გააღეთ საკანი, ის გველოდება
სეანსი გვაქვს ჩანიშნული,
კურნავს სიცილით.
გააღეთ კარი. მელოდებიან.
მოსამართლემ აიცილა მისი სიცილი,
პროკურორმა აიცილა მისი სიცილი,
ცრუ მოწმეებმაც აიცილეს მისი სიცილი,
ერთხმად დათანხმდნენ უკურნებელ ავადმყოფობას.
სიცილი მაინც გამოძვრება ყველა საკნიდან,
სიმართლე მაინც გამოძვრება ყველა საკნიდან,
არ დამარცხდება.
/ნატო ინგოროყვა/
სად, სად და იმგვარ დროებაში, როგორშიც ჩვენ გვიწევს ცხოვრება, ზოგჯერ ჯობია, პოეზიის ჩეროს შეაფარო თავი, სული მოითქვა. თუმცა, ცხოვრებისა არ იყოს, გადასატანი ამბავი აქაც ბევრია. ანჟანბემანს ვგულისხმობ.
ლექსთმცოდნეობის ამ ძალიან საინტერესო საკითხის მოსაკვლევად საჯარო ბიბლიოთეკაში მომიხდა ჩასვლა. განცდა მქონდა, რომ კარგა ხნის უნახავ პოეტსა და მეცნიერს შევხვდი, გამორჩეულ პედაგოგს. საჯარო ბიბლიოთეკის მესამე სართულზე ჩამოვსხედით (მე – სკამზე, ის, ჩვეულებისამებრ – მაგიდაზე). ანჟანბემანზე მინდოდა ფიქრი, ლექსთწყობის ამ საკითხში ხომ მასავით ვერავინ გამარკვევდა. ჩემს კითხვაზე პასუხიც მივიღე, დასაბუთებაც ქართული ფოლკლორული ლექსთწყობის კომპარატივისტული გადააზრებით და წამოვედი მადლიერი.
ვინც ჯერ კიდევ არ იცის, ვეტყვი, რომ კომპარატივისტიკა ისტორიულ-შედარებითი მეთოდია ლიტმცოდნეობასა და ენათმეცნიერებაში. ამ საგნებს ჩვენ ბატონი მიხეილ ქურდიანი გვასწავლიდა და სწორედ მისივე წიგნად გამოუცემელ სადოქტორო დისერტაციაში გადავამოწმე ენათა ნათესაობის დონეებზე მოძიებული თუ აღდგენილი ესა თუ ის სალექსო ვარიაცია. აქვე უნდა ითქვას, რომ მის ვრცელ ნაშრომში ანჟანბემანს ცალკეული თავი არ ეთმობა, მხოლოდ ერთგან ამბობს: ორსტრიქონედი ერთი სრული სამეტყველო პერიოდია (წინადადება, ფრაზა) და ამას ანჟანბემანიც (გადატანაც) ადასტურებს, რომელიც, როგორც ქართულ ლექსმცოდნეობაში დამკვიდრებული თვალსაზრისის საწინააღმდეგოდ ემპირიული მასალა ცხადყოფს, არსებობდა ყოველთვის, საერთოქართველურ დონეზეცო, სწორედ ორსტრიქონედის შიგნით რეკონსტრუირებადი სისტემის ფარგლებში, და პირველი ორსტრიქონედის გარდა, ვერ გადალახავდა რითმით მონიშნულ მიჯნასო[1].
რა იყო დამკვიდრებული თვალსაზრისი და რა მაეჭვებდა? განსაზღვრებით დავიწყოთ.
გადატანა ანუ ანჟანბემანი (enjambement) პოეტური გამოსახვის ხერხად მიიჩნევა და მოიაზრებს წინადადების ნაწილის გადატანას ტაეპიდან ტაეპში. ეს გამოწვეულია იმით, რომ ლექსის ინტონაციურ-ფრაზობრივი დაყოფა არ ემთხვევა მეტრულს. ანჟამბემანი ხელს უწყობს ცალკეული სიტყვების გამოკვეთას, აძლიერებს მეტყველების ექსპრესიულობას, ლექსში შეაქვს სასაუბრო ინტონაცია.
აკაკი გაწერელიაც იმავეს ამბობს. მისი თქმით, სილაბურ-ტონური სისტემის ლექსთწყობაში ლექსის ერთ-ერთ რიტმულ განმსაზღვრელად ითვლება სტროფის ჩარჩოში რიტმის სინტაქსური ზეგავლენის შემთხვევები. ყველაზე თვალსაჩინო მომენტს ამ მხრივ წარმოადგენს ე. წ. ანჟანბემანი (გადატანა), რომელიც გულისხმობს ლექსის ამა თუ იმ ტაეპის დასასრულის გადატანას მიმდევნო ტაეპში, რაც ინტონაციურ კონფლიქტს სწევს მეტრსა და ტაეპის სინტაქსურ დაბოლოებას შორის, მაგრამ ქართულ კლასიკურ ლექსში XIX საუკუნემდე ანჟანბემანის არცერთი შემთხვევა არ არის ცნობილიო. მკვლევარი შენიშნავს, რომ ქართველ რომანტიკოსებამდე ქართულ ლექსში ტაეპის სინტაქსური დაბოლოება ზუსტად ემთხვეოდა მეტრის აქცენტურ დასასრულს. მხოლოდ ნიკოლოზ ბარათაშვილმა შეარყია პირველად ეს კონსერვატიზმიო.
მკვლევარს მაგალითად შემდეგი სტროფები მოჰყავს:
„თვითონ მეფენიც უძლეველნი, // რომელთ უმაღლეს ამაო სოფლით არღა არის სხვა რამ დიდება, // ჰშფოთვენ და დრტვინვენ და იტყვიან: // „როდის იქნება, ის სამეფოცა ჩვენი იყოს“, // და აღიძვრიან იმავ მიწისთვის, // რაც დღეს თუ ხვალ თვითვე არიან“.
და იქვე დასძენს, XIX საუკუნემდე ამის მსგავსი არაფერია ქართულ ლექსში, რის გამოც წინამდებარე მონოგრაფიაში ანჟამბემანის საკითხს ვრცლად ვერ შევეხებითო[2].
არადა, იმავე მონოგრაფიაში აკაკი გაწერელია რუსთველის სტროფებს ინტონაციური თვალსაზრისით განმარტავს და მათ სულაც არ უკავშირებს ანჟანბემანს ანუ გადატანას. საანალიზოდ მას შემდეგი სტროფები მოჰყავს: „ვინ დამბადა, შეძლებაცა… ვინ არს ძალი უხილავი… ვინ საზღვარსა დაუსაზღვრებს… იგი გახდის წამის ყოფით ერთსა ასად, ასსა ერთად!“
ან ეს: „თუ საწუთრომან დამამხოს, ყოველთა დამამხობელმან… ვერ დამიტიროს მშობელმან, ·და ვერცა მისანდობელმან, — მუნ შემიწყალოს თქვენმავე გულმან მოწყალე მლმობელმან!“
დასასრულ კი, აი, რას ასკვნის: პირველ შემთხვევაში ტაეპების დასაწყისი სიტყვებია გაძლიერებული და მეოთხე ტაეპი უშუალო დასკვნას წარმოადგენს, მეორე შემთხვევაში კი ტაეპთა ბოლო სიტყვების სინტაქსური ერთფეროვნება მჭიდრო კავშირს ამყარებს მათ შორის და სტროფს ერთი მთლიანი წინადადების სახეს აძლევს. ყოველივე ზემოთ თქმულის საფუძველზე, ქართულ კლასიკურ ლექსში ინტონაციის ანუ ტონის ცვალებადობის (მახვილების გაძლიერება, ტემპის შენელება თუ აჩქარება და სხვ.) ზეგავლენა ვრცელდება უმთავრესად ანაკრუზის უბანზე (იცვლება მეტრული რიგი მახვილებისა: მეტწილად ერთმახვილიანი და ერთმარცვლიანი სიტყვები იკავებენ ორ– და მეტმარცვლოვან სიტყვების ადგილს).
როგორც ვხედავთ, მკვლევარი გადატანას არ ახსენებს, არადა, ფაქტია, გვაქვს.
ანჟანბემანს უფრო ვრცლად მიმოიხილავს მედეა ციქურიშვილი ჟურნალ „ცისკარში“ (1991, 11-12) გალაკტიონის პოეზიის მაგალითზე.
სურ. 1.
მკვლევარს საანალიზოდ გალაკტიონის არაერთი მშვენიერი ფრაზა მოჰყავს, მაგრამ არსად ახსენებს, რომ ეს ძველი მოვლენაა. მხოლოდ გალაკტიონის ტაეპების ანალიზით შემოიფარგლება.
საბედნიეროდ, არსებობს ფრანგი ენათმეცნიერის, ჟან კოენის წიგნი – „პოეტური ენის სტრუქტურა“, რომელშიც ნათქვამია, რომ ანჟანბემანი მე-17 საუკუნემდე საკმაოდ იყო გავრცელებული და ამის შესახებ პიერ დე რონსარიც მიუთითებს. მისი „პლეადის“ წინასიტყვაობაში კი ვკითხულობთ: ახალგაზრდობაში ანჟანბემანი მიუღებლად მიმაჩნდა ჩვენი პოეზიისთვის, მაგრამ კარგი ბერძენი და რომაელი ავტორების წაკითხვის შემდეგ საწინააღმდეგო აზრი გამიჩნდაო. მე-17 საუკუნეში ბუალოს ცნობილი სიტყვებით – „სტანსები პაუზებზე სასიამოვნოდ ჯდება,// ვეღარ ბედავს ტაეპი სხვა ტაეპში გადასვლას“// – აიკრძალა ანჟანბემანის ხმარება. მოგვიანებით, რომანტიკოსების ეპოქიდან, მან აღიდგინა უფლებები და ზოგჯერ სისტემატურადაც გამოიყენებოდა, მაგალითად, მალარმეს „ჯეროდიადეშიო“.
ანჟაბემანს ჟ. კოენი განიხილავს როგორც დაპირისპირებას ტაეპების მეტრულ და სინტაქსურ დაყოფას შორის, როცა ერთმანეთს აღარ ემთხვევა მეტრული და სემანტიკური პაუზები. ამავე დროს ანჟანბემანი მას მიაჩნია მეტრულ-სინტაქსური კონფლიქტის ერთ კერძო შემთხვევად მრავალთა შორის, რომლებიც ინტენსიურობით განსხვავდება ერთმანეთისგან. კონფლიქტის მოსახსნელად მეტრული პაუზა ზუსტად უნდა დაემთხვეს სემანტიკურს, მაგრამ ვერცერთ ფრანგულ ლექსში ამგვარ დამთხვევას ვერ ვხედავთ, მაშასადამე, კლასიცისტებმა შეძლეს აღნიშნული დაპირისპირების მინიმუმამდე დაყვანა და არა მოხსნაო. ფრანგული პოეზიის ისტორიაში დასტურდება ამ კონფლიქტის გაძლიერება კლასიციზმიდან რომანტიზმამდე და რომანტიზმიდან სიმბოლიზმამდე, რაც იმით გამოიხატება, რომ ანჟანბემანი არღვევს მეტად მყარ გრამატიკულ კავშირებს: არსებით სახელსა და ეპითეტს შორის, კავშირსა და მომდევნო სიტყვას შორის, არტიკლსა და არსებით სახელს შორისო. პოეტები მართლაც მიხვდნენ, რომ კონფლიქტი მეტრსა და სინტაქსს შორის თვით ლექსის არსებაშია ფესვგადგმულიო[3], დასძენს კოენი.
საზოგადოდ, მიჩნეულია, რომ არსებობს ტაეპური და სტროფული გადატანა. გამოყოფენ ტაეპურ ანჟამბემანს, რომელიც სხვადასხვა ხასიათისაა:
ა) ფრაზა ავსებს პირველ ტაეპს და მთავრდება მეორის დასაწყისში: „შორეული ქალის ეშხი// მოვა… მაგრამ როდის?“ (გ. ტაბიძე).
ბ) ფრაზა იწყება ტაეპის ბოლოს და ავსებს მეორე ტაეპს: „ბაღში გავედი… იქაც ბილიკზე //ფენილი იყო ფოთოლი რბილი“ (გ. ტაბიძე).
გ) ფრაზა იწყება პირველი ტაეპის ბოლოს და მთავრდება მეორე ტაეპის დასაწყისში: „მივედი სახლში. ქორწილი გაჩაღებულა, მღერიან“ (ვაჟა–ფშაველა).
დ) იშვიათია ისეთი ანჟამბემანი, როდესაც ტაეპიდან ტაეპში გადატანილია სიტყვის ნაწილი (დამარცვლის წესით): „არაფერი! სტყუი! მაშ და– //ლალის ბეწვ–ბუსუსი…// გვერდზე რისთვის ათამაშდა?!//ჰოდა, სუ! სუ! სი– //ტყვა არ თქვა“ (ი. გრიშაშვილი).
სტროფული ანჟამბემანი სხვადასხვა ხასიათისაა:
ა) მთელი სტროფის აზრობრივ-ფრაზეოლოგიური კომპოზიცია სრულდება მომდევნო სტროფის პირველ ტაეპში: „შავს ენას და შავსა გულს // აფარებენ თეთრ კბილებს // არა! გიჯობს, რომ მიჰყვე //შენ იმ მამულიშვილებს… // ქვეყნისთვის რომ ყოველდღე // ოფლში იწურებიან // და, ვით ბნელში ვარსკვლავი, // ისე ჩუმად ჰქრებიან!“ (ა. წერეთელი).
ბ) მთელი სტროფი აგებულია ანჟამბემანის პრინციპზე: „ძარღვებს თანდათან // ეს უცნაური// წეწდა, არღვევდა // აურზაური. // ზღვა ხმაურობდა“. (გ. ტაბიძე).
ვერ მოვითმინე და ელმეგობარს ვკითხე, რა მიგაჩნია ანჟანბემანის კოგნიტიურ საფუძვლად-მეთქი. აი, რა მიპასუხა: 1. ანჟანბემანი ქმნის ინფორმაციულ დაძაბულობას (Suspended Closure) – გონება ელოდება წინადადების დასრულებას, მაგრამ სტრიქონი წყვეტს მას მოულოდნელად. ეს აყოვნებს „დასასრულის“ კოგნიტიურ მოდელს და ზრდის ყურადღებას. გონება ავტომატურად ცდილობს სტრუქტურული მთლიანობის აღდგენას. უკავშირდება Gestalt-ის პრინციპს – სურვილს, რომ აღვიქვათ მთლიანი, დასრულებული ერთეულიო.
- ანჟანბემანი აყოვნებს წინადადების „დასრულებას“, რაც გონებას აიძულებს, გადაანაწილოს დროითი რესურსები. ჩვენ გვიწევს წაკითხული სტრიქონის დროებით „დატოვება მეხსიერებაში“, რათა შევავსოთ აზრი შემდეგ სტრიქონში. ამას კოგნიტურ მეცნიერებაში working memory load ეწოდებაო.
- გონება მუდმივად ჭვრეტს, რა მოჰყვება წინას. ანჟანბემანი ხშირად არღვევს ამ მოლოდინს. ეს ქმნის „პროგნოზულ შეცდომას”(Prediction Error-ს), რაც იწვევს ინტერესს და გვამახსოვრებს სტრიქონსო.
- ანჟანბემანი მუშაობს ფონოლოგიურ დონეზეც. ვინაიდან პაუზები და ხაზის გადანაწილება ქმნის მუსიკალურ ეფექტს, გონება ამ მეტრულ ხარვეზებზე სმენით რეაგირებს და ცდილობს მათ მულტიმოდალურ „დამუშავებას“ როგორც რიტმისა და ინტონაციის ნაწილისასო.
- ამბივალენტურობა და მეტაფორების ინტეგრაცია – ანჟანბემანი ხშირად გამოიყენება მულტიმნიშვნელოვნების წარმოსაჩენად. როდესაც სიტყვა გადადის შემდეგ სტრიქონში, ის შეიძლება წაკითხვის მომენტში დროებით სხვა მნიშვნელობით აღიქმებოდეს, ვიდრე საბოლოოდ. ეს იწვევს კოგნიტიურ რეფრემინგს, რაც დაკავშირებულია მეტაფორული აზროვნების მექანიზმებთანო.
ამდენად, ანჟანბემანის კოგნიტიურ შედეგად შეიძლება მივიჩნიოთ, რომ კოგნიტიურად ის: აყოვნებს აზრის დასრულებას → აძლიერებს ყურადღებას, მეხსიერებაში ინახავს დეტალებს; ქმნის პროგნოზის შეცდომას → ზრდის ლინგვისტურ სიამოვნებას; ანიჭებს ტექსტს მრავალშრიანობას → ააქტიურებს მეტაფორულ და სიმბოლურ აზროვნებასო.
ანჟანბემანი ხშირად მუშაობს ისე, რომ: დაუმთავრებელი აზრი ეძებს მეორე სტრიქონში ემოციურ ან მორალურ „დაბრუნებას“; სტრიქონებს შორის იშლება პოეტური დუმილი, რომელიც ააქტიურებს კოგნიტიურ ინტერპრეტაციას; ხშირად გვაქვს პარადოქსი ან განმარტების საჭიროება, რაც ზრდის გონებრივ ჩართულობასო.
პარადოქსები – იცოცხლეთ! ისინი ხომ ჩვენი დროების განუყოფელ ატრიბუტებად იქცნენ. მაგრამ ამასაც გადავიტანთ!
სხვა რესურსები:
- “Enjambment – Definition and Examples of Enjambment”. Literary Devices. 2020-12-22. Retrieved 2021-09-05.
- “Enjambment”. www.cs.lewisu.edu. Retrieved 2021-09-05.
- Jump up to:a b c d e Preminger 359
- William R. Taylor, The Book of Psalms, The Interpreters’ Bible, volume VI, 1955, Abingdon Press, Nashville, p. 169.
[1] მიხეილ ქურდიანი, საერთოქართველური ვერსიფიკაციული სისტემა და ლექსწყობის ზოგადლინგვისტური თეორია. დისერტაცია ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად, თბილისი, 1998. გვ. 30.
[2] აკ აკ ი გაწერელია, რჩეული ნაწერები, ტომი III ვეტრსიფიკაცია, მერანი, თბილისი, 1981.
[3] იხ. რუსუდან თურნავა, ფორმისა და შინაარსის ურთიერთმიმართების საკითხისათვის პოეზიაში, ლიტერატურული ძიებანი №23 (ნაწილი II).
