თავის რწმენით. მაგრამ, რა მოხდება, თუ ჩვენ არ ვირწმუნებთ მათ ძალებს, ეჭვი შეგვეპარება მათ სიძლიერეში და მცდელობებსაც არ დავუფასებთ? თუ ჩვენ განუწყვეტლივ ვიშფოთებთ მათ შესაძლებლობებზე და ეჭვის თვალით დავუწყებთ ყურებას?! თუ ისინი ვერასდროს გახდებიან საკმარისად კარგები ჩვენთვის?!…

წარმოიდგინეთ, სულ პატარა, თვეების ბავშვი, ჩვენგან დაიმედებული, შექებული, როგორ ცდილობს, ისწავლოს ხოხვა და მისწვდეს სასურველ სათამაშოს. თანდათან ის მიხვდება, რომ თავისი სურვილის ასასრულებლად ფეხები უნდა დაიხმაროს, ხელებს მყარად დაეყრდნოს, მუცელი ასწიოს, გაცოცდეს და სათამაშოსაც მისწვდეს. პატარას წარმატების გამოცდილება უკვე აქვს, იცის, რომ ახლა შეუძლია წამოდგეს, უფროსები ცოტას ისევ შევაქებთ, ისევ მივცემთ იმის საშუალებას, რომ საკუთარ ძალებსა და კუნთებს დაეყრდნოს და ნელ-ნელა წამოდგომა შეძლოს. გავამხნევებთ და ისიც წამოდგება. შემდეგ ნელ-ნელა სიარულს შეეცდება. „ყოჩაღ, ყოჩაღ!“ – ისევ გავამხნევებთ, ისევ მოგვწონს, როცა ვხედავთ, როგორ გულწრფელად და თან, საფუძვლიანადაც სჯერა ჩვენი გამხნევების, როგორ იწყებს ძალების მოსინჯვას, ახალი გამოცდილების მიღებას და ვხედავთ, უკვე გამართულად დადის.

განვითარების ყველა ეს ეტაპი, ყველა ეს წინსვლა და მცდელობები საკუთარი თავისა და შესაძლებლობების გამოკვლევის, იმის შედეგია, რომ უფროსებმა ბავშვს შეუქმნეს ისეთი გარემო, რომელიც შემწყნარებლური იყო შეცდომების, წაქცევის, წამოდგომის, მიმართ. ამასთან ერთად გავუჩინეთ იმის განცდაც, რომ ყველაფერი გამოუვა და არ აქვს მნიშვნელობა, ჰქონდა თუ არა უიღბლო პერიოდები. ახლა უკვე მნიშვნელოვანი ცხოვრებისეული გამოცდილებით შეიარაღებული, უფრო მეტად თვითდაჯერებული და ჩვენით დაიმედებული, მეტად გაბედულია, იკვლიოს გარემო და საკუთარი შესაძლებლობები, გამოხატოს საკუთარი თავი, ჰქონდეს მცდელობები, რადგან იცის, რომ არსებობს თვითგამოხატვისთვის უსაფრთხო სივრცე.

კარგად უნდა გვესმოდეს, რომ მშობლების საუკეთესო მოლოდინები განაპირობებს ბავშვის აკადემიურ წინსვლასაც. არსებობს კვლევები, სადაც ნაჩვენებია, თუ როგორ დადებით გავლენას ახდენს მშობელთა მაღალი მოლოდინები შვილების აკადემიურ მიღწევებზე და პირიქით, მშობლებს, რომელსაც არ სწამთ საკუთარი შვილების, როგორ აზიანებს ეს დამოკიდებულება მათი შვილების ცხოვრებას. მჯერა ჩვენს საუკეთესო მოლოდინებს, საუკეთესო წარმოდგენებსა და იმედებს შეუძლია, შეცვალოს ჩვენი შვილების ქცევა, წაახალისოს ისინი და მოტივაცია დაუბრუნოს, ამიტომ უკმაყოფილო ტონით, შეცდომებზე მითითებით, აჯობებს ხშირად ვუთხრათ – „მჯერა შენი, გენდობი და საუკეთესო მოლოდინი მაქვს შენგან“.

2.წმ. პეტრე და პავლე მოციქულთა სახელობის კათოლიკური ტაძარი

ადგილი ბევრნაირია: არის ბავშვობის ადგილები, სადაც გვითამაშია, გვირბენია და რომლებსაც ღიმილიანი სევდით ვიხსენებთ; არის ადგილები, რომლებიც, უბრალოდ, გვიყვარს – იქ თავს კარგად ვგრძნობთ; არის კიდევ მშობლიური ადგილები, რომლებიც სულ ჩვენი იქნება, რაც უნდა მოხდეს; და არის, აგრეთვე, ადგილები, რომლებთანაც რაღაც მისტიკური გვაკავშირებს. ერთი ეგეთი ადგილი მეც მეგულება, ოღონდ არ ვიცი, როგორ შევძლებ, იმის მოყოლას, რაც იქ გადამხდა – ეს ამბავი ხომ ჯოჯოხეთიდან ამოსვლის ამბავია, ასეთი რამ კი ყოველდღე როდი შეგემთხვევა ადამიანს.

მოდი, ჯერ ჯოჯოხეთისას გეტყვით.

იცით, რა არის რუმინაცია?

თუ არ იცით, გისურვებთ, არასდროს გაგეგოთ და გამოგეცადოთ. ესაა ცეცხლი შენში, რომელიც შიგნიდან გწვავს და გჭამს; ცეცხლი, რომელსაც არც სითბო აქვს და არც სინათლე. ეს ბნელი ცეცხლია.

თავიდან მეგონა, ვბრაზობ-მეთქი, ვბრაზობ და გამივლის. მაგრამ გავიდა ერთი თვე, ორი, მესამე დაიწყო და მე კი ისევ ბრაზში ვიხრჩობოდი.

შემეშინდა, მაგრამ შიში გაქრა, როგორც კი შევიტყვე, რომ რაც მემართება, თურმე სრულიად ნორმალურია. ეს კი ასე მოხდა:

აღარ მახსოვს, ნარცისებზე რატომ მოვიძიე ინფორმაცია ან როგორ მივხვდი, რომ ნარცისული ძალადობა (Narcissistic Abuse) გადამხდა. თქვენ, ალბათ, არც ის იცით, ეგ რა არის. ბუნებრივიცაა – ჩვენ ხომ ჯერ იმის მტკიცება გვიხდება, ქალების უმოწყალო ხოცვა რომ ძალადობაა და ძალადობის ასეთ ნატიფ ფორმებზე მსჯელობისაგან შორსა ვართ. კი, ძალადობა შეიძლება იყოს ნატიფი, ის გამაოგნებლად, საზარლად მშვენიერი შეიძლება იყოს, იმდენად მშვენიერი, რომ წლობით ჩარჩე მასში და უფრო და უფრო ღრმად ჩაეფლო. მე ღმერთმა გადამარჩინა – ჩემი ურთიერთობა ნარცისთან ერთ წელსაც არ გაგრძელებულა.

ჰოდა, ერთი სიტყვით, ძვირფას მეგობართან, რომელიც იმ ნარცისსაც იცნობს, ბევრი საუბრის, ბევრი ძიების შემდეგ გავაცნობიერე, რაც მოხდა ჩემს თავს. მაშინ აღმოვაჩინე, რომ თურმე ამ ბრაზის შემოტევებს, მთელ დღეს რომ მაწამებს, რუმინაცია ჰქვია. ამ დროს იხსენებ ძალადობის მომენტებს, ყველა მის მანიპულაციას, სულელურ ჩხუბებს, განზრახ რომ გაგიმართავდა ხოლმე და ბრაზობ. ბრაზობ და ნანობ, რომ გაუჩუმდი; ნანობ, რომ ცხვირ-პირი არ ამოუნაყე; ნანობ, რომ ერთი გემრიელად არ გალანძღე. და ლანძღავ და ბრაზობ და ლანძღავ და კიდევ უფრო ბრაზობ და ასე – დაუსრულებლად. ყველაზე ცუდი კი ისაა, რომ ამას ვერაფერს უხერხებ – მხოლოდ მოთმენა შეგიძლია, რადგან რუმინაცია – ესაა სისხლდენა ღია ჭრილობიდან, ჭრილობის მოშუშებას კი დრო სჭირდება.

ნარცისთან ურთიერთობას კიდევ ერთი უბედურება ახლავს – გიმსგავსებს. მე კი არ მინდოდა, ბრაზს გავებოროტებინე. არადა, ამის საშიშროებას ნამდვილად ვგრძნობდი.

13 თებერვალი იყო. წმ. პეტრე და პავლე მოციქულთა სახელობის კათოლიკურ ტაძარში კლასიკური მუსიკის კონცერტი იმართებოდა. არ მახსოვს, გზად რას ვფიქრობდი. ალბათ, ისევ ბრაზი მახრჩობდა. მახსოვს, რომ საღამოს ბინდიდან ყვითელმა ტაძარმა უცნაურად ამოანათა. და როგორც მაშინ, სულ პირველად რომ გადავაწყდი ამ ეკლესიას „ფაბრიკიდან“ მომავალი, ახლაც წავიკითხე კედელზე გაკრული წარწერა: „წმინდა წირვა“. მის ქვეშ განრიგი იყო წვრილი შრიფტით, ვეღარ გავარჩიე. მარჯვენა მხარეს მაცხოვრის გამოსახულებას შევხედე, თეთრ სამოსში რომ იდგა, ხელი კი გულთან მიეტანა, რომლიდანაც თეთრი და წითელი სინათლე იღვრებოდა.

კიბეზე ავედი და შევედი ტაძარში, მაგრამ არა როგორც ტაძარში – მე იქ ბეცი მართლმადიდებლის ქედმაღლობით შევედი, რწმენით, რომ ეს არაა ჩემი ტაძარი, შესაბამისად, არც ღვთის ტაძარია (ჩემი-მეთქი, ვამბობ და სიმწრით მეცინება ჩემს მაშინდელ დამოკიდებულებაზე – არასდროს ყოფილა მართლმადიდებლური ეკლესია „ჩემი“, მე არასდროს ვყოფილვარ მისი ნამდვილი წევრი, აღმსარებელი და მაზიარებელი, მარხვის შემნახავი და მოძღვრისგან კურთხევის ამღები მრევლის ნაწილი).

ისე შევედი, პირჯვარიც კი არ გადავიწერე.

ისე შევედი, როგორც მთვრალი კაცი – უბნის მაღაზიაში ლუდის საყიდლად, ქვეყანა რომ თავისი ჰგონია და გამყიდველ გოგოს შენობით ელაპარაკება.

შევედი და პირველ რიგში დავჯექი. დავჯექი და ეგრევე ვიგრძენი, რომ სახლში ვარ – ორგანისტი ვანო სარაჯიშვილი კლავესინს აწყობდა. პატარა კლავესინი იყო, ილიაუნიში რომ მინახავს და თანხლება გაუწევია ჩემთვის, ისეთი. ინსტრუმენტების აწყობის ხმაზე უფრო კი არაფერი მემშობლიურება. საორკესტრო კონცერტების დროსაც ყველაზე მეტად ეგ ნაწილი მიყვარს, კონცერტის წინა, აწყობის. ყველა ნოტი ვიცი, რომელიც ამ დროს უნებურად ჟღერს, ყველა გადაცდომას ვგრძნობ ყურით, ყველა მეოთხედ- თუ მერვედტონიან ცდომილებას სწორი, სუფთა ნოტიდან.

ციოდა ტაძარში, ძველი შენობის სიცივე იდგა, მაგრამ კლავესინის წკრიალა ხმა მათბობდა. ასეთი საკრავია კლავესინი, ადამიანივითაა – ყოველი დაკვრის წინ უნდა აწყობა, როგორც ვიოლინოს და ტემპერატურისა და ტენიანობის ცვლილებაზე თავადაც იცვლება – იშლება და წარამარა უნდა აწყო და აწყო.

ვიჯექი, ვუსმენდი და ტაძარს ვათვალიერებდი.

გინახავთ ეს ტაძარი? საბჭოთა პერიოდში ერთადერთი კათოლიკური ტაძარი იყო, რომელიც არ დახურულა, ისე კი მეცხრამეტე საუკუნეშია აგებული. სიმწვანეა. ასე გგონია, კედლებიდან ბალახი აბიბინდება, გაიზრდება, მრავალ ყლორტს გამოიღებს, აკვირტდება და აყვავდება. ასე გგონია, მწვანე კედლებიდან გამოსული ყვავილები გაზაფხულის სურნელს გააფრქვევენ, თებერვლის სიცივეს გატეხენ.

ქვის თეთრი ტრაპეზიც მწვანით შემოსილა. მუქი მწვანეა საკურთხევლის გუმბათიც. გუმბათის ცენტრში მაცხოვრის თავია, მწუხარედ მარჯვნივ გადახრილი, წარწერით: „Ecce Homo“. ვუყურებ და თვალწინ ხატი მიდგება, სოფელში, ბებიასთან რომ გვაქვს. პატარა ხატია, ზუსტად ასეთი: ქრისტეს თავი მარჯვნივ დაუხრია, ეკლის გვირგვინი ადგას და თვალები კი დახუჭული აქვს, თითქოს ამდენ ბოროტებას ვეღარ უყურებსო…

კონცერტი ბახის საორგანო ტოკატითა და ფუგით (რე მინორი) დაიწყო.

პირველად მოვისმინე ტაძრისთვის დაწერილი მუსიკა ტაძარში. ორგანის მძლავრი ხმა, მისი ძველი კლავიშების ოდნავი ქშენა ბგერებს შორის – თავი იმ ხალხის ადგილას წარმოვიდგინე, ბახის ეპოქაში რომ ცხოვრობდნენ. ყოველკვირა ამ მუსიკას ისმენდნენ, წარმოგიდგენიათ? ამას!

იცით, რომელია ტოკატა და ფუგა რე მინორი? რა თქმა უნდა, იცით. უცნობილესი ნაწარმოებია.

მეც მეგონა, რომ ვიცოდი. მეგონა, ყურში მიტრიალებს სულ და რაღამ უნდა გამაკვირვოს-მეთქი.

არ მცოდნია. სულ სხვა მუსიკა ყოფილა.

მერე იყო კიდევ ერთი ქორალური პრელუდია, ჩემი საყვარელი – „Zion hört die Wächter singen“, მხოლოდ ორგანზე შესრულებული. ტექსტის პატარა ნაწყვეტს გაჩვენებთ:

„Zion hört die Wächter singen

Das Herz tut ihr vor Freuden springen,

Sie wachet und steht eilend auf.“[1]

რა ვიცი, მე მგონი, მაშინ მოხდა, მაშინ დამემართა ეს – გ ა მ ო ვ ი ღ ვ ი ძ ე. მერე კი იყო ჰენდელის კონცერტი რე მინორი და ბახის სონატა სოლ მინორი, რომლებიც ვანო სარაჯიშვილმა ფლეიტისტ ანდრეას ბუნინთან, მევიოლინე ვასკო კანასტრასა და ჩელისტ ალექსეი სოლონოვიჩთან ერთად შეასრულა, მაგრამ, მგონი, ამ ნაწარმოებების მოსმენისას უკვე სხვა ვიყავი.

კონცერტის დასასრულ გუნდმა იმღერა. ბოლოს მღვდელი გამოვიდა და თქვა, ჩვენ უბრალოდ ასე კი არ მოგვიწყვია ეს კონცერტი, საერთოდ, სულ ვცდილობთ, რაიმე მნიშვნელოვან ლიტურგიკულ პერიოდს დავამთხვიოთო. და აი, ხვალ დიდმარხვა იწყებაო.

დაამატა:

• იმედი მაქვს, ეს მუსიკა დაგეხმარებათ, რომ გაიზარდოთ სულიერად, გაიზარდოთ სიყვარულში.

გამოვედი.

ისეთი შეგრძნება მქონდა, თითქოს ღვთისმსახურებაზე ვიყავი – დიდი სიმშვიდე. უცებ იმასაც მივხვდი, რა უნდა მექნა, ამ ჩემი ტანჯვის დასასრულებლად.

ჰოდა, გადავწყვიტე. მე კი, თუ რამეს გადავწყვეტ, აუცილებლად ვასრულებ – ხასიათი მაქვს ეგეთი.

შინ მივედი და პაპის სადიდმარხვო ქადაგებას გადავაწყდი. წერდა, იმარხულეთ სიძულვილისაგან და შეიყვარეთო. იმარხულეთ ბოროტებისაგან და სიკეთე ქმენითო.

მერე როგორ მოვიქეცი, იცით? ეჰ, სიცილადაც არ გეყოფათ – ფეისბუქზე ბლოკი ავხსენი. ვიცოდი, რომ მისი სახელისა და კომენტარის ყოველი დანახვა საშინელ შიშში ჩამაგდებდა (ფსიქოლოგები რომ შფოთვას ეძახიან, აი, იმაში) და ცუდად გამხდიდა, მაგრამ მე გადავწყვიტე.

პირველად ვიმარხულე ჩემს სიცოცხლეში.

ს ი ძ უ ლ ვ ი ლ ი ს ა გ ა ნ.

როგორც ბახის მუსიკის მთელი სირთულე ვიგრძენი პირველად, ისე ვიგრძენი, რა რთული რამე ყოფილა პატიება; მაგრამ ყველაზე დიდი თავისუფლებაც სწორედ იმას მოაქვს, რაც რთული შესასრულებელია.

***

წმინდა პეტრე და პავლე მოციქულების ტაძარში ახლა, ზაფხულშიც, იყო კონცერტი. გამოსვლისას მე და ერთი ბიჭი დავდექით გასასვლელთან, ორივემ პირჯვარი გადავიწერეთ. მერე მე ქედი მოვიდრიკე, როგორც ბიზანტიური წესია, მან კი დასავლური წესისამებრ მარჯვენა მუხლი მოიყარა. ორივემ პატივი მივაგეთ აბსოლუტურ სიყვარულს, რომელიც ჩვენ წინ, ტაბერნაკულუმში, ერთ პაწია პურის ნაჭერში მოქცეულიყო…[2]

[1] „სიონს მოესმის მცველების სიმღერა,

გული სიხარულით შეუხტება,

იღვიძებს და საჩქაროდ დგება“.

[2] ტაბერნაკულუმი – ასე ჰქვია სანაწილეს, რომელშიც ინახება ქრისტეს სისხლი და ხორცი. კათოლიკურ ტაძარში შესვლისას სწორედ ქრისტეს მყოფობის ამ ხილული ნიშნის წინ იდრეკენ მუხლს. მუხლის მოყრა შუა საუკუნეების რაინდული ჩვეულებაა და მოწიწებას, სიყვარულსა და მუდამ უფლის სამსახურში ყოფნას განასახიერებს. ამისგან განსხვავებით, მუხლდრეკა ყოველთვის სინანულის გამომხატველია ბიზანტიურ ტრადიციაში (თავად მუხლდრეკის აღმნიშვნელი ბერძნული სიტყვა „მეტანია“ „სინანულს“ ნიშნავს). ამიტომ ტაძარში შესვლილსას მიღებულია ქედის მოხრა მოწიწების ნიშნად, მაგრამ არა – მუხლმოყრა.

უზარმაზარი სასტუმროს აივანზე ვზივარ და ვსაუზმობ. სასტუმრო კი დიდია, მაგრამ თავად სასაუზმე სივრცე ერთი ბეწო გაუკეთებიათ, ამიტომ დახუთული და სავსე დარბაზიდან გარეთ გამოვედი და ვცდილობ ზღვიდან მომავალი ჰაერი ღრმად შევისუნთქო. აივნის მოაჯირზე თოლია ჩამომიჯდა საქმიანად. იმხელაა, არც კი ვიცი, მართლა თოლიაა, თუ „ქარიშხალასებრთა“ ოჯახიდან (ამათ სახეობებში მთლად კარგად ვერ ვერკვევი, მაგრამ რაღაცები გამიგია).

სანამ აქ, ამ „ჩიტუნასთან“ ერთად მოვხვდებოდი, დიდი გზა გამოვიარე. ასეთ დროს სულ „ჯარისკაცის მამა“ მახსენდება და მის მსგავსად ვიწყებ საუბარს: „ვიარე, ვიარე, მანქანით ვიარე, მერე ფეხით ვიარე…“.

სინამდვილეში, თბილისიდან ჯერ სტამბულში ჩამოვედი, აქედან კი ზღვისპირა ვარნაში. არ ვიცი, მფრინავმა ასე რატომ გადაწყვიტა, მაგრამ თბილისიდან ზღვის გასწვრივ ფრენის ნაცვლად, მთიანი თურქეთისკენ, აღრისკენ, არარატის მხარისკენ აიღო გეზი. იქ კი ისეთი ქარები იყო, რომ ასეთი ნჯღრევა-რყევით მე ჯერ არ მიფრენია.

ვარნაში ახალი პროექტის ფარგლებში ჩამოვედი. შავი ზღვის წყლების ქიმიური მონიტორინგი და მისი გავლენა უნდა გამოვიკვლიოთ ე.წ. „ზღვის ბალახის“ ზრდაზე.

წარმოიდგინეთ, მწვანე მოხასხასე ბალახის ხალიჩა, ოღონდ… ზღვის ფსკერზე. ეს არ უნდა ავურიოთ ე.წ. „ცუდ“ წყალმცენარეებში. ეს უკანასკნელნი დიდი რაოდენობით ბენთოსურ მასალას იკრებენ გარშემო, წყლის ზედაპირზე მცირე ზომის წყალმცენარეების (Algae) ზრდას უწყობენ ხელს. სწორედ ეს უკანასკნელნი წარმოქმნიან ე.წ. ცოცხალ ხალიჩას წყლის ზედაპირზე, რასაც წყლის ყვავილობას უწოდებენ და ლამაზი სანახავია, მაგრამ იმის მაუწყებელიც არის, რომ ასეთი წყალი დაჭაობებისკენ არის მიდრეკილი.

ზღვის ბალახი, კი პირიქით წყალს აჯანსაღებს. შთანთქავს ნახშირორჟანგს, გოგირდწყალბადს და თავად ინტენსიური ფოტოსინთეზით ჟანგბადს აწარმოებს. ჩვენი ატმოსფეროს ჟანგბადის 70% სწორედ ზღვის ბალახის მიერ არის წარმოებული.

ქიმიური ანალიზი ზოგად სურათს იძლევა, რომლის სწორად გაშიფვრა უნდა შეგვეძლოს.

ძირითადი ანალიზები შემდეგია.

გახსნილი ჟანგბადის (DO) რაოდენობა – ჟანგბადი წყალში ჰაერთან შეხების შედეგად გადადის, ასევე წყალმცენარეების ფოტოსინთეზით გამოიყოფა. შესაბამისად, ამ მახასიათებლით ზღვის ბალახის ხარისხზე შეგვიძლია საუბარი. წყალში გახსნილი ჟანგბადის რაოდენობა ასევე დამოკიდებულია ტემპერატურაზე, სიმღვრივის მაჩვენებელზე, მინერალიზაციაზე.

ელექტროგამტარობა – წყლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მახასიათებლად ითვლება. დამოკიდებულია წყლის ტემპერატურასა და მინერალიზაციაზე. ზღვის წყალი ძლიერი და სუსტი ელექტროლიტების ნარევია. წყლის მინერალიზაციას ძირითადად განაპირობებს: Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Cl^–, SO4^2-, HCO^3–. სხვა იონები კი, მაგ. Fe³⁺ Fe²⁺, Mn²⁺, Al³⁺, NO^3–, HPO^4–, H₂PO^4– ელექტროგამტარობაზე დიდ ზეგავლენას არ ახდენენ. 

TDS ანუ, მთლიანად გახსნილი ნაწილაკები დამატებით ინფორმაციას გვაძლევს წყლის გამჭვირვალობაზე.

კიდევ ერთი გასაზომი მაჩვენებელი რედოქს პოტენციალია. მეორენაირად, მას ჟანგვა-აღდგენით პოტენციალსაც უწოდებენ. აღინიშნება Eh სიმბოლოთი, განზომილება (mV) და pH, ტემპერატურასა და მარილიანობასთან ერთად წყლის სტაბილურ მდგომარეობას ახასიათებს. ტბებსა და ზედაპირულ წყლებში მაჩვენებელი მერყეობს -0,5 დან +0.7, თუმცა ზღვის წყალში -0.6-ზე მეტი მაჩვენებელი შეიძლება იყოს. ასეთ დროს გოგირდის და გოგირდწყალბადის მომატებულ შემცველობაზე შეიძლება ვისაუბროთ. რედოქს მაჩვენებლით წყალი შეიძლება იყოს:

Eh >+(0,1-1,15 მეტი) – წყალში მჟანგავი გარემოა, მასში არის გახსნილი ჟანგბადი და Fe³⁺, Cu²⁺, Pb²⁺, Mo²⁺ იონები.

• Eh -0,0-დან +0,1-მდე – გარდამავალი ჟანგვა-აღდგენითი გარემოა, არამდგრადი გეოქიმიური რეჟიმია, ჟანგბადის და გოგირდწყალბადის ცვლადი რაოდენობა, ასევე სხვადასხვა მეტალის სუსტი ჟანგვა-აღდგენითი რეაქციები. მიუთითებს ასევე მიკროორგანიზმების და ეუთროფიკაციის პროცესის არსებობაზე.
• Eh<0,0 -აღდგენითი გარემოა. წყალში გოგირდწყალბადის და Fe²⁺, Mn²⁺, Mo²⁺ მეტალების სავარაუდო არსებობაზე მიუთითებს.

ახლა თავად ზღვის ბალახს დავუბრუნდეთ. ზღვის ბალახის 60 სახეობა არსებობს და ისინი შემდეგ ოჯახებს მიეკუთვნებიან: Posidoniacea, Zosteracea, Hydrocharitaceae, Cymodoceaceae). თითოეულ მათგანს კიდევ ერთი საერთო თვისება ახასიათებთ, იოდით არიან მდიდარი.

ჰოდა, თუ მოახერხებთ და ცოტა ზღვის ბალახს მოიპოვებთ, იოდის გამოყოფას ლაბორატორიაში შეძლებთ.

დავიწყოთ.

სანამ საქმეს შევუდგებოდეთ ჩვენ მიერ მოპოვებული ზღვის ბალახი თუნუქის ქილაში უნდა დავწვათ. სჯობს ეს ამბავი ამწოვ კარადაში გავაკეთოთ. დაწვამდე ბალახი მაქსიმალურად გამოაშრეთ, რათა წვის პროცესში კალიუმის იოდიდი შევინარჩუნოთ. ზღვის ყველა ბალახი პოლისაქარიდ ფუკოიდანს შეიცავს და ამის გამო ნელა იწვება. საბოლოოდ კი შავი მასა – ზოლი დაგვრჩება. იოდი მათ შემადგენლობაში კალიუმის იოდიდის სახით გვხდება.

ზოგადად, იოდი ზღვის წყალში ნიადაგიდან შემოდის. ეს შესაძლოა ზღვის გეიზერების ან სულაც ვულკანის აქტივობამ განაპირობოს, ანდა ზღვის წყალმა რაიმე ქანები გამორეცხოს. ყველა წყაროს თანახმად, ზღვის წყალში კალიუმის იოდატი KClO₃ გამოთავისუფლდება. ზღვის ბალახი კალიუმის იოდატს ცუდად ითვისებს, თუმცა ფაქტობრივად შეთვისება არც უწევს, მასში არის პლანქტონი, მიკროსკოპული ცოცხალი ორგანიზმები, რომლებიც სიკვდილის შემდეგ წყალში გამოყოფენ გოგირდშემცველ ამინომჟავა ცისტეინს. სწორედ ეს ცისტეინი ურთიერთქმედებს კალიუმის იოდატთან და გადაჰყავს კალიუმის იოდიდის ფორმაში.

KIO₃+3(C₃H₆NO₂)-SH=KI+3S+3(C₃H₆NO₂)-OH

სწორედ, ამ იოდიდებს ითვისებს ბალახი.

ბალახის დაწვის შედეგად მიღებული შავი მასა გავხსნათ წყალში და ვადუღოთ. დუღილის პროცესი დაახლოებით ორ საათამდე შეიძლება გაგრძელდეს. შემდეგ ნარჩენი მასა გადავწუროთ და მიღებული სითხე გავფილტროთ. მიღებული ფილტრატიდან უნდა გამოვყოთ იოდი. ამიტომ, დავამატოთ კონცენტრირებული გოგირდმჟავა და წყალბადის პეროქსიდი. ენერგიულად მოვურიოთ და დაველოდოთ. ხსნარი ყვითლად შეიფერება. წარიმართება ჟანგვა-აღდგენითი რეაქცია:

2KI+H₂SO₄+H₂O₂=I₂+K₂SO₄+2H₂O

ანუ, გამოიყო იოდი თავისუფალი სახით. თუმცა, თუ კალიუმის იოდიდი ჭარბად გვექნება, ის შესაძლოა გამოყოფილ იოდთან შევიდეს რეაქციაში და საკმაოდ მდგრადი კომპლექსური ნაერთი მოგვცეს, რომელსაც მუქი ყავისფერი შეფერილობა ექნება. სწორედ ასეთი ფერი განვითარდება სარეაქციო არეში. მიღებული კომპლექსური ნაერთიდან იოდის გამოყოფა ბენზინის დამატებით არის შესაძლებელი. ანუ, თუ მიღებულ მუქ ყავისფერ სითხეს გადავასხამთ გამყოფ ძაბრში და დავამატებთ ბენზინის მცირე რაოდენობას, დავინახავთ, რომ ბენზინი წყალში არ გაიხსნება და სითხის თავზე მოექცევა. თუ გამყოფ ძაბრს კარგად შევანჯღრევთ, ბენზინის ფენაში მკვეთრი იისფერი განვითარდება, რომელიც თანდათან უფრო გამუქდება. ეს ნიშნავს, რომ იოდი გადავიდა მასში. შემდეგ ეს სითხე პეტრის ჯამში გადავასხათ და ბენზინის აორთქლებას დაველოდოთ. ერთი დღის შემდეგ სუფთა იოდი გვექნება.

მიღებული იოდი გავხსნათ სპირტწყალხსნარში (წყალი გამოხდილი უნდა იყოს) და დავუმატოთ მცირე რაოდენობის კალიუმის იოდიდი, რათა კვლავ მუქი ყავისფერი ხსნარი მივიღოთ (სხვათა შორის, აფთიაქში ნაყიდი იოდის ხსნარიც კალიუმის იოდიდს შეიცავს).

არადა, თავიდან მიღებულ ხსნარშიაც ხომ კალიუმის იოდიდისა და იოდის კომპლექსნაერთი იყო, რად გვინდოდა ბენზინით წვალება? უბრალოდ, ის თავდაპირველი ხსნარი სხვა მინარევებსაც შეიცავდა. ასე კი იოდის სუფთა ხსნარი მივიღეთ.

მიღებული ხსნარი შეგვიძლია სახამებელთან თვისებითი რეაქციით შევამოწმოთ. თუ დამახასიათებელი ლურჯი შეფერილობა განვითარდა, ნამდვილად იოდი გამოიყო.

ვარნადან ორი საათის სავალზე „ბულგარეთის მზიანი სანაპიროა“. ასე ჰქვია ადგილს, სადაც მხოლოდ ტურისტული კომპლექსებია და იქაურობა მართლაც მზის ნაკოცნ ნაპირს ჰგავს. ზემოთ პატარა კუნძულია, სადაც ძირითადი გზიდან ვიწრო ბილიკი ადის.

ბილიკს ავუყევი და კუნძულის სიღრმეში, ზემოთ პატარა სკვერში შევედი. ქვემოთ ზღვის ხედი იშლებოდა და ჩემკენ იოდიანი ჰაერი მოჰქონდა. მოშორებით თოლია ჩამომიჯდა. რა ვიცი, თოლია იყო? იმხელა ზომის შეიძლება „ქარიშხალას ოჯახიდანაც“ ყოფილიყო.

• ქეთი ჰოჯამ (ქეთი მასწავლებელო) – ხელი ასე დაიკავეთ და სურათს ისე გადაგიღებთ, თითქოს ეგ თოლია ხელზე გიზით, არ გინდათ?

ჩვენი ჯგუფის თურქი პარტნიორი, სტამბულის ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი იელდა ჰოჯა წამომწეოდა და სურათის გადაღებას მთავაზობდა.

უცებ გამოვფხიზლდი.

• მინდა, აბა არ მინდა? მოიცა, გავსწორდები, ხელს ასე დავიჭერ და ისე გადამიღე, თითქოს თოლია მიჭირავს.

იანვარი საშვილოსნოს ყელის კიბოს მიმართ ცნობადობის ამაღლების თვეა.  ლენტი კი ამ დაავადების სიმბოლო. ზოგადად, სხვადასხვა ორგანოს სიმსივნეს სხვადასხვა ფერის ლენტი შეესაბამება. ცნობადობის ამაღლების თვეებიც განსხვავებულია.

საშვილოსნოს ყელის კიბო ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ავთვისებიანი სიმსივნეა. შემთხვევათა 95%-ს პაპილომავირუსი იწვევს. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის (NCDC) ინფორმაციით, საქართველოში საშვილოსნოს ყელის კიბო მესამე ადგილზეა ქალების კიბოთი გარდაცვალების შემთხვევათა შორის.

ბიოლოგიის მასწავლებლებს საშუალება აქვთ ეროვნული სასწავლო გეგმის ბიოლოგიის სტანდარტის გათვალისწინებით დაგეგმონ გაკვეთილი, სასწავლო პროექტი, ან უბრალოდ სამიზნე ცნება ჯანმრთელობა და დაავადების დაფარვისას სხვადასხვა საკითხის სწავლების დროს მოსწავლეებში აამაღლოს ცნობადობა ამ დაავადების შესახებ, მით უფრო, რომ პრევენციის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური საშუალება ვაქცინაციაა. ბიოლოგიაში მერვე კლასში განიხილება იმუნიტეტი, ჯერ კიდევ მეშვიდე კლასში ისწავლება ვირუსები, მეცხრე კლასში გადიან უჯრედის გაყოფის ფორმებს, მიტოზსა და მეიოზს, რომელიც მეათე კლასში კიდევ უფრო ღრმად განიხილება. შესაბამისად პაპილომა ვირუსსა და ვირუსით გამოწვეულ საფრთხეებზე საუბარი ასაკობრივადაც და პროგრამულადაც შეესაბამება მოსწავლის საჭიროებებს. ქვემოთ ძალიან ზოგადი ინფორმაციაა სიმსივნის, სიმსივნური უჯრედებისა და უჯრედული ციკლის მაკონტროლებელი მექანიზმის შესახებ. ტექსტი მეცხრე-მეათე კლასელების თავისებურებებზე მორგებულია, მეთერთმეტე და მეთორმეტე კლასებში კლასის საათის ფარგლებში შეიძლება ეს თემა დამუშავდეს. მოსწავლეებისთვის კიდევ უფრო დამაჯერებელი იქნება ინფორმაცია, თუ სკოლის ექიმიც ისაუბრებს. იმ შემთხვევაში კი, თუ სკოლა ზრუნავს მშობელთა განათლებაზე, ძალიან ეფექტურია საკითხის განხილვა მოზარდების მშობლებთან, ასევე საინფორმაციო კამპანიების ჩატარება თუნდაც სკოლის თვითმმართველობის მიერ. ამით მოსწავლეებს ემპათიის უნარიც განუვითარდებათ და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხებიც უფრო საინტერესო გახდება მათთვის.

პირველ რიგში ისმის კითხვა: რა არის სიმსივნე?

უჯრედი გამოდის კონტროლის ზონიდან. ზოგადად, ის უსასრულოდ არ ცხოვრობს, აღწევს მდგომარეობას, როცა იყოფა მიტოზურად, ან კვდება აპოპტოზის (ეს არის უჯრედების დაპროგრამებული სიკვდილი) გზით. სიმსივნური უჯრედები ჩვეულებრივი უჯრედებისგან განსხვავებით არ კვდებიან, უკონტროლოდ იყოფიან. სიმსივნის მრავალი გამომწვევი არსებობს, თუმცა ძირითადად უკავშირდება კანცეროგენებს, ქიმიურ ნივთიერებებს, რომლებიც აზიანებენ დნმ-ს, პროტოონკოგენებში მომხდარი მუტაცია კი იწვევს უჯრედული ციკლის საკონტროლო მექანიზმის მოშლას. თუ საკვები საკმარისად აქვთ, სიმსივნური უჯრედები უსასრულოდ იყოფიან. ონკოლოგიური მიმართულებით განხორციელებულ კვლევებში უკვე მრავალი წელია იყენებენ ე.წ. HeLa უჯრედებს. უჯრედების შტამი აიღეს 1951 წელს, ქალისგან, რომელიც გარდაიცვალა საშვილოსნოს ყელის კიბოთი და მის უჯრედებს კი უკვდავი უჯრედები ეწოდება.

როგორ ვითარდება სიმსივნე?

კანცეროგენები იწვევენ დნმ-ის გარდაქმნას, ცვლილება ხდება იმ გენებში, რომლებიც აკონტროლებენ უჯრედულ ციკლს. ამ პროცესში ჩართულია პროტოონკოგენები, რომლებიც აინიციირებენ უჯრედების გაყოფას, და სიმსივნის სუპრესორი გენები, რომლებიც აჩერებენ გაყოფას. ეს გენები შეთანხმებულად მოქმედებენ ჩვეულებრივ შემთხვევაში, უჯრედის ციკლი გამართულად დაუბრკოლებლად მიდის და უჯრედები ნორმალურად იყოფა. სიმსივნის დროს კი პროტოონკოგენები გარდაიქმნება ონკოგენებად და იწყება უჯრედის უკონტროლო გამრავლება. როცა მუტაცია ხდება სიმსივნის სუპრესორ გენებში, ამ დროს აღარ ჩერდება უჯრედების გაყოფის პროცესი და უკონტროლო გაყოფას სიმსივნის ჩამოყალიბება მოსდევს.

როგორც ფოტოზე ჩანს, პროტოონკოგენის ონკოგენად გარდაქმნა აქსელერატორზე დაწოლას ჰგავს, სიმსივნის სუპრესორი გენის აქტივაცია კი – მუხრუჭზე. სიმსივნის განვითარების დროს კი ეს მუხრუჭები ბლოკირებულია.

როგორია სიმსივნური უჯრედები?

სიმსივნურ უჯრედებს ისეთი თვისებები აქვს, რაც მკვეთრად განასხვავებს ჩვეულებრივი უჯრედებისგან, მაგალითად, ქრომოსომების რაოდენობა უჩვეულოდ იმატებს, ბირთვის ზომა იზრდება, რასაც იწვევს მიტოზისა და ციტოკინეზის დაუსრულებლობა. ასევე შეუძლიათ ერთი ქსოვილიდან მეორეში გადასვლა და მეტასტაზების წარმოქმნა.

მასწავლებელს გაკვეთილის დაგეგმვისას შეუძლია გამოიყენოს საპრეზენტაციო, საკითხავი და ვიდეო მასალები:

1. მიტოზი და სიმსივნე;
2. მიტოზი, სიმსივნე და ვაქცინა;
3. დავალებები და ფოტოები;
4. მასწავლებლის საკითხავი – რადიო თავისუფლება, ავტორი ნინო თარხნიშვილი;
5. ვაქცინაციის მაჩვენებელი;
6. პირადი ექიმი – მარი მალაზონია;
7. ვაქცინაცია.

არ არსებობს კულტურა (და რელიგიაც სააზროვნო კულტურაა), რომელიც ჰაერიდან ჩნდება. მას აუცილებლად აქვს წინარე კულტურა ბაზისად, რომლისგანაც „ამოიზრდება“ ხოლმე. ქრისტიანული კულტურისთვის ეს იყო წარმართობა, რომლისგანაც ბევრი რამ აიღო და განავითარა თუ ახალ სიმაღლეზე აიყვანა. ახლა გთავაზობთ მოკლე ისტორიას სამყაროს ქრისტიანული აღქმის ყველაზე საინტერესო კონცეფციისა, ჩემი აზრით. აი, როგორ დაიწყო ეს ყველაფერი…

…ქრისტიანობამ სიმკაცრით შეუტია ძველ ბერძნულ, წარმართულ, ფილოსოფიას და ეს უკანასკნელი არჩევნის წინაშე დააყენა: ან მორჩილება, ან დავიწყება. ამიერიდან ანტიკურ ფილოსოფიას მხოლოდ ქრისტოლოგიის ნიადაგზე შეეძლო არსებობის გაგრძელება, ამიტომ საჭირო გახდა მისი გადამუშავება, სერიოზული რედაქტირება, რომ მას ქრისტიანობისთვის მისაღები ფორმა შეეძინა.

სწორედ ეს სცადა (ანტიკური ფილოსოფიური მემკვიდრეობის შენარჩუნებისა და განვითარების მიზნით) მე-5 საუკუნის მეორე ნახევარში გაქრისტიანებულმა ნეოპლატონიკოსმა, რომლის შრომებიც მე-6 საუკუნის 50-იანი წლების დასაწყისში დიონისე არეოპაგელის სახელით დამკვიდრდა მკითხველთა ცნობიერებაში. ეს შრომები 532 წელს კონსტანტინოპოლის საეკლესიო კრებაზე მონოფიზიტებმა წარმოადგინეს დიოფიზიტების წინააღმდეგ.

დიონისე არეოპაგელის (ცხოვრობდა ჩვენი წელთაღრიცხვით პირველ საუკუნეში) სახელით წარმოდგენილმა წიგნებმა დიდი საეკლესიო აღიარება მოიპოვა. ცნობილი მეცნიერების ყურადღება და ინტერესი არეოპაგიტულ წიგნებს (მასში განვითარებულ ძირითად ფილოსოფიურ იდეებს) არც მომდევნო საუკუნეებში მოჰკლებია. დამტკიცდა, რომ არეოპაგიტული წიგნების ავტორი არ შეიძლებოდა ყოფილიყო პირველი საუკუნის ათენის არეოპაგის მოღვაწე დიონისე, რომელიც პავლე მოციქულმა გააქრისტიანა; რადგან ე.წ. არეოპაგიტული წიგნები მე-5 საუკუნის დიდი ნეოპლატონიკოსის, პროკლე დიადოხოსის (410-485), იდეების ზეგავლენას ატარებდა და ისედაც მე-5 საუკუნის სააზროვნო სისტემას წარმოადგენდა. ასე დაიმკვიდრა ამ წიგნების ავტორმა ფსევდო-დიონისე არეოპაგელის სახელი.

დადგინდა, რომ არეოპაგიტულ წიგნებში პროკლესგან არა მარტო იდეები, ცნებებიცაა ნასესხები (სიკეთის აბსოლუტურობა, ბოროტების არასუბსტანციურობა, ღვთის გამოუთქმელობა და შეუმეცნებლობა, სამყაროს იერარქიის კონცეფცია და ა.შ.), ანუ ეს წიგნები მე-5 საუკუნეზე ადრე ვერ დაიწერებოდა.

არეოპაგიტულ ფილოსოფიას დიდი გავლენა ჰქონდა არა მარტო შუა საუკუნეების, არამედ აღორძინების ხანისა და ახალი დროის ფილოსოფიაზეც. ასე რომ, არეოპაგიტიკა ერთ-ერთ ხიდად გაიდო ანტიკურობასა და შუა საუკუნეებს შორის და ამ უკანასკნელზე გადმოადინა ანტიკური ფილოსოფიის გავლენა.

არეოპაგიტიკის საიდუმლო იყო ის, რომ, არაუადრეს, მე-5 საუკუნის მორე ნახევარში დაწერილი წიგნები მიეწერა პირველ საუკუნეში მცხოვრებ ადამიანს – დიონისე არეოპაგელს, რომელიც პავლე მოციქულმა ქრისტიანად მოაქცია და რომელსაც საბერძნეთში ქრისტიანობის მქადაგებლად თვლიდნენ. ავტორის გასაიდუმლოებასაც, ცხადია, მიზანი ჰქონდა – კერძოდ, წიგნში გატარებული მაშინდელი ქრისტიანული დოგმატიკისთვის თამამი აზრები, დიონისეს ავტორიტეტის გამოყენებით, ეკლესიისთვის მისაღები გაეხადა.

არეოპაგიტიკის წიგნების საიდუმლოს ამოცნობას მრავალი თეორია მიეძღვნა, მაგრამ ძირითადი, რაც მეცნიერებამ ამ დარგში მე-20 საუკუნის 40-იან წლებამდე მიაღწია, იყო შემდეგი: 1) არეოპაგიტული წიგნები დაწერილია, არაუადრეს, მე-5 საუკუნის მე-2 ნახევრისა; 2) ამ წიგნებმა აღიარება მოიპოვა მე-6 საუკუნის 30-იანი წლების დასაწყისში (იერუსალიმის საეკლესიო კრებაზე 532 წელს); 3) ეს წიგნები წარმოიშვა სირიაში, ყველა მონაცემის მიხედვით, ღაზის რაიონში; 4) დასახელებული წიგნების ავტორი, ზოგიერთი მონაცემის მიხედვით, ეპისკოპოსი იყო.

მე-20 საუკუნის 40-იან წლებში ქართველი მეცნიერი პროფ. შალვა ნუცუბიძე („ფსევდო-დიონისე არეოპაგელის საიდუმლოება“ გამოაქვეყნა 1942 წელს), ხანგრძლივი კვლევა-ძიების შემდეგ; და მისგან დამოუკიდებლად, ცოტა მოგვიანებით, ბელგიელი პროფესორი ერნესტ ჰონიგმანი ქმნიან თეორიას, რომ არეოპაგიტული წიგნების ავტორი მე-5 საუკუნეში სირიის ქართულ მონასტერში მოღვაწე პეტრე იბერია (ქართველი).

ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორია ყველა სხვა თეორიაზე მყარად და მეცნიერულად მიიჩნევა, თუმცა პეტრე იბერი, თავისთავად, აღნიშნულ თეორიასთან კავშირის გარეშეც, შუასაუკუნეების აზროვნებისა და კულტურის ერთ-ერთი დიდი წარმომადგენელია. იგი ქართულ, ისევე როგორც სირიის სასულიერო კულტურაში ცენტრალურ ფიგურას წარმოადგენდა. სირია კი ბერძნული და აღმოსავლური კულტურების დამაკავშირებელი რგოლი იყო.

მოდი, მოკლედ დავახასიათოთ პეტრე იბერის საქმიანობა და პიროვნება. იგი იყო ქართველი (ანუ იბერი), მისი სახელი ერისკაცობაში იყო მურვანი (სირიული წყაროებით – ნაბარნუგი), იბერიის მეფის ბუზმირის შვილი და ბაკურ დიდის შვილიშვილი. იგი დაბადა 411 წელს (ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორია – ხოლო გარდაიცვალა 491-493 წელს). როცა წამოიზარდა, მის მასწავლებლად და აღმზრდელად მოუწვევიათ დღეს უკვე მეცნიერებისთვის კარგად ცნობილი და სახელგანთქმული ფილოსოფოსი, მითრიდატე ლაზი, შემდეგში იოანე ლაზად (ევნუხად) წოდებული.

თორმეტი წლის მურვანი, სათანადო ამალით (მასში უნდა ვივარაუდოთ მითრიდატე ლაზიც) წარგზავნილ იქნა სამეფო მძევლად კონსტანტინოპოლს, ბიზანტიის კეისრის, თეოდოსე მეორის, კარზე, ამ უკანასკნელის მოთხოვნით. აქ ქართველი უფლისწულის სწავლა-აღზრდას, მითრიდატე ლაზთან ერთად, ხელმძღვანელობდა თეოდოსე მეორის მეუღლე ევდოკია, რომელიც დიდად განათლებული დედოფალი ყოფილა. მურვანს დიდი ნიჭი გამოუვლენია და საუკეთესო განათლებაც მიუღია. შეუთვისებია „ყოველივე სწავლება, საეკლესიო და საფილოსოფიო“. მისი ერთ-ერთი ბიოგრაფი, ზაქარია ქართველი, რომელიც პეტრეს სიკვდილამდე არ განშორებია, გადმოგვცემს, რომ უფლისწულს თავისი განსწავლულობით, ბერძნულის ცოდნის სიღრმითა და გონებრივი შესაძლებლობებით განცვიფრებაში მოჰყავდა მეფე და სასახლის ფილოსოფოსები. ასევე პეტრე იბერის შესახებ შემონახული სხვა ცნობის მიხედვით, იგი ბიზანტიაში ყოფნის დროს უსმენდა იმ დროის გამოჩენილ სწავლულებსა და ფილოსოფოსებს.

მონაცემები ადასტურებს, რომ მურვანს ბიზანტიაში, მეფის კარზე, დიდი ნდობა და ავტორიტეტი დაუმსახურებია, მაგრამ, როგორც მისი ბიოგრაფები გადმოგვცემენ, მას ამქვეყნიური წარმატებები სრულებით არ აინტერესებდა, არ აინტერესებდა არც სასახლეში დამკვიდრებული მხიარულება და ფუფუნება. იგი, უმეტესწილად, იყო სევდიანი და ფიქრებში გართულს განმარტოება უყვარდა. მის ამ მოწყენილობასა თუ გულჩათხრობილობას, სამეფო კარისადმი ოპოზიციურ დამოკიდებულებას, სხვა მიზეზებთან ერთად, ალბათ სამშობლოსთან სიშორე, ეროვნული მოტივებიც აძლიერებდა.

ბიზანტიის სახელმწიფოებრივი რეჟიმითა და მისი საგარეო პოლიტიკით უკმაყოფილო მურვანი, თავისი ამალიდან რამდენიმე თანმხლებ პირთან ერთად (რომელთა შორის, უდავოდ, მითრიდატე ლაზი და ზაქარია ქართველიც იყვნენ), მიატოვებს ბიზანტიის კეისრის სამეფო კარს და გაიქცევა პალესტინაში, სადაც მთლიანად საეკლესიო მოღვაწეობას მიეცემა. აქ მან, როგორც გადმოგვცემს ზაქარია ქართველი, „კუალად ისწავა მუნ ენა და სწავლა ასურებრივი“.

იერუსალიმში ჩასვლისას მურვანი და მითრიდატე ლაზი აღიკვეცნენ ბერებად და სახელებიც შეიცვალეს – მურვანმა დაირქვა პეტრე, ხოლო მითრიდატემ – იოანე. ამის შემდეგ წერილობით წყაროებში ისინი მოიხსენებიან, როგორც პეტრე იბერი და იოანე ლაზი. „445 წელს პეტრე და იოანე აკურთხეს მღვდლად. პეტრეს ჯგუფმა შემოიარა მრავალი ქვეყანა ახლო და შუა აღმოსავლეთისა, ბოლოს ისინი დამკვიდრდნენ მაიუმში (ისრაელშია, ქ. ღაზის მახლობლად). აქ პეტრე ეწეოდა დიდ იდეურ-რელიგიურ მუშაობას. მან ძლიერ გაითქვა სახელი, როგორც შესანიშნავი ერუდიციისა და მძლავრი გავლენის მოღვაწემ“. 452 წელს პეტრე იბერი მაიუმის ეპისკოპოსად დანიშნეს და იგი სიკვდილამდე ემსახურა ამ საქმეს. პეტრეს ავტორიტეტი ისე გაიზარდა და აღზევდა საეკლესიო იერარქიაში, რომ იგი შემდეგ თვითონვე ნიშნავდა ეკლესიის უმაღლეს მოხელეებს.

პეტრე იბერმა იერუსალიმში ააშენა ქართველთა მონასტერი და ჩამოაყალიბა სამონასტრო სასწავლებელი (უმაღლესი ტიპის სკოლა), რომელშიც მისივე ხელმძღვანელობით წარმოებდა ფართო ფილოსოფიური, სამწერლო და სხვა კულტურული ხასიათის მოღვაწეობა. აქ ქართველებთან ერთად სხვა ერის წარმომადგენლებიც სწავლობდნენ: ბერძენი ზაქარია რიტორი, სირიელი სერგი რეშაინელი და სხვა, ამიტომ შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ სწავლება ქართულ და ბერძნულ ენებზე მიმდინარეობდა. პეტრეს ხელმძღვანელობით შეიქმნა ქართველთა კოლონია სირიაში, რომელიც პეტრეს სიკვდილის შემდეგ, მომდევნო საუკუნეებშიც, განაგრძობდა არსებობას და ქართული კულტურის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კერას წარმოადგენდა.

ქრისტიანული რელიგიის ანტიკური ფილოსოფიისადმი დამოკიდებულების გარკვევაში და ქრისტოლოგიის ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა „ღვთის ბუნების“ გარკვევის საბაბით ატეხილმა დავამ მონოფიზიტებსა და დიოფიზიტებს შორის. ეს დავა ემპირიულად რელიგიურ-დოგმატურ ხასიათს ატარებდა, არსით კი ის სოციალურ-კლასობრივი ურთიერთობებისა და ფილოსოფიური პრობლემების რაღაცა კუთხით გადაწყვეტას ემსახურებოდა. პეტრე იბერის მოღვაწეობის ხანაში ბიზანტიის იმპერიაში, განსაკუთრებით, ახლო და შუა აღმოსავლეთის ქვეყნებში, ბობოქრობდა სასტიკი ბრძოლა მონოფიზიტებსა და დიოფიზიტებს შორის. ეს რელიგიური ფორმა იყო იმ იდეოლოგიური ბრძოლისა, რომელიც წარმოიშვა მომაკვდავ მონათმფლობელობასა და ახალ ფეოდალურ ფორმაციას შორის შეტაკების საფუძველზე. ამ ბრძოლის დიდმა სიმწვავემ ბიზანტიის იმპერიის ძლიერება შეარყია და კეისარი ზენონი იძულებული გახდა, მებრძოლ მხარეთა მოსარიგებლად საგანგებო ზომებისთვის მიემართა – მან ჰენოტიკონი, მებრძოლის პარტიების გამაერთიანებელი „აქტი“, გამოსცა. მეცნიერებისთვის კარგადაა ცნობილი კეისარ ზენონის მიმართვა პეტრე იბერისადმი, რომ ჩარეულიყო მონოფიზიტებისა და დიოფიზიტების დავაში და მათ შესარიგებლად გამაერთიანებელი ღონისძიებები გაეტარებინა. მაგრამ პეტრემ კეისრის ამ თხოვნაზე უარი განაცხადა, რაც საგულისხმო და დამაფიქრებელი იყო. როგორც ირკვევა, ერთი მხრივ, პეტრეს პოზიცია ნეიტრალური იყო აღნიშნული დავის მიმართ, მეორე მხრივ კი, მის მოძღვრებაში, როგორც ჩანს, მოცემული იყო როგორც მონოფიზიტებისთვის, ისე დიოფიზიტებისთვის მისაღები პოზიციები. ამის გამო პეტრე იბერი მონოფიზიტად გამოაცხადეს, რაც თვით მონოფიზიტების მიერ პეტრეს მოძღრვების მონოფიზიტურად გადაკეთებამ გამოიწვია და არა პეტრეს პოზიციამ. ამასთანავე, უნდა აღინიშნოს, ქართული ეკლესიის ორჭოფული დამოკიდებულება პეტრე იბერის მიმართ, რაც იმით გამოიხატება, რომ იგი მხოლოდ დროდადრო შეჰქონდათ ხოლმე წმინდანთა სიაში.

პეტრე იბერი თავისი დროის გამორჩეული მწიგნობარ-მოაზროვნე იყო. ბიოგრაფიული გადმოცემით, იმდროინდელი გამოჩენილი საეკლესიო მოღვაწეები: ისაია, ენოსი და პეტრე ბერი ხშირად იკრიბებოდნენ და მსჯელობდნენ ქრისტიანული ფილოსოფიის საკითხებზე. ქრისტოლოგიისთვის გამოსადეგობისა და მისაღებლობის თვალსაზრისით, არჩევდნენ პლატონის, არისტოტელესა და ნეოპლატონიკოსების მოძღვრებას. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ პეტრე იბერის ზემოთ მოხსენიებული ბიოგრაფები თავიანთ თავს ერთსულოვნად მიიჩნევდნენ არა ისაიას, არა ენოსის ან სხვა რომელიმე მაღალი რანგის საეკლესიო მოღვაწის, არამედ სწორედაც პეტრე იბერის მოწაფეებად. იგივე ბიოგრაფები პეტრეს „მეორე პავლესა“ და „მეორე მოსეს“ ეპითეტებით ამკობდნენ და ამით თითქოს გვეუბნებოდნენ, რომ ეს ადამიანი შეიძლებოდა ყოფილიყო ის პიროვნება, რომელიც ანტიკურობასა და ქრისტიანობას აერთიანებდა ფილოსოფიური აზროვნების სფეროში და ანტიკურობის ათვისების ახალ, არეოპაგიტულ ფორმას ქმნიდა.

პეტრე იბერის განუყრელი მეგობარი, იდეურად შთამაგონებელი და მასწავლებელი, იოანე ლაზი (ევნუხი) 465 წელს გარდაიცვალა. მისმა სახელოვანმა მოწაფემ, პეტრემ, იგი დიდი პატივისცემით დაიტირა და თავის სავანეში დაასაფლავა, ხოლო მისი სახელის უკვდავსაყოფად იოანეს მოსახსენიებელ დღედ 4 ოქტომბერი დააწესა. თვითონ პეტრე იბერი 491 წლის დეკემბერში გარდაიცვალა და ისიც, როგორც პეტრეს ბიოგრაფები გადმოგვცემენ, მისი საყვარელი მოძღვრის გვერდით დაასაფლავეს. ეს გადმოცემა იტალიელმა არქეოლოგმა, ვიტჯილიო კორბომ, დაადასტურა.

როგორც აღინიშნა, არეოპაგიტული კორპუსის ნამდვილი ავტორის ძიების გზაზე უკანასკნელი ცდები იყო ნუცუბიძე-ჰონიგმანის შრომები. ამ ორი დიდი მოაზროვნის კვლევის მეთოდი და არგუმენტაცია იმდენად თანხვედრილია, მიუხედავად დროში აცდენა/დაშორებისა, რომ დასავლეთის მეცნიერებამ შესაძლებლად და საჭიროდ ცნო, ეს კონცეფცია „ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორიის“ სახელით აღენიშნა. ნუცუბიძესა და ჰონიგმანს მოცემული ძიების პროცესში აქვთ შეხების წერტილები და ისეთი საშუალებებიც, რომლებშიც ისინი შორდებოდნენ კიდეც ერთმანეთს, მაგრამ ამ დაშორებას არსებითი მნიშვნელობა არ აქვს ამ თეორიისთვის, რადგან ისინი მაინც ერთსა და იმავე დასკვნამდე მიდიან – კერძოდ, რომ არეოპაგიტული წიგნების ნამდვილი ავტორია მე-5 საუკუნის მეორე ნახევრის გამოჩენილი ქართველი მოღვაწე პეტრე იბერი.

ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორიას, მომხრეების (ფ. დოლგერი, ხაიმ ვარდი, ი. სოდოროვი, ლ. მელიქსეთ-ბეგი, ს. ყაუხჩიშვილი, შ. ხიდაშელი, ს. ენუქაშვილი და სხვ.) გარდა, ჰყავს მოწინააღმდეგეებიც (ე. როკი, ვ. ჰაუზერი, ი. ენგბერდინგი, კ. კეკელიძე, ს. დანელია, ი. ლოლაშვილი და სხვ). აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორიის საწინააღმდეგო მოსაზრებებში, საყურადღებო და გასათვალისწინებელ არგუმენტებთან ერთად, ბევრი დებულება საკამათოა. თუმცა ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორიის საერთოდ უარმყოფელი არგუმენტი ჯერ არავის წამოუყენებია, ხოლო ამ თეორიის გასაუმჯობესებლად და გასაძლიერებლად წამოყენებული არგუმენტები საყურადღებოა და გასათვალისწინებელი.

მომდევნო წერილში მოგიყვებით პეტრე იბერის მსოფლმხედველობრივ-სააზროვნო ასპექტებზე…

წყარო – მაია იანტბელიძის ე.წ. რიდერი სტუდენტებისთვის…

თანამედროვე სამყაროში, ინფორმაციის ნაკადი უზარმაზარი სიჩქარით ვრცელდება. სოციალური მედიისა და ინტერნეტის წყალობით, ადამიანებს შეუძლიათ მიიღონ ინფორმაცია მსოფლიოდან რამდენიმე წამში. თუმცა, ამასთან ერთად, იზრდება დეზინფორმაციის გავრცელების საფრთხეც. ყალბი ამბები, მანიპულირებული ფოტოები და ვიდეოები ადვილად ვრცელდება ვირუსულად, რაც შეიძლება სერიოზულ ზიანს აყენებდეს საზოგადოებას. ამიტომ, დეზინფორმაციის ამოცნობა და მასთან გამკლავება ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი უნარია დღევანდელ სამყაროში.

დეზინფორმაცია არის ცრუ ან შეცდომაში შემყვანი ინფორმაცია, რომელიც მიზანმიმართულად ვრცელდება საზოგადოებრივი აზრის მანიპულირებისთვის. ეს შეიძლება იყოს პოლიტიკური ან ეკონომიკური მიზნებისთვის ან სხვა ადამიანების დაზიანების მიზნით.

კრიტიკული აზროვნების მნიშვნელობა

დეზინფორმაციის წინააღმდეგ საბრძოლველად აუცილებელია კრიტიკული აზროვნების განვითარება. ეს მოიცავს ინფორმაციის შეფასებას, წყაროს იდენტიფიცირებას და მტკიცებულებებზე დაყრდნობით დასკვნების გამოტანის უნარს.

კიბერბულინგი და დეზინფორმაცია ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული, განსაკუთრებით ბავშვებში, რაც ემოციურ პრობლემებს იწვევს, როგორებიცაა შფოთვა, დეპრესია და დაბალი თვითშეფასება.

როგორ დავიცვათ ბავშვები კიბერბულინგისა და დეზინფორმაციისგან?

1. უსაფრთხო გარემოს შექმნა:
   • ონლაინ უსაფრთხოების წესების სწავლება: ბავშვებს უნდა ვასწავლოთ, რომ არ გააზიარონ პირადი ინფორმაცია უცნობებთან და ყურადღება მიაქციონ, ვისთან ურთიერთობენ ინტერნეტში.
   • სანდო წყაროების ამოცნობა: ვასწავლოთ, როგორ გაარჩიონ სანდო ინფორმაცია ცრუდან.
2. კიბერბულინგის განმარტება და პრევენცია:
   • კიბერბულინგის ნიშნების ამოცნობა: ავუხსნათ ბავშვებს, რა არის კიბერბულინგი და როგორ გამოვლენენ მას.
   • თავის დაცვის სტრატეგიები: ვასწავლოთ, როგორ დაიცვან თავი — არ უპასუხონ დამამცირებელ შეტყობინებებს და აცნობონ უფროსებს.
3. მშობლებისა და მასწავლებლების როლი:
   • ონლაინ აქტივობის კონტროლი: მშობლებმა და მასწავლებლებმა პერიოდულად უნდა შეამოწმონ ბავშვის ონლაინ აქტივობა.
   • ღია კომუნიკაცია: შევუქმნათ ბავშვებს კომფორტული გარემო, სადაც შეძლებენ პრობლემებზე საუბარს.
4. საზოგადოების ჩართვა:
   • სემინარებისა და ვორქშოპების ჩატარება, რომ მშობლები და მასწავლებლები უკეთ იყვნენ ინფორმირებული, როგორ დაიცვან ბავშვები.

თემის აქტუალურობიდან გამომდინარე, გთავაზობთ სადამრიგებლო საათის მასალას, რომელიც მიზნად ისახავს ბავშვებისთვის ინტერნეტ მეგობრობისა და უსაფრთხოების სწავლებას:

თემა: ინტერნეტ მეგობრობა და უსაფრთხოება
მიზანი:

• ბავშვებისთვის მარტივი ენით ავხსნათ კიბერბულინგის ცნება;
• განვუვითაროთ კრიტიკული აზროვნება ონლაინ ურთიერთობების მიმართ;
• გავაცნობიერებინოთ, რომ ინტერნეტშიც მოქმედებს ისეთივე ეთიკური წესები, როგორც რეალურ ცხოვრებაში.

მასალა: ფლიფჩარტი, მარკერები, წებოვანი ფურცლები, ემოციის ღიმიკალები, კომპიუტერი, პროექტორი.

აქტივობის მიმდინარეობა:

1. საუბრის დასაწყისი:
   ვკითხოთ ბავშვებს, როგორ იყენებენ კომპიუტერს ან ტელეფონს და რას აკეთებენ ინტერნეტში. შემდეგ გავამახვილოთ ყურადღება, როგორ ირჩევენ მეგობრებს ონლაინ და რეალურ სამყაროში.
2. მეგობრობის მნიშვნელობა:
   დავსვათ შეკითხვები: რას ნიშნავს მათთვის მეგობარი? როგორ აჩვენებენ მეგობარს, რომ ის მათთვის მნიშვნელოვანია?
3. კიბერბულინგის განმარტება:
   ავუხსნათ, რომ ინტერნეტშიც შეიძლება არსებობდეს ნეგატიური ურთიერთობები და ზეწოლა, რაც კიბერბულინგს წარმოადგენს.
4. როლური თამაშები:
   კლასის დაყოფა ჯგუფებად და სხვადასხვა სიტუაციების გათამაშება, სადაც თითოეული ჯგუფი შეასრულებს მჩაგვრელის, მსხვერპლის ან მეგობრის როლს.
5. ინტერნეტში ქცევის წესების შედგენა:
   ბავშვებთან ერთად შევიმუშავოთ ონლაინ ქცევის წესები, როგორიცაა პირადი ინფორმაციის გაუზიარებლობა და დამამცირებელი ადამიანების დაბლოკვა.
6. შემოქმედებითი აქტივობები:
   ვთავაზობთ ბავშვებს კიბერბულინგის თემაზე კომიქსის შექმნას ან ნახატის დახატვას, რაც დაეხმარებათ პრობლემის უკეთ გააზრებაში.

ამგვარი აქტივობები ბავშვებს უსაფრთხო გარემოში თავისუფალ საუბარს და ინტერნეტში პასუხისმგებლობის გაცნობიერებას ასწავლის.

გამოყენებული მასალა –  მედიაგანვითარების ფონდის კვლევები.

გარდა  იმისა,  რომ  მექანიკის  (  კინემატიკა  – დინამიკა )  ძირითადი  ამოცანაა დროის  ნებისმიერი  მომენტისასთვის  მოძრავი  სხეულის  მდებარეობის  განსაზღვრა.  მნიშვნელოვანია აგრეთვე ისეთი  ამოცანებისა  და  პრობლემების  გადაწყვეტა,  რომელთა  მოთხოვნაა  სხეულის  თვისებების  ამოცნობა,  ან  მათი სტრუქტურის  დადგენა.  ამაზე  შეიძლება  მოსწავლეებს  სწავლებისას მივცეთ  მრავალი  თვისებრივი,  რაოდენობრივი  და  დიდწილად  კვლევითი  ხასიათის  ამოცანები,  პრაქტიკული  სამუშაოები,  კომპლექსური  დავალებები. ასეთი დავალებების მიზანმიმართულად  გამოყენება  საგაკვეთილო  პროცესში  ხელს  უწყობენ  მოსწავლეებს  სხეულის მახასიათებელი  სიდიდეების  ღრმად  გააზრებაში, სხეულის  თვისებების  პრაქტიკული  გამოყენების  მიზანშეწონილების  დადგენასა  და  ცოდნის  ტრანსფერის  უნარების  შემუშავებაში.

აღნიშნული მოთხოვნის  მქონე  დავალებებს  მუდმივად  ვიყენებ  საგაკვეთილო  პროცესში. მაგალითად  VII კლასში თემის:  1. მასა   და  სიმკვრივე და  IX კლასში ანალოგიური შინაარსის  თემების გავლისას. საკითხების: დრეკადობის  ძალა,  ხახუნისძალა,  მსოფლიო  მიზიდულობის  კანონი,  სხეულის  წონა  ჩამოყალიბებული  მიზნების  განხორციელელებისათვის ჩემს  პრაქტიკაში  გამოყენებული მაქვს  შემდეგი  შინაარსის  ამოცანები

ხელოვნური ინტელექტის ტექნოლოგია იკვლევს, როგორ შეუძლია რობოტს შეასრულოს ინტელექტუალური სამუშაო, რომელსაც, ერთი შეხედვით, მხოლოდ ადამიანები ახორციელებენ (Han, 2019). ეს ნიშნავს, რომ ხელოვნური ინტელექტი (AI) არის მეცნიერების ფართო სფერო, რომელიც აერთიანებს პრობლემის გადაჭრის დინამიკურ, ადამიანის მსგავს უნარს, იგრძნოს ქცევა და დანიშნულება (კობარი, 2019).

აღსანიშნავია, რომ ტერმინი „ხელოვნური ინტელექტი’’ ჩნდება 1950-იან წლებში. ბრიტანელმა მათემატიკოსმა გამოთქვა მოსაზრება, რომ შესაძლებელი იყო, მოწყობილობებსაც ეაზროვნათ ადამიანებივით. მოგვიანებით, 1956 წელს ჯონ მაკარტნისა და მარვინ მინსკის მიერ ჩატარებული კონფერენცია ითვლება ხელოვნური ინტელექტის კვლევების დასაწყისად. მთელი მომდევნო პერიოდი, 1974 წლამდე, ეს სფერო სწრაფად ვითარდებოდა, თუმცა კომპიუტერები არ იყო საკმარისი სიძლიერის მნიშვნელოვანი შედეგების მისაღწევად. 1980-იან წლებში ახალი ალგორითმების გამოჩენამ და დაფინანსების გაუმჯობესებამ ხელოვნური ინტელექტისადმი ინტერესი გაზარდა. 2000 წლიდან დღემდე ამ მიმართულებით უამრავი დიდი გამოგონება ჩნდება ჩვენს ყოფა-ცხოვრებაში. AI-ის განვითარებამ მოიცვა თითქმის ყველა სფერო: ტექნოლოგია, განათლება, ფინანსები, მარკეტინგი, გასართობი ინდუსტრია.

2023 წელს ბრიტანელმა მკვლევრებმა (Briritish council) გამოაქვეყნეს ანგარიში, რომლის თანახმადაც გამოიკვეთა AI-ის გავლენა მოსწავლეებზე, მასწავლებლებსა და საგანმანათლებლო გარემოზე. AI-ის გამოყენებასთან დაკავშირებით ჩატარებული კვლევების შესწავლამ გამოავლინა მნიშვნელოვანი ტენდენციები:

• საგანმანათლებლო სარგებელი: AI ძირითადად გამოიყენება საუბრის, წერის, კითხვის უნარების გასაუმჯობესებლად, წარმოთქმის დახვეწის, გრამატიკის შემოწმებისა და ადაპტაციური სწავლების სისტემების განსავითარებლად.
• სირთულეები: კვლევის მიხედვით, სასწავლო პროცესში გამოიკვეთა ისეთი პრობლემები, როგორებიცაა, ტექნოლოგიური შეფერხებები, შეზღუდული AI-ის შესაძლებლობები, მონაცემთა კონფიდენციალურობის დაცვასთან დაკავშირებული შიშები.

კვლევა ჩატარდა მსოფლიოს მასშტაბით, გამოიკითხა ინგლისურის ენის 1348 მასწავლებელი და გამოიკვეთა შემდეგი:

• AI ინსტრუმენტების გამოყენება: პოპულარული ინსტრუმენტები მოიცავდა ენის სწავლების აპლიკაციებს (48%), ენის გენერაციის AI-ს (37%) და ჩატბოტებს (31%). მასწავლებლები ძირითადად იყენებდნენ AI მასალების შესაქმნელად (57%) და ენის პრაქტიკის გასამარტივებლად (53%).

 ინგლისური ენის სწავლა-სწავლების გასაუმჯობესებლად გთავაზობთ ხელოვნური ინტელექტის კონკრეტულ აპლიკაციებს:

Magic School AI – გახლავთ მრავალფუნქციური და კომპლექსური სისტემა, რომელიც არა მარტო უცხოური ენების პედაგოგებს, არამედ ყველა საგნის მასწავლებელს სთავაზობს ერთ სივრცეში თითქმის ყველა საჭირო სასწავლო ინსტრუმენტის გამოყენების შესაძლებლობას, კერძოდ, სასწავლო ინსტრუმენტები შეიძლება დაიყოს ოთხ ძირითად ბლოკად:

• მრავალფეროვანი გაკვეთილის გეგმები

• Plan generator – ნებისმიერ თემაზე ქმნის გაკვეთილის გეგმას, კლასის დონის, თემატიკისა და საჭიროებების გათვალისწინებით;
• Project Based Learning – ნებისმიერ თემაზე, კლასის დონისა და საჭიროებების გათვალისწინებით, იძლევა პროექტზე დაფუძნებული სწავლების საშუალებას.

• მოსწავლეთა მხარდაჭერა (შეფასების რუბრიკები, უკუკავშირის სისტემა)
• Rubric Generator – კლასისა და თემატიკის მითითებით, ძალიან მარტივად ქმნის 3-დან 7-შკალიანი შეფასების რუბრიკებს;
• Student work Feedback – მოსწავლის ძლიერი და სუსტი მხარეების გათვალისწინებით ქმნის განმავითარებელ შეფასებას, ხოლო შესაბამისი კრიტერიუმების მითითებით – მოსწავლის უკუკავშირს.
• შეკითხვები, ქვიზები
• Worksheet Generator and Multiple choice Assessments – საშუალებას გვაძლევს კლასის დონისა და საჭიროებების გათვალისწინებით საშუალებას გვაძლევს ჩვენთვის სასურველ თემაზე შევადგინოთ როგორც არჩევითბოლოიანი, ისე ღია და დახურული შეკითხვები, ქვიზები;
• DOK Questions – შეიმუშავებს ისეთ შეკითხვებს, რომლებიც უფრო სიღრმისეულ ანალიზსა და დაფიქრებას მოითხოვს.
• ენობრივი კომპეტენციის განვითარება
• Informational Texts – კონკრეტული კლასის, დონისა და თემატიკის მითითებით ქმნის სხვადასხვა ტიპის ტექსტს.
• Vocabulary List Generator – თემის ან ტექსტის საფუძველზე ადგენს ლექსიკური სიტყვების ნუსხას, რაც მნიშვნელოვანია ლექსიკური მარაგის გასაუმჯობესებლად.

გარდა ზემოთ ჩამოთვლილი სიკეთეებისა, აპლიკაცია საკმაოდ მრავალფეროვანია და ბევრ საინტერესო ინსტრუმენტსაც მოიცავს, როგორიცაა: Teacher Observation, Group Work Generator, Academic Content, Team Builder/ Ice Breaker, Assigment Scaffolder და ა.შ. დეტალურად ყველა ინსტრუმენტს შეგიძლიათ, გაეცნოთ მითითებულ მისამართზე. https://app.magicschool.ai/tools^[1]

აღსანიშნავია ისიც, რომ თქვენ მიერ შექმნილი ყველა მასალა მარტივად შეგიძლიათ გადმოწეროთ ვორდის დოკუმენტში, იქვე ამობეჭდოთ ან/და დაარედაქტიროთ სურვილისამებრ. გარდა ამისა, შეგიძლიათ შექმნათ ქართულენოვანი მასალა.

მეორე აპლიკაცია გახლავთ – app.twee.com, რომელიც საშუალებას გვაძლევს შესაბამისი დონის მითითებით შევქმნათ კითხვის, მოსმენის, ლაპარაკისა და გრამატიკული თუ ლექსიკური ერთეულების შესასწავლი რესურსები. კითხვის მიმართულებით აპლიკაცია მომხმარებელს სთავაზობს შემდეგ ფუნქციებს:

• Create the text on certain topic – ნებისმიერ თემაზე შესაბამისი დონის გათვალისწინებით ქმნის ტექსტს;
• Create the dialogue on any topic – ნებისმიერ თემაზე ქმნის დიალოგებს;
• Lead in activities for a text – გაკვეთილის თემისადმი ინტერესის აღსაძვრელად და მოტივაციის გასაზრდელად ქმნის შესაბამის სავარჯიშოებს.

მოსმენის მიმართულება –

• Audio & Video Question Creator – ატვირთულ ვიდეო და აუდიო მასალაზე შეიმუშავებს შესაბამის კითხვებს;
• Warm -up Discussion Questions before Listening – აუდიო მასალის ატვირთვის შემდეგ შეიმუშავებს გამოწვევის ფაზის შეკითხვებს.

 ლაპარაკის მიმართულება –

• Find interesting facts on a given topic – ნებისმიერ თემაზე ქმნის საინტერესო ფაქტებს;
• Create a list of advantages and disadvantages on the given topic – სხვადასხვა საკითხზე გვთავაზობს დადებითი და უარყოფითი ასპექტების ჩამონათვალს.

გარდა ამისა, აპლიკაცია მოიცავს ახალი ლექსიკური და გრამატიკული საკითხების შესასწავლ რესურსებს, რომლებსაც შეგვიძლია უფრო დეტალურად გავეცნოთ შემდეგ მისამართზე – https://app.twee.com/.

^[2]https://www.teachershub.ai/ask ეს აპლიკაცია საკმაოდ დატვირთული და მრავალფეროვანია. ყველა საგნის პედაგოგს აძლევს საშუალებას, მითითებული თემიდან გამომდინარე შექმნას შეფასების რუბრიკები, გაკვეთილების გეგმები და სავარჯიშოები.

Eigo AI – პლატფორმა გვთავაზობს გაკვეთილებს ისეთ თემებზე, როგორებიცაა: მეცნიერება, კულტურა, საზოგადოება, ისტორია და მრავალი სხვა – ყოველკვირეულად გამოქვეყნებული ახალი გაკვეთილებით. თითოეული გაკვეთილი გათვლილია სირთულის სამ დონეზე: დამწყები, საშუალო და მოწინავე (begginer, intermediate, advanced). ლექსიკური მარაგის გამდიდრების მიზნით, ასევე გვთავაზობს სიტყვების კონტექსტურ განმარტებებს, როგორც ინგლისურად, ისე მშობლიურ ენაზე. აპლიკაცია მყისიერ უკუკავშირს აძლევს შემსწავლელებს ზეპირი მეტყველების გაუმჯობესების მიზნით. ასევე ინსტრუმენტი საშუალებას გვაძლევს, გარკვეული კომუნიკაცია დავამყაროთ მეგობრულ AI-სთან გაკვეთილის თემასთან დაკავშირებულ საკითხებზე. (https://eigo.ai/)

Yappity.io – ავტომატურად ქნის ტესტებს, ვიქტორინას. შესაძლებელია, შექმნილი ტესტების რედაქტირება და გაზიარება. მარტივად გამოიყენება საკუთარი თავის შესამოწმებლად ან სხვებთან გასაზიარებლად ( https://yippity.io/).

დასკვნის სახით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ხელოვნური ინტელექტის თემა ბოლო წლებია, განსაკუთრებით გააქტიურდა მთელს მსოფლიოში, მათ შორის საქართველოშიც. დაიწყო AI-ის ინსტრუმენტების დანერგვა, დახვეწა და საგანმანათლებლო სფეროში აქტიურად გამოყენება. საგულისხმოა, რომ AI-ის საგანმანათლებლო აპლიკაციების გამოყენება მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს სწავლა-სწავლების კომპლექსურ პროცესს. კერძოდ, საგაკვეთილო პროცესი ხდება უფრო მრავალფეროვანი, ინტერაქციული, დინამიკური და საინტერესო. ზემოთ აღნიშნული აპლიკაციები, საგნის სპეციფიკიდან გამომდინარე, სასარგებლოა ნებისმიერი პედაგოგისთვის. მიგვაჩნია, რომ AI-ის გამოყენებისას აუცილებელია გარკვეული გამოწვევებისა და ეთიკური საკითხების გათვალისწინება, რაზეც საბოლოო კონსენსუსი ჯერ კიდევ არ არის მიღწეული.

[1] რეგისტრაციის გავლა ხდება მარტივად, ელფოსტის საშუალებით ან სტანტარტული ავტორიზაციით, რეგისტრაციისას აუცილებლად მითიუთეთ, რომ ხართ პედაგოგი და შეგიძლიათ დააკონკრეტოთ საგანი, რათა შესაბამის თემატიკაზე გქონდეთ რესურსებზე უფასო წვდომა.

[2] რეგისტრაციის გავლა ხდება სტანდარტული ავტორიზაციით ან/და არსებული ელფოსტის საშუალებით.