სამოქალაქო აღზრდა – ზოგადი განათლების ძირითადი მიზანი

“ზნე-ხასიათის
წვრთნა ერთი უდიდესი, უაღრესი საგანია სკოლისა, რადგანაც გაადამიანება კაცისა თავი
და ბოლოა ყოველგვარი წვრთნისა, ზრდისა და განათლებისა”.

 

ილია ჭავჭავაძე


 

 

საქართველოს ზოგადი
განათლების სისტემაში სამოქალაქო აღზრდას მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია, უფრო მეტიც,
ჩვენს ქვეყანაში ზოგადი განათლება სამოქალაქო ხასიათისაა, რადგან მისი მიზანია “საქართველოს
მოქალაქის აღზრდა და მომზადება ზოგადი განათლების შემდგომი პროფესიული და საზო­გა­დოებრივი
ცხოვრებისათვის”. შესაბამისად, სამოქალაქო აღზრდის, როგორც დისციპლინის მიზანია,
ზოგადი განათლების ყველა საფე­­ხურზე ხელი შეუწყოს ინფორ­მი­რე­ბუ­ლი, აქტიური და პასუხისმ­გებ­ლო­ბის
გრძნობის მქონე მოქალაქის აღზრდას. ამასთან, აღნიშნული საგ­­ნის სწავლებას გადამწყვეტი
მნიშვ­­ნელობა აქვს მოსწავლის სამოქა­ლა­ქო კომპეტენციის ჩამო­ყალიბებისა და საზოგა­დოებაში
სამოქალაქო კულტურის დამკვიდრებისათვის.

 

 

ინფორმირებული, აქტიური და პასუხისმგებლობის გრძნობის მქონე
მოქალაქის აღზრდა

 

ნებისმიერ ქვეყანაში
დემოკრატიის არსებობა დამოკიდებულია სწორედ მოქალაქეების უნარებზე, ცოდნასა და განწყობებზე.
სამოქალაქო აღზრდის სწავლების შედეგად მოსწავლეები იგებენ იმას, თუ რას ნიშნავს, იყო
მოქალაქე. ამასთან, მოქალაქე არა მხოლოდ უფლე­ბე­ბით არის აღჭურვილი, არამედ მას შესაბამისი
ვალდებულებები და პასუხისმგებლობებიც აქვს. მნიშვ­ნელოვანია ისიც, რომ თუ ადამიანი
საკუთარ მოქალაქეობრივ ვალს ვერ აცნობიერებს, ის ვერ გამოი­ყე­ნებს ვერც საკუთარ უფლებებსა
და თავისუფლებებს და ვერც მიღე­ბულ ცოდნას.

 

 

სამოქალაქო კომპეტენცია

 

საქართველოს კონსტიტუციის
მიხედვით, ხელისუფლების წყარო ხალხია. აღნიშნული პრინციპი დემოკრატიის ფუნდამენტს წარმოადგენს,
თუმცა ადამიანები ვერ შეძლებენ საკუთარი ხელი­სუფ­ლების საქმიანობაში მონაწილე­ო­ბას,
ან მის გაკონტროლებას სამო­ქა­ლა­ქო კომპეტენციის გარეშე. ადამია­ნის მოქალაქედ ჩამოყალიბებაში
დიდ როლს თამაშობს ოჯახი, მედია, რელიგიური და სხვა ინსტიტუტები, თუმცა ზოგადი განათლების
სის­­ტემას ყველაზე სერიოზული წვლი­­ლი შეაქვს მასში ისეთი ეფექტიანი ინსტრუმენტის
მეშვეობით, როგორიც სამოქალაქო აღზრდაა.

 

 

    სამოქალაქო კულტურა

 

სამოქალაქო აღზრდა
ხელს უწყობს სამოქალაქო კულტურის ჩამოყა­ლიბებას. საქართველო მრავალ­ფე­როვანი (მრავალეროვნული,
მრა­­ვალეთნიკური, მრავალრელიგიური) ქვეყანაა, ამიტომ სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია საერთო
სამოქალაქო ღირებულებების პატივისცემა და ერთგულება.

 

სამოქალაქო აღზრდის
მიზანი სამი არსებითი კომპონენტის სახით შეიძლება წარმოვადგინოთ: სამო­ქა­ლაქო ცოდნის,
სამოქალაქო უნა­­რებისა და სამოქალაქო განწყობის ჩამოყალიბება.

 

 

სკოლისა და მასწავლებლის მნიშვნელობა სამოქალაქო აღზრდაში

 

მოსწავლეების,
მათი მშობლების, მასწავლებლების, დირექციისა თუ გარემომცველი საზოგადოების აქტიური
მონაწილეობა განაპი­რო­ბებს მიზნების (ზოგადი განათლე­ბის) მიღწევის ხარისხსა და წარმატებას,
ნათქვამია “ზოგადი განათლების ეროვნულ მიზნებში”. მნიშვნელოვანია, რომ განათლების
მუშაკებმა, პოლიტიკოსებმა და სამოქალაქო საზოგადოების წევრებ­მა მხარი დაუჭირონ სამოქალაქო
აღზრდას საზოგადოების ყველა სეგმენტის, ინსტიტუტების ფართო სპექტრისა და ხელისუფლების
საშუალებით.

 

“მასწავლებელთა
კომპეტენციების ჩარჩო” გვთავაზობს იმ ასპექტების ჩამონათვალს, რომლებსაც სამოქა­ლაქო
განათლების (და არა მარტო) მასწავლებლის კომპეტენცია უნდა მოიცავდეს. ამავე ნაშრომში
დეტა­­ლურად არის აღწერილი სამოქა­ლა­ქო განათლების მასწავლებლისთ­ვის აუცილებელი
15 კომპეტენცია. ამიტომ მათზე აღარ შევჩერდებით.

 

სამოქალაქო აღზრდის
მნიშვნელო­ვანი ნაწილს უნდა შეადგენდეს საზოგადოებრივი შრომა, რომელიც ინტეგრირებული
უნდა იყოს სკოლის როგორც ფორმალურ, ისე არაფორმალურ სასწავლო გეგმაში. მოსწავლეებს
უნდა შევუქმნათ როგორც ხელმძღვანელობის, თვითმმართველობის, საზოგადო­ებრივი საქმიანობის,
ისე საკუთარ გამოცდილებაზე რეფლექსიის რეგულარული შესაძლებლობები.

 

 

მსოფლიო სწავლების მიმართულებები და მათი ასახვა საგნობრივ
ჭრილში

 

დემოკრატიული მოქალაქეობის
სწავლება სასკოლო კულტურის განუყოფელი კომპონენტია, რად­გან ის საზოგა­დო­ებ­რივ ცხოვრებაში
ჩართვისა და ურთიერთობების დამყარების საშუალებას წარმოადგენს.

 

ეროვნულ სასწავლო
გეგმაში განსაზღვრულია ყოველი კლასის ან საფეხურის ბოლოს სასწავლო პროცესის შედეგები
და მოსწავლის მიერ მათი მიღწევის ინდიკატო­რე­ბი. შედეგები დაჯგუფებულია მიმარ­თულებების
მიხედვით. ყოველი მიმართულება ასახავს საგნის ძირითად შინაარსს და ეფუძნება ერთ ან
რამდენიმე დისციპლინას.

 

მიმართულებების
ჩამოყალიბებას მარტივიდან რთულისკენ, კონკრე­ტულიდან ზოგადისკენ  პრინციპი დაედო საფუძვლად. სამივე მიმართულება ერთადერთ
მიზანს  – მოქალაქის ფორმირებას ემსახურება
და მოცემული სახით მათი წარმოდ­გენის არსი მიზნისკენ სავალი გზის – სწავლა/სწავლების
გამარტი­ვე­ბაა. ეს მიმართულებები, რომლებიც იმავდროულად სამოქალაქო საზოგადოების საფუძველიც
არის, ასე წარმოვადგინეთ: პიროვნული განვითარება, მდგრადი განვითარება, მმართველობა.

 

სწავლების შედეგად
მოსწავლეს უნდა განუვითარდეს სამოქალაქო კომპეტენციის  სამი ურთიერთ­და­კავშირებული კომპონენტი: სამოქალაქო ცოდნა, სამოქალაქო უნარ-ჩვევები და
სამოქალაქო განწყობები.

 

 

სამოქალაქო აღზრდის სპეციალური და ინტერდისციპლინარული ხასიათი

 

მიუხედავად იმისა,
რომ “უფრო ეფექტურად ითვლება ფოკუსირე­ბული მიდგომა, როცა სამოქალაქო განათლება
სასწავლო გეგმაში ცალკეა გამოყოფილი”, ახალი ეროვნული სასწავლო გეგმით, სამოქალაქო
განათლება ინტეგრი­რებულად ისწავლება დაწყებით კლასებში (1-4 კლასებში სხვა საგ­­-ნებთან
ინტეგრირებულად, ხოლო მე-5-6 კლასებში – კვირაში 3-საა­­თიანი სასწავლო კურსი “ჩვენი
საქართველო”). საბაზო საფეხურზე იგი ისწავლება ისტორიასთან ინტეგრირებით (საერთო
დატვირ­თ­ვა – კვირაში 3 საათი), ხოლო ცალკე საგნად არის გამოყოფილი საბაზო საფეხურის
მე-9 და საშუა­ლო საფეხურის მე-10 კლასებში (შესაბამისად, კვირაში 2- და 3-საათიანი
კურსი “სამოქალაქო განათლება”). სამოქალაქო აღზრდის სავალდებულო სწავლებისას
მოსწავლის მისაღწევი შედეგები დაყოფილია შემდეგი სამი მიმარ­თუ­ლების მიხედვით: პიროვნული
განვითარება, მდგრადი განვითა­რება, მმართველობა და მოქალა­ქეობა. მე-11-12 კლასებში
ის არჩევითია (ერთწლიანი, კვირაში

2-საათიანი კურსები:
მოქალაქეობა, გამოყენებითი ეკონომიკა, სახელმ­წიფო და პრაქტიკული სამართა­ლი). ეროვნულ
სასწავლო გეგმაში წარ­­მოდგენილია არჩევითი კურსების სტანდარტებიც.

 

სამოქალაქო აღზრდის ხელშემწყობი ფორმები სკოლაში

 

წარმოგიდგენთ სამოქალაქო
აღზრ­­დის ორგანიზების რამდენიმე სანი­­მუშო ფორმას: საზოგადოებ­რი­ვი სამსახური, მონაწილეობა
სკოლის მართვაში, მონაწილეობა წინასაარ­ჩევნო კამპანიაში, მთავ­რობის ინიცი­რება და
მოდელირება, ცნობილი ადამიანების ცხოვრების შესწავლა, ინტერვიუ აქტიურ ადამიანებთან,
საზოგადოებრივი ცხოვრების სფეროს კვლევა, საჯა­­რო გამოსვლები, საკუთარი აზრის ჩამოყალიბება
და გამოხატვა, პოლი­­ტიკურ დისკუსი­ებ­-ში მონაწილეობა, პროექტები, სადამ­რიგებლო შეხვედრების
საათი.

 

 

სამოქალაქო კომპეტენციები და მათი განვითარება სკოლაში

 

თანამედროვე სკოლა
მოწოდებუ­ლია, მოსწავლეებს განუვითაროს დემოკ­­-რატიული მოქალაქეობის­თ­ვის მნიშვ­­ნელოვანი
სამოქალაქო წიგნიერების ისეთი ასპექტები, როგორიცაა: პო­­ლიტიკური და იურიდიული წიგნი­ერება,
სოცია­ლუ­რი და კულტუ­რუ­ლი წიგნიერება, ეკონომიკური წიგნი­ერება და ეროვნული, ევროპული
და გლობალური წიგნიერება.

 

 

საბაზო სამოქალაქო კომპეტენციები

 

სწავლა-სწავლების
კონტექსტში სიტყვა “კომპეტენცია” გულისხ­მობს ადამიანის დახელოვნებას გარკვეულ
საკითხში, ერთდროუ­ლად საკითხის შესახებ (ა) ცოდნის შეძენას, მასთან (ბ) ურთიერთქმე­დე­ბის
უნარ-ჩვევების ათვისებასა და (გ) მის მიმართ გარკვეული განწყობის/დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას.

 

ამ სამი კომპონენტის
ჭრილში საბაზო სამოქალაქო კომპეტენ­ცი­ები ასე შეიძლება წარმოვადგინოთ: პოლიტიკური
და იურიდიული კომ­­პეტენცია, სოციალური და კულტუ­რული კომპეტენცია, ეკონომიკური კომპეტენცია
და მდგრადი განვითარების კომპეტენცია.

 

 

კომპეტენციების განვითარების მიმართება ბავშვის ასაკობრივ
განვითარებასთან

 

კომპეტენციების
რთული ბუნები­დან გამომდინარე, მათი განვითარება სკოლაში სწავლის პერიოდში ნაბიჯ-ნაბიჯ
ხორციელდება, მოსწავლის ფსიქო-ფიზიკური განვითარების შესაბამისად. 

 

სასკოლო გარემოში
სამოქალაქო კომპეტენციების განვითარების ამოცანის მისაღწევად სამოქალაქო განათლების
სტანდარტში წარმოდ­გენილია სწავლების ყოველი მიმართულების შესაბამისი ცოდნის, უნარ-ჩვევებისა
და განწყობების ზუსტი დახასიათება და ზოგადსა­გან­მანათლებლო სკოლის საფეხუ­რების მიხედვით
არის შემოთავაზე­ბული ყოველი მიმართულების შესაბამისი ცოდნის, უნარ-ჩვევე­ბისა და განწყობების
სირთულე

და “ულუფები”.

კომენტარები

comments