განვითარების ფსიქოლოგიისა და განათლების კონტექსტში
ბოლო წლებში, მოზარდებში, ძალადობრივი ქცევების გახშირებამ საგანგაშო კითხვები გააჩინა არა მხოლოდ სამართლებრივ, არამედ საგანმანათლებლო და ფსიქოლოგიურ სივრცეში. განსაკუთრებით მძიმეა ის შემთხვევები, როდესაც ძალადობა აღარ არის ერთჯერადი ქცევა, არამედ მოზარდის იდენტობის განუყოფელ ნაწილად ყალიბდება. წინამდებარე სტატია მიზნად ისახავს, გააანალიზოს, როგორ და რატომ შეიძლება იქცეს ძალადობა მოზარდის თვითაღქმის საყრდენად და რა როლი აკისრია ამ პროცესში ოჯახს, სკოლასა და სოციალურ გარემოს.
მოზარდობა, როგორც იდენტობის ფორმირების კრიტიკული ეტაპი
განვითარების ფსიქოლოგიაში მოზარდობა იდენტობის ჩამოყალიბების ცენტრალურ ფაზად განიხილება. ერიკ ერიქსონის ფსიქოსოციალური განვითარების თეორიის მიხედვით, მოზარდი დგას ფუნდამენტური დილემის წინაშე — იდენტობა თუ როლის გაურკვევლობა (Erikson, 1968). თუ გარემო ვერ სთავაზობს მოზარდს უსაფრთხო, მიღებაზე დაფუძნებულ სივრცეს, იდენტობის ძიება შესაძლოა დესტრუქციული გზით წავიდეს.
ნეიროფსიქოლოგიური ფაქტორი: ემოცია უსწრებს კონტროლს
თანამედროვე ნეირომეცნიერება ადასტურებს, რომ მოზარდის ტვინი ინტენსიური განვითარების პროცესშია. ემოციებზე პასუხისმგებელი სისტემა აქტიურდება ბევრად უფრო ადრე, ვიდრე თვითკონტროლისა და შედეგების გააზრების ფუნქციებზე პასუხისმგებელი პრეფრონტალური ქერქი (Steinberg, 2014). ამ დისბალანსის პირობებში ძლიერი ემოციური სტიმული — ბრაზი, სირცხვილი ან შიში — ხშირად იმპულსურ და აგრესიულ ქცევაში ვლინდება.
ვიზუალური მეტაფორა: „სავსე ჭიქის“ ფენომენი
ემოციური დისბალანსის პროცესის საუკეთესო ილუსტრაციას წარმოადგენს „სავსე ჭიქის“ მოდელი. ხშირად საზოგადოება ხედავს მხოლოდ „გადმოღვრილ“ აგრესიას, თუმცა რეალური მიზეზები ჭიქის ფსკერზეა დალექილი.
როგორც ილუსტრაციაზე ვხედავთ, აგრესიული გამოვლინება არის კულმინაცია იმ პროცესებისა, როგორიცაა:
ბავშვობის ტრავმა და უგულებელყოფა, რაც ჭიქის საფუძველს ქმნის.
იდენტობასთან ბრძოლა, რაც მოზარდობის კრიზისის თანმდევია.
მხარდაჭერის დეფიციტი და სტიგმა, რაც ამძიმებს ემოციურ ფონს. როდესაც ჭიქა ივსება გაუგებრობით, სირცხვილითა და მარტოობით, ძალადობა ხდება „გადმოღვრილი“ ენერგია — ერთადერთი გზა, რომლითაც მოზარდი საკუთარ არსებობას ატყობინებს გარემოს.
ძალადობა, როგორც „ხილვადობის“ და ძალის განცდის წყარო
ბანდურას სოციალური სწავლების თეორიის მიხედვით, ქცევა ისწავლება დაკვირვებისა და განმტკიცების გზით (Bandura, 1977). მოზარდმა, რომელიც ვერ იღებს აღიარებას აკადემიურ, სოციალურ ან ემოციურ სივრცეში, შესაძლოა აღმოაჩინოს, რომ ძალადობა:
- მყისიერად იწვევს გარშემომყოფთა რეაქციას;
- თესავს შიშს და ამით „პატივისცემის“ ილუზიას ქმნის;
- ანიჭებს ძალისმიერი უპირატესობის განცდას.
ასეთ შემთხვევაში ძალადობა აღარ არის მხოლოდ ქმედება — ის ხდება თვითდამკვიდრებისა და თვითპრეზენტაციის მექანიზმი.
ჯგუფური დინამიკა და კოლექტიური პასუხისმგებლობის გაქრობა
სოციალური იდენტობის თეორია (Tajfel & Turner, 1979) აჩვენებს, რომ ინდივიდი საკუთარ ქცევას ხშირად ჯგუფის ნორმებით ამართლებს. მოზარდთა ჯგუფში ძალადობა შეიძლება გარდაიქმნას:
- სტატუსის მთავარ საზომად;
- ერთგვარ საკომუნიკაციო „ენად“;
- ჯგუფისადმი ერთგულების დამადასტურებელ ნიშნად. ჯგუფური კონტექსტი ამცირებს ინდივიდუალურ პასუხისმგებლობას და ამყარებს ნეგატიურ იდენტობას.
ემპათიის დეფიციტი და ტრავმული გამოცდილება
კვლევები მიუთითებს, რომ განმეორებადი აგრესია ხშირად უკავშირდება ადრეულ ემოციურ ტრავმას, უგულებელყოფას ან ძალადობის ნორმალიზებულ გარემოს (Fonagy et al., 2002). ემპათიის განვითარება საჭიროებს მოდელირებასა და უსაფრთხო ურთიერთობებს. როდესაც ეს კომპონენტები დეფიციტურია, მოზარდი სხვის ტკივილს აღიქვამს არა როგორც თანაგრძნობისთვის სიგნალს, არამედ როგორც დაბრკოლებას.
დასჯა თუ განვითარებაზე ორიენტირებული ჩარევა?
მხოლოდ სადამსჯელო მიდგომა ვერ ანგრევს ძალადობრივ იდენტობას. პირიქით, ნეგატიური იარლიყები („სასტიკი“, „უიმედო“) ამყარებს მოზარდის დესტრუქციულ თვითაღქმას. ეფექტიანი ინტერვენცია უნდა ეფუძნებოდეს:
- ქცევისა და პიროვნების მკაფიო განცალკევებას;
- პასუხისმგებლობისა და შედეგების გააზრების სწავლებას;
- ალტერნატიული იდენტობის შეთავაზებას (ლიდერობა, პოზიტიური, სოციალური როლი, შემოქმედებითი რეალიზება).
ძალადობა, როგორც SOS სიგნალი
როდესაც ძალადობა მოზარდის იდენტობის წყაროდ იქცევა, ეს არ არის მხოლოდ ინდივიდუალური პრობლემა. ეს არის სისტემური განგაში — ოჯახისთვის, სკოლისა და საზოგადოებისთვის. ძალადობა იდენტობად ყალიბდება მაშინ, როდესაც მოზარდი ვერ პოულობს სხვა გზას საკუთარი მნიშვნელობისა და არსებობის დასამტკიცებლად.
განათლების სისტემის მთავარი ამოცანაა არა მხოლოდ რეაგირება, არამედ დროული პრევენცია და მოზარდისთვის ჯანსაღი თვითრეალიზაციის გზების ჩვენება.
გამოყენებული ლიტერატურა
Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice Hall.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect regulation, mentalization, and the development of the self. Other Press.
Steinberg, L. (2014). Age of opportunity: Lessons from the new science of adolescence. Houghton Mifflin Harcourt.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.
