ქმედებაზე დაფუძნებული სასწავლო პროექტი

(ფორმალური და არაფორმალური გარემოსდაცვითი  განათლების ინტეგრირებული მოდელი)

როგორ ვასწავლოთ პასუხისმგებლობა ისე, რომ ის  იქცეს ქცევად? როგორ გადავაქციოთ გეოგრაფიის თემა რეალურ სამოქალაქო გამოცდილებად? როგორ დავუკავშიროთ ეროვნული სასწავლო გეგმა გლობალურ მიზნებს ისე, რომ მოსწავლემ საკუთარი როლი დაინახოს?

ჩვენს სკოლაში განხორციელებული პროექტი „ნარჩენების გონივრული მართვა“ სწორედ ამ კითხვებზე გაცემული პრაქტიკული პასუხია.  ეს არ ყოფილა ერთჯერადი აქცია. ეს იყო 6-კვირიანი, სტრუქტურირებული, სტანდარტებზე დაფუძნებული და შედეგზე ორიენტირებული სასწავლო ციკლი, რომელმაც სწავლება რეალურ გარემოს დაუკავშირა.

თემის აქტუალობა: რატომ სწორედ ახლა?

ნარჩენების მართვა აღარ არის მხოლოდ ეკოლოგიური საკითხი. ეს არის ეკონომიკური, სოციალური და სამოქალაქო პასუხისმგებლობის თემა.

პროექტი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან:

• აყალიბებს გლობალური მოქალაქეობის ცნობიერებას;
• ავითარებს კრიტიკულ აზროვნებას კვლევის გზით;
• აერთიანებს ფორმალურ და არაფორმალურ განათლებას;
• ქმნის ხილვად ინფრასტრუქტურულ ცვლილებას სკოლაში;
• უზრუნველყოფს პროცესზე ორიენტირებულ, გამჭვირვალე შეფასებას.

პროექტის არქიტექტურა: იდეიდან ქმედებამდე

პროექტი სამი ფაზის ლოგიკით განხორციელდა – არაფორმალური → ფორმალური → არაფორმალური

I ფაზა – კვლევა და ცნობიერება

მოსწავლეები გაეცნენ ნარჩენების მართვის გლობალურ და ადგილობრივ გამოწვევებს. გაიმართა ვებინარი გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრის წარმომადგენელთან.

შემდეგი ნაბიჯი იყო სოციალური კვლევა: Google Forms-ის საშუალებით მოსწავლეებმა შეისწავლეს სკოლისა და თემის დამოკიდებულება ნარჩენების სეპარირების მიმართ.  horms.gle/ESwaAeT4RTNnVdFV9   – კვლევის კითხვარი .

მონაცემები გაანალიზდა, აიგო დიაგრამები, გაკეთდა დასკვნები. ამ ეტაპზე მოსწავლეები უკვე აღარ იყვნენ ინფორმაციის მომხმარებლები — ისინი მკვლევრები გახდნენ.

II ფაზა – ცოდნის სისტემატიზაცია და პროდუქტის შექმნა

მოპოვებული მონაცემების საფუძველზე შეიქმნა:

• პრეზენტაციები (PowerPoint)
• საინფორმაციო ბროშურები (Canva)
• გეიმიფიცირებული „მწვანე ამოცანები“ (LearningApps)

მნიშვნელოვანია, რომ აქ შეფასება ეფუძნებოდა კომპლექსურ რუბრიკას, სადაც ფასდებოდა: კვლევის სიზუსტე; არგუმენტაციის ხარისხი; მონაცემთა ანალიზი; ჯგუფური თანამშრომლობა; პრობლემის გადაჭრის სტრატეგია.

შეფასება არ იყო მხოლოდ პროდუქტის — შეფასდა აზროვნების პროცესი.

III ფაზა – პრაქტიკული რეალიზაცია

პროექტის ყველაზე ძლიერი ნაწილი სწორედ აქტივობების ეტაპი იყო:

• მოსწავლეებმა მეორადი მუყაოს ყუთებისგან დაამზადეს  სხვადასხვა ურნები;
• ურნები განთავსდა სკოლის ეზოში;
• შეგროვებული ნარჩენი ჩაბარდა კომპანია „ტენეში“;
• მოსწავლეებმა საკუთარი ხელით დაამზადეს ეკო-USB კაბელები გადამუშავებული პლასტმასისგან;
• გაიმართა საჯარო პრეზენტაცია მშობლებისა და სტუმრების მონაწილეობით. აქ მოხდა მთავარი გარდაქმნა – ცოდნა გადაიქცა გამოცდილებად.

კავშირი ეროვნულ სასწავლო გეგმასთან (ესგ)

პროექტი სრულ შესაბამისობაშია მე-9–მე-12 კლასების გეოგრაფიის სტანდარტებთან.

 გეოგრაფიული კვლევა და ანალიზი – მონაცემთა შეგროვება, სტატისტიკური დამუშავება და ინტერპრეტაცია — კომპლექსური კვლევითი დავალება.

 მდგრადი განვითარება და რესურსების რაციონალური გამოყენება – მოსწავლეებმა არა მხოლოდ ისაუბრეს, არამედ რეალურად დანერგეს დახარისხების პრაქტიკა.

 ციფრული წიგნიერება – Canva, PowerPoint, Google Forms — ტექნოლოგია გამოყენებულია არა ფორმალურად, არამედ პედაგოგიურად ინტეგრირებულად.

კავშირი მდგრადი განვითარების მიზნებთან (SDG)

პროექტი უკავშირდება შემდეგ მიზნებს:

მიზანი 4 – ხარისხიანი განათლება

მიზანი 11 – მდგრადი ქალაქები და დასახლებები

მიზანი 12 – გონივრული მოხმარება და წარმოება

მიზანი 13 – კლიმატის ცვლილების წინააღმდეგ ბრძოლა

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო  პრაქტიკული ციკლი: ნარჩენი → სეპარირება → ჩაბარება → გადამუშავება → ახალი პროდუქტი.

მოსწავლემ ნახა სრული ეკოლოგიური ჯაჭვი:

პროექტი დაიწყო მარტივი დაკვირვებით – რა რაოდენობის და როგორი ტიპის ნარჩენი გროვდება ყოველდღიურად სკოლაში. ერთი კვირის განმავლობაში მოსწავლეები აკვირდებოდნენ საკლასო ოთახებსა და ეზოს, აღრიცხავდნენ პლასტმასის, ქაღალდისა და სხვა ნარჩენებს და ხედავდნენ, რომ უმეტესობა ერთმანეთში იყო შერეული. სწორედ ამ ეტაპზე ნარჩენი გახდა ხილული პრობლემა და არა ჩვეულებრივი ფონი.

შემდეგ ეტაპზე მოსწავლეებმა თავად შექმნეს დახარისხების სისტემა: მეორადი მუყაოს ყუთებისგან დაამზადეს სეპარირების ურნები, მიუთითეს შესაბამისი ნიშნები და დაიწყეს საინფორმაციო კამპანია კლასებში. ისინი ხსნიდნენ თანატოლებს, რატომ არის მნიშვნელოვანი ნარჩენების სწორად დაყოფა და როგორ უნდა მოხდეს ეს პრაქტიკაში. ასე გაჩნდა სკოლაში რეალური ქცევითი ცვლილება.

ჩაბარება – დახარისხებული ნარჩენი შეგროვდა და გადაეცა გადამამუშავებელ კომპანიას, სადაც მოსწავლეები ადგილზე გაეცნენ მიღებისა და დამუშავებისთვის მომზადების პროცესს. მათ საკუთარი თვალით ნახეს, რომ ყოველდღიური, თითქოს უმნიშვნელო ქმედება რეალურ ეკოლოგიურ ჯაჭვს უკავშირდება.

კომპანიაში ვიზიტისას მოსწავლეები გაეცნენ გადამუშავების ტექნოლოგიურ ციკლს – როგორ იშლება, იწმინდება და ნედლეულად გარდაიქმნება პლასტმასი. მათთვის ეს იყო მნიშვნელოვანი აღმოჩენა: „ნაგავი“ შეიძლება რესურსად იქცეს, თუ მას სწორად ვმართავთ.

პროექტის კულმინაცია იყო გადამუშავებული მასალისგან ეკო-USB კაბელების დამზადებაში მონაწილეობა. მოსწავლეებმა საკუთარი ხელით შექმნეს ახალი პროდუქტი და ამით დახურეს სრული ციკლი – ნარჩენიდან ღირებულებამდე. სკოლაში დარჩა არა მხოლოდ დახარისხების ურნები, არამედ ახალი კულტურა: გარემოზე ზრუნვა, როგორც ყოველდღიური პასუხისმგებლობა.

პროექტის   კვალი სკოლაში

პროექტი ფორმალურად დასრულდა, მაგრამ მისი გავლენა სკოლის სივრცეში დღემდე იგრძნობა. ყველაზე თვალსაჩინო კვალი ინფრასტრუქტურულ ცვლილებაში გამოიხატა – მოსწავლეების მიერ დამზადებული დახარისხების ურნები სკოლის ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილად იქცა. ისინი აღარ არის მხოლოდ პროექტის ატრიბუტი; ისინი ყოველდღიურად ახსენებენ თითოეულ მოსწავლესა და მასწავლებელს, რომ გარემოზე ზრუნვა არჩევანია, რომელსაც ქცევა სჭირდება.

ცვლილება მხოლოდ ფიზიკურ გარემოში არ დარჩენილა. სოციალური კვლევის ჩატარებამ და მოსწავლეების მიერ შექმნილმა ბროშურებმა გავლენა იქონია მთელ სასკოლო თემზე. თემა გასცდა ერთი კლასის ფარგლებს და მოიცვა სხვა კლასები, მშობლები და პედაგოგები. ცნობიერების ტრანსფორმაცია სწორედ მაშინ ხდება, როდესაც ინფორმაცია დიალოგად იქცევა, ხოლო დიალოგი – ყოველდღიურ პრაქტიკად.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თვითეფექტურობის ზრდა. გადამუშავებული მასალისგან დამზადებული ეკო-USB კაბელი მოსწავლეებისთვის სიმბოლური კი არა, რეალური მტკიცებულებაა იმისა, რომ მათი გადაწყვეტილება და შრომა კონკრეტულ შედეგს იძლევა. ისინი ხედავენ საკუთარ გავლენას პროცესზე – ეს კი მოქალაქეობრივი პასუხისმგებლობის საფუძველია.

პროექტმა ასევე დანერგა შეფასების ინოვაციური მოდელი, სადაც ყურადღება გამახვილებულია არა მხოლოდ საბოლოო პროდუქტზე, არამედ პროცესზე: როგორ დაისვა კითხვა, როგორ ჩატარდა კვლევა, როგორ გაანალიზდა მონაცემები, როგორ განხორციელდა ქმედება და როგორ მოხდა საჯარო რეფლექსია.

პროექტის  ინიციატივა ნათლად აჩვენებს, რომ სკოლა შეიძლება იქცეს მოქალაქეობის ლაბორატორიად. როდესაც სწავლება აგებულია ციკლზე – დაინტერესება → კვლევა → ცოდნის სისტემატიზაცია → პრაქტიკული ქმედება → საჯარო რეფლექსია – მოსწავლე სწავლობს არა მხოლოდ საგანს, არამედ პასუხისმგებლიან ცხოვრებას.

მოსწავლე ასეთ პროცესში მხოლოდ ცოდნას არ იძენს – ის შინაგანად გარდაიქმნება. გარემოსდაცვითი საკითხი მისთვის აღარ არის თემატური პარაგრაფი ან შეფასებისთვის შესრულებული დავალება; ის ხდება პირადი პასუხისმგებლობის ნაწილი. როდესაც ქცევა მოდის არა გარედან დაკისრებული მოთხოვნიდან, არამედ შინაგანი გააზრებიდან, იქ იბადება ნამდვილი სწავლა.

და სწორედ იმ მომენტში, როცა მოსწავლე გარემოზე ზრუნვას იწყებს საკუთარი არჩევანის საფუძველზე  – არა ქულის, არა შეფასების, არამედ ღირებულების გამო – განათლება აღწევს თავის უმაღლეს დანიშნულებას. ასეთ პროექტებში ყალიბდება არა მხოლოდ კომპეტენცია, არამედ მოქალაქეობა. სწორედ აქ იწყება მომავლის პასუხისმგებლიანი საზოგადოების ფორმირება.