სათარიღო(დ) ლექსები

წერილი პირველი – 25 თებერვალი

წინასწარმეტყველება სულ არ გვჭირდება და არც ნიჭი და მონაცემები არ არის საჭირო, რომ გამოვიცნოთ, ამა თუ იმ თარიღს როგორ შეხვდება ქართველი ფეისბუქმომხმარებელი. ასეთ დღეებში სოციალური ქსელების მოყვარულნი დიდიან-პატარიანად ერთსა და იმავე ლექსებიდან ერთსა და იმავე სტრიქონებს აზიარებს. მაგრამ ყველაზე თანმიმდევრული საზოგადოება მაინც ორ დღესაა და, შესაბამისად, ამ ორ დღეს უმეტესად ორი ლექსი ზიარდება: გაზაფხულის შემოსვლას მურმან ლებანიძის სტრიქონები გვამცნობს, ხან სხვადასხვა მომღერლისა თუ ანსამბლის ნამღერით და ხანაც მუსიკის გარეშე დადებულ ლექსად, ხოლო 25 თებერვლის გათენებას კოლაუ ნადირაძის ლექსად ამოთქმული სიტყვები არ გვავიწყებს. გასახარია, როცა ხედავ, როგორი წარუშლელი შთაბეჭდილების ქვეშაა ერი, როგორ ჩაბეჭდვია მას გონებაში დაუვიწყარი სტრიქონები, რამდენად იზიარებს პოეტთა სულისკვეთებას და ადეკვატურად ეხმიანება ისტორიულ თუ სხვამხრივ გამორჩეულ თარიღებს. მაგრამ დასანანია, რომ საზოგადოების დიდ ნაწილს არ ახსოვს ან არც კი იცის, რომ მარტო ეს პოეტები არ ეხმაურებოდნენ ღირსშესანიშნავ მოვლენებს და ამა თუ იმ ამბავს სხვა არანაკლებ საინტერესო სტრიქონებიც მიეძღვნა. ამიტომაც, მგონი, კარგი იქნება, თუკი ლიტერატურის მასწავლებლები გამოვიყენებთ ისტორიულ თარიღებს და თითო გაკვეთილს დავუთმობთ იმ ლექსების მიმოხილვას, რომლებიც კონკრეტული ისტორიული ფაქტის გამოძახილია. რატომ არ უნდა იცოდნენ ჩვენმა მოსწავლეებმა, რომ 1921 წლის თებერვლის დღეებს გულგრილად არ უყურებდნენ ჩვენი პოეტები და წავუკითხავთ შემდეგ ლექსებს: საბედისწერო დღე გვაუწყა სიონის ზარმა /ო, ჰამლეტ, ჰამლეტ, გადააგდე ხმალი სასწორში. /მუზების პარნასს მე ვარჩიე ბნელი ყაზარმა, /გუშაგად მივალთ, ერო ჩემო, შენს ველ-მინდორში. /თოფის წამალი მომენატრა მუშკის მოყვარულს, /ვინ ნახეთ ხმალი ამომეღოს ერთხელ ქარქაშით. /გულში ვატარებ სასოებას სხვისთვის, დაფარულს, /მივდივართ ბრძოლად განწირული ყორნისფერ რაშით. /და მელანდება მე ასპინძა, კრწანისის ველი, /„ჰაუ“ მივჰყივი მამაპაპათ უკვდავ აჩრდილებს, /„დიდ ბატონო“, მოგვაშველე ეგ მკვდარი ხელი, /ნუთუ დასტოვებ უპატრონოდ შენ ერთგულ შვილებს? /მინდა მოვუხმო ამერ-იმერთ, ერთგულ ხევსურებს, /ამიშვით, ძმებო, ჩამოვრეკო მეტეხზე ზარი, /დღეს ჩვენთან მოვა, ქართლის დაცვას ვინც მოისურვებს, /სადღაა, ვამბობ, სააკაძე – ქართლის ცეზარი? /ჰხამს მომაკვდავი მამულისთვის ცეცხლს ეზიაროს. /ქართველო ერო! გარეწართა გროშზე გაგყიდეს! /სჯობს მტრად მოსულმა ჩვენ ცხედრებზე გადაიაროს, /ვიდრე სამშობლოს ვერაგულად თვალებს დასთხრიდეს!  ეს ლექსი 1921 წლის 18 თებერვალს დაწერა კონსტანტინე გამსახურდიამ და მიუძღვნა ქართულ არტილერიას. მასში უამრავი მხატვრული საშუალებაა გამოყენებული, დახუნძლულია ალუზიებით და მათი გახსნა გაკვეთილზე საინტერესო დისკუსიის წინაპირობაა. 1921 წელსაა დაწერილი იოსებ გრიშაშვილის ლექსი „25 თებერვალი“: რა საჭიროა რყევა და მოცდა, /ტფილისო, აღსდგა შენს სამტროდ ხალხი, /და იალღუჯის მთით ჩამოცოცდა, /რომ თეთრ გიორგებს ჩააცვას თალხი. /ამ გიაურებს, მშიერთა ურდოს, /ვაჭამოთ ტყვია ნაჭიკჭიკარი, /და რომ არავინ აღარ გაგვქურდოს, /მკვდრებით ავავსოთ ქალაქის კარი. /იბრძვიან ჩვენი ცეცხლის მხედრები, /ახალგაზრდებო, დროშას შეჰფიცეთ, /რომ ერთი რიგირ თუ დამარცხდება, / მეორე სიკვდილს დაუცდის მტკიცედ. თუ არა ვცდები, სწორედ ამ ლექსში შემოიტანა თალხით შემოსილი წმინდანის სახე პირველად პოეტმა, გადაიყვანა მოწამე წმინდანთა რიგებში ბრძოლის ველზე დაცემული გმირები და ამით საფუძველი ჩაუყარა ხაზს, რომელიც ლაიტმოტივად გასდევს 1921 წლის თემატიკაზე შექმნილ პოეზიას, ისევე, როგორც კონსტანტინე გამსახურდიამ დადუმებული ზარების ჩამორეკვის და განგაშის ატეხვის მოტივი აახმიანა ამ ციკლის ლექსებში. 1921 წელსაა დაწერილი გიორგი ლეონიძის ეს უსათაურო ლექსიც: გახსოვს, ტაბახმელავ, /ბრძოლები გმირული, /და მკერდი მრავალის /შენთვის განგმირული. /ქალებო, შეამკეთ /მათი საფლავები, /საქართველოსათვის /ვინც დადეს თავები.  იოსებ მჭედლიშვილის ლექსიც „არ დაგვივიწყოთ“: თუ ჩვენი დროშა ძირს არ დაეცა. /მთის მწვერვალს შეჰრჩა ქებად მაღალთა /და საუკუნო ძღვნად გადაეცა /თავისუფლების მომავალ ძალთა; /თუ შეგეღიმოთ ბედით ბაგენი, /ახალი მზის ქვეშ ცხოვრება იწყოთ, – /ჩვენც მოგვიგონეთ მის მოწამენი – /არ დაგვივიწყოთ! არ დაგვივიწყოთ! /თავისუფლების ტკბილ გაზაფხულზე, /ფშატმა რო გასცეს ნაზი სურნელი, /როს ნორჩმა მწვანემ საფლავთა გულზე /განკურნოს სევდა განუკურნელი; /როს დაგემკვიდროთ სითამამენი, /თავისუფლება უხვად მიიწყოთ, /ჩვენც მოგვიგონეთ მის მოწამენი – /არ დაგვივიწყოთ! არ დაგვივიწყოთ! /არ დაგვივიწყოთ და თან იცოდეთ, /არც თქვენზე ნაკლებ ვეტრფოდით მზესა /და თუ სიცოცხლეს სიკვდილით ვცოდეთ, /თავისუფლება გვთხოვდა იმ დღესა. /და თუ შეგემკოთ ღიმით ბაგენი, ახალი მზის ქვეშ ცხოვრება იწყოთ, /ჩვენც მოგვგონეთ მის მოწამენი – /არ დაგვივიწყოთ! არ დაგვივიწყოთ!  (ყველა ეს ლექსი ამ საიტიდან გადმოვიტანე:  http://www.georoyal.ge/?MTID=5&TID=46&id=809&fbclid=IwAR2LWz8Ahax9ux5fvH3dx-YATNR4uJBo5SiW15nZVhZIjDcwt9lVM5mz498 )

1921 წლის თებერვლის მოვლენებზე დაწერილი ანტისაბჭოური ლექსების პარალელურად, კარგი იქნება, თუკი ჩვენს მოსწავლეებს მეორე მხარესაც დავანახებთ, ანუ იმ პოეტთა ლექსებსაც გავაცნობთ, რომლებიც აღფრთვანებულები იყვნენ საქართველოში რუსის ჯარის შემოსვლით, მაგალითად, ნოე ზომლეთელის („საქართველო 25 თებერვლით“) და სანდრო ეულის ლექსებს: წითელი ჩოხით /შეიმოსე, /ბეჭში დამშვენდი /და ოქტომბრის მზის /მიდამოზე /ჯავშანს აფენდი… /შენს მკლავში /სულ სხვა ძალა ჩადგა, /უკმეხი, ურჩი, /ხელში /სხვა ძლევით არაკრაკდა /გრდემლზე ჩაქუჩი, /და გაიჭედა, /გაიკვართა /სულ სხვა ნამგალი: /სათიბმა, /ხნულმა გაიმატა, /ზღვად სდგას /სამკალი!.. /ცაც სხვა გადმოდგა, /საკვირველი, /უკიდე-განო… /ძმად შეგეფიცა, /ხელში – ხელით, /ყველა ბოგანო. /ჯავშნის რიგებად /დაირაზმეთ, /დუღაბის ზღუდეთ, /გზებს უკრავთ წარსულს /და თავს აღწევთ, /რაც კია მრუდეთ!.. /და ევლინებით /ამ ქვეყანას, /ვით სასწაული! /მზის სიხალისე – /შრომა ყანას, /ქოხს სამკაული; /ქალაქს – ზაჰესი, /რიონჰესი, /სოფელს – /ტრაქტორი! /გაქვს ხელში /მტკიცედ ყოფნის წესი, /მისი სასწორი, /რომ დაჰკრა /ძველის ღობე-ყორეს /და გააუქმო!… /-მშრომელთ – დიდება! /მუქთახორებს – /არც ერთი ლუკმა!… „თებერვლის ღამე და გათენება“ (სანდრო ეული): ჩრდილოეთიდან ოქტომბერი დიდხანს გვიმზერდა /და თორმეტ თვეში არჩევანი ერგო თებერვალს, /რომ წითელ დროშით, ხელში თოფით აოქტომბერდა /და ხელი მისცა თბილისიდან მოსკოვს, ლენინგრადს.

როდესაც 1921 წლის თებერვლის მოვლენებზე შექმნილ პოეზიას გავიხსენებთ, არ უნდა დავივიწყოთ იოსებ გრიშაშვილის ლექსის საინტერესო ბიოგრაფიაც. რამდენ ჩვენგანს აქვს  არასწორად გაზეპირებული ეს სტრიქონები: სიზმრად ვნახე, საქართველო /სისხლის ზღვაში ბანაობდა, /დაფლეთილი ჩვენი დროშა /კოჯრის თავზე ქანაობდა… ან კოჯრის თავზე დაფლეთილი თეთრი დროშა ფრიალებდა, /კვინიტაძის ზარბაზნები / ისროდა და გრიალებდა… მოასმენინეთ მოსწავლეებს ამ ძნელადდასავიწყებელ სტრიქონებზე აჟღერებული არაჩვეულებრივი სიმღერა youtube-ზე და აუხსენით, რომ სინამდვილეში ლექსი იოსებ გრიშაშვილმა ბევრად უფრო ადრე დაწერა და ის სხვანაირად ჟღერდა, იქვე არც პაატა ნაცვლიშვილის წერილი დაგავიწყდეთ, რომელსაც დაუდგენია ლექსის შექმნის თარიღი – 1912 წელი (http://www.opentext.org.ge/index.php?m=39&y=2001&art=4295&fbclid=IwAR1oBHgDFzZxj0TrXwq_HtNhQC0ibtEdAc61GzBnim-QVrVLmm85ZuNIZR0 ). რა უცნაურია, რომ 1912 წელს დაწერილი ლექსი-სიზმარი არაერთხელ აუხდა წინასწარმეტყველებასავით ქართველ ერს. გრიშაშვილი ლექსში არც კოჯორს ახსენებს და არც კვინიტაძეს, მაგრამ ის ტრაგიზმი, ის შემზარავი განცდა და სულისკვეთება თითქოს იდეალურად ასახავდა 1921 წლის მოვლენებს და ამიტომაც ხალხმა ბუნებრივად შეცვალა მასში სიტყვები და ასე გაჩნდა ლექსში სულ სხვა სიტყვები: სიზმრად ვნახე – საქართველო /სისხლის ზღვაში ბანაობდა /და დროშა კი დაფლეთილი /ქარის ფრთებზე ქანაობდა. /და მეც ვითომ ღრუბლებიდან /დავყურებდი იმ ნაპირებს, /სადაც ნაშთი ჩაჰხვეოდა /მკერდგაპობილ მებრძოლ გმირებს; /დავყურებდი ძველ მონასტრებს, /ძველ აკლდამებს წინაპართა, /სადაც ერმა ივერიის სისხლის /დროშა ზე აღმართა, /და ვფიქრობდი: ნუთუ ხალხი /ისე დაჭკნა და დაკნინდა, /რომ სხვას მიაქვს ჩვენი სულის /სიამაყე, წმიდათ წმიდა?!  იმეორებს ქართული პოეზიის ტრადიციას – სიზმრად ნახვას და სიზმრებით წინასწარმეტყველებას. გავიხსენოთ სიზმრები აკაკისთან „თორნიკე ერისთავში“, ვაჟასთან „ბახტრიონში“… შემდეგ უკვე ისტორიულმა რომანმაც აითვისა და დაამუშავა სიზმრების თემა (მაგ. გრიგოლ აბაშიძის „ლაშარელა“). სიზმარს მოლოდინის და განწყობის შექმნა შეუძლია, თუმცა ისიც ვიცით, რომ სიზმარი პოეტური ფანტაზიაა და ხშირად მასში უკვე მომხდარი ალეგორიულადაა ასახული. იოსებ გრიშაშვილის ლექს-სიზმარში რამდენიმე ათეული სიტყვაა, მაგრამ ის ძალზედ შთამბეჭდავია, განსაკუთრებულ ემოციას აღძრავს. თითქოს სტრიქონები არც ისე დატვირთულია მხატვრული სახეებით, მაგრამ ის, რაც არის, საკმარისია უძლიერესი გრძნობების გამოსაწვევად: სისხლის ზღვაში მობანავე საქართველო და დაფლეთილი დროშა მარტოდ დარჩენილი ქვეყნის სიმბოლოა, თუკი მანამდე მობანავე ქალის სახეებს ქმნიდა მითოლოგია და ლიტერატურა, ამ ლექსში პოეტმა მას ჩაანაცვლა ქვეყანა, რომელიც, როგორც ჩანს, ტრადიციის თანახმად, მდედრობითი სქესის უნდა იყოს. ქალი, რომელიც წყალში ბანაობს დაუცველია, ასევე დაუცველია სამშობლოც, მაგრამ შემდეგი სტრიქონებიდან ჩანს, რომ ის მაინც ამაღლებულია, დროშა, რომელიც სამშობლოს სიმბოლოს წარმოადგენს, ძირს კი არა, ზევით ფრიალებს, ამიტომაც ქვეყანა დამარცხებულიც კი ამაღლებულია. ამ ამაღლებულის განწყობას ქმნის თუნდაც დაფლეთილი, მაგრამ მაინც ზეაღმართული დროშა. მიუხედავად იმისა, რომ ლექსში ერთხელაც არ არის ნახსენები წმინდა გიორგი ან ღვთისმშობელი, არ შეიძლება, მკითხველს თვალწინ არ დაუდგეს ისინი. ერთიც და მეორეც, მკითხველის გონებაში ამოტივტივდება, როგორც მფარველები, როგორც დროებით დასაცავები და დროებით დამარცხებულები, მაგრამ იმავდროულად, როგორც სიკვდილით სიკვდილზე გამარჯვებულები.

ახლა, რაც შეეხება ჩვენში პოპულარულ კოლაუ ნადირაძის ლექსს. „25 თებერვალი“ ნამდვილად იმსახურებს მეტ ყურადღებას ჩვენგან და არა იმიტომ, რომ ის ყველაზე ხშირად ზიარდება ფეისბუქის საშუალებით, არამედ იმიტომ, რომ ის დახუნძლულია მხატვრული საშუალებებით და ის, როგორც უცხო ტექსტი, შესანიშნავად დაგვეხმარება მოსწავლეების მომზადების თვალსაზრისითაც. მიუხედავად იმისა, რომ ინტერნეტგაზეთში შარშან ნონა კევლიშვილის ნამდვილად კარგი წერილი დაიბეჭდა, მაინც საჭიროდ მივიჩნიე, კიდევ ერთხელ საგანგებოდ განვიხილო კოლაუ ნადირაძის შედევრი, რადგან მიმაჩნია, რომ მასზე კიდევ უფრო მეტის თქმა შეიძლება.

როდესაც გაკვეთილზე ისტორიული თარიღის აღსანიშნავად გასაანალიზებლად შევიტანე ე.წ. სათარიღო ლექსი „25 თებერვალი“, დისკუსიისას რამდენიმე ასპექტი გამოიკვეთა. სანამ ავტორის მთავარ სათქმელამდე მივიდოდით, შეკითხვების საშუალებით გეზს ვაძლევდი მოსწავლეებს. შევეცდები, გაგიზიაროთ ჩემი გამოცდილება, ჯერ კი გავიხსენოთ ლექსი: თოვდა და თბილისს ებურა თალხი, /დუმდა სიონი და დუმდა ხალხი, /ძილღვიძრად იყო ქალაქი ჩემი, /საშინელებას კვლავ სჭედდა გრდემლი – /ისევ გოლგოთა და ისევ ცრემლი! /მშობელო დედავ, ისევ გაგყიდეს, /ისევ წამების ჯვარი აგკიდეს, /არ შეგიბრალეს, კვლავ არ დაგინდეს! /თოვდა და თბილისს ებურა თალხი, /დუმდა სიონი და დუმდა ხალხი. /დაცხრა კოჯორი და ტაბახმელა, /მხოლოდღა თოვლი ცვიოდა ნელა, /ეფინებოდა გმირების გვამებს – /განგმირულ მკერდებს, დალეწილ მკლავებს /და უძრავ იყო თებერვლის ღამე. /თოვდა და თბილისს ებურა თალხი /დუმდა სიონი და დუმდა ხალხი /იმ გზით სად წინათ ელავდნენ ხმლები, /სად სამას გმირთა დაიფშვნა ძვლები, /სად ქართლის დედის ცრემლით ნანამი, /მძიმედ დაეშვა ჩვენი ალამი. /სად გმირთა სისხლით ნაპოხიერი, /თოვლს დაეფარა კრწანისის ველი, /წითელი დროშით, მოღერილ ყელით, /თეთრ ცხენზე მჯდომი, ნაბიჯით ნელით /შემოდიოდა სიკვდილი ცელით! /თოვდა და თბილისს ებურა თალხი, /დუმდა სიონი და დუმდა ხალხი.

პირველი, რაც ლექსის ანალიზისას უნდა ვკითხოთ მოსწავლეებს, არის ის, შენიშნეს თუ არა, რომელი სტრიქონები მეორდება რამდენჯერმე. მათ უნდა დაინახონ, რომ მრჩობლედებით (ორი ტაეპით) გამოყოფილია ჯერ ორი ტერცინა (ორი სამტაეპიანი ერთეული), შემდეგ მუხამბაზი (ხუთსქტირონიანი სტორფი) და ბოლოს ოქტავა იგივე ტრიოლეტი (ანუ რვატაეპიანი ერთეული). ეს ყველაფერი შემთხვევითი არ არის და ლექსში გარკვეული დანიშნულება აქვს.

ცხადია, როგორც კი ამოიცნობენ გამეორებულ ტაეპებს, მოსწავლეებს უნდა განემარტოთ, თუ რა არის რეფრენი, მაგრამ ამით არ უნდა შემოვიფარგლოთ. უნდა დავეხმაროთ მოსწავლეებს, დაფიქრდნენ, რომელი სიტყვები აირჩია პოეტმა რეფრენად და რატომ, რის თქმას ცდილობს ავტორი და რაზე გაჰყავს მას რეფრენის საშუალებით მკითხველი? რა აზრი აქვს რამის ამოცნობას, თუკი შემდგომ არ დავსვამთ კითხვას „რატომ?“. თუკი მოსწავლეებს პასუხის გაცემა გაუჭირდებათ, მათ შემდეგი შეკითხვები უნდა დავუსვათ: რა ფერია თოვლი? რას ნიშნავს თალხი? როგორ დაუპირისპირდა ეს ორი სიტყვა ერთმანეთს? ვის ახურავს თალხი ცხოვრებაში? ამ ლექსში? როგორ უნდა დავაკავშიროთ მგლოვიარე ქალი თბილისს და თუ დავაკავშირებთ, ვინ იქნება ეკლესიის დადუმებული ზარების ფონზე ეს თალხითმოსილი ქალი? თოვლით დაფარვა რისი მომასწავებელია? დაფარავს თუ არა თოვლი კვალს? რა თვისება აქვს თოვლს? როცა გადნება, ისევ გაშიშვლებდა თუ არა ის, რაც მან მანამდე დაფარა? რას უნდა ნიშნავდეს, რომ თოვლი გაყინავს იმას, რასაც დაედება (პასუხში ყველა „ის“ „იმას“ და სხვა ნაცვალსახელი უნდა შეიცვალოს კონკრეტული არსებითი სახელით)? იგრძნობა თუ არა რეფრენში ოპტიმიზმი? რომელი სიტყვები ქმნის მცირე ოპტიმიზმის საფუძველს? რას გვამცნობს დუმილი? როდის დუმდება ეკლესიის ზარი? როდის უნდა რეკდეს ზარი და სად რეკს ზარი, რის ნიშნად? თუკი ხალხის დუმილი გაოგნების, უძრაობის და გაქვავების ნიშანია, რას უკავშირდება ეს გაოგნება? როგორ დააკავშირებენ ერთმანეთს სიტყვებს „ზარი“ და „თავზარი“ (ცხადია, ურიგო არ იქნება, თუკი წინ ჩამოთვლილი ლექსების ალუზიებსაც დავადგენთ)? თავზარი აწმყომ გამოიწვია თუ მომავლის სურათის წინსწრებით წამოდგენამ? როდესაც კითხვებს პასუხი გაეცემა და რეფრენის როლს გაიაზრებენ მოსწავლეები, გადავიდეთ შემდეგზე. მოსწავლეებს უკვე შეუძლიათ, ლექსი დაყონ სამ ნაწილად. ამის შემდეგ მათ აღარ გაუჭირდებათ იმის ახსნა, რომ ლექსის თითოეული ნაწილი მეტნაკლებად უკავშირდება წარსულს, აწმყოს და მომავალს. აქვე ყურადღება გავუმახვილოთ იმ ფაქტზე, რომ ლექსის სამ ნაწილად დასაყოფად სავსებით საკმარისი იქნებოდა თითოეული ნაწილის შემდეგ ყოფილიყო წარმოდგენილი რეფრენი, ანუ ორი გამეორებული სტრიქონი ოთხჯერ კი არა, სამჯერ გამეორებულიყო. მაშ, რა ფუნქცია აქვს რეფრენს, როცა პირველ ორ სტრიქონადაცაა გატანილი? ალბათ ბუნებრივი პასუხი ისაა, რომ ამ შემთხვევაში იმდენ ყურადღებას არ მივაქცევდით რეფრენში გამოთქმულ გზავნილებს, რომლებზეც უკვე ვისაუბრეთ და რომლებიც მეტნაკლებად ამზადებს მკითხველს.

როცა რეფრენის თემას ამოვწურავთ, გადავიდეთ საკუთრივ ლექსის ნაწილების გარჩევაზე. პირველ ნაწილს პირობითად შეგვიძლია ვუწოდოთ აწმყო და აწმყოში მომავლის სურათების გამოჭედვა წარსულის გახსენებით. თავის მხრივ, პირველი ნაწილი არა ექვს, არამედ ორ სამტაეპიან ნაწილად იყოფა. პირველ სამ ტაეპში სხვა გზავნილია, ხოლო მეორე სამ ტაეპში – სხვა. დავსვათ შემდეგი შეკითხვები, რომელიც დაეხმარება მოსწავლეებს: რატომ საუბრობს პოეტი თბილისზე და არა სხვა ქალაქზე? როგორ ახასიათებს თბილისს პოეტი? ლექსიდან ჩანს, რომ თბილისს ძინავავს თუმცა არა ღრმა ძილით. ეს ქალაქი, რამდენადაც შეუძლია, ფხიზლადაა, რადგან იცის, რომ გაფრთხილებული უნდა იყოს და დადარაჯებულია. სამწუხაროდ, მისი ყველაზე ცუდი მოლოდინი მართლდება. საუკუნეებია, ამ ცუდს უპირისპირდება არა მარტო თბილისი, არამედ სრულიად საქართველო. ეს ცუდი რამაა ღალატი და გაყიდვა. სწორედ ამ ცუდმა ღალატმა დაადუმა თბილისი და დუმილში იხატება მომავლის სურათები, რომელიც თითქოს აწმყოში იჭედება. აწმყოში წარმოდგენილის შედეგი დადგება მომავალში. საშინელებას, რომელსაც აწმყოში ჭედავს გრდემლი, მომავალში განხორციელდება. ლექსის ამ ნაწილში უნდა გამოვყოთ რამდენიმე სიტყვა და საგანგებოდ შევჩერდეთ მათზე. პირველი სიტყვაა „ისევ“, რომელიც ნიშნავს იმას, რომ ეს ყველაფერი პირველად არ ხდება, სამშობლო არაერთხელ გაუყიდიათ მოღალატეებს და მათი სახელები ისტორიამ არ დაივიწყა. შესაძლოა, გმირი უსახელო იყოს, მაგრამ მოღალატეს ყოველთვის აქვს სახელი. ადამიანები რომ ისტორიის გაკვეთილებს სწავლობდნენ, ადამიანები რომ ისტორიას აანალიზებდნენ, ხომ აღარ მოინდომებდნენ ღალატის ჩადენას თუნდაც თავიანთი შვილების და შვილიშვილების ხათრით, რომელთაც გაუჭირდებათ წინაპრების სასირცხვილო ლაქის ჩამოშორება. სიტყვა „ისევ“ რამდენჯერმე გამეორებას ნიშნავს და მასთან ერთად დროის კავშირსაც, იმას, რომ წარსული, აწმყო და, სამწუხაროდ, უახლოესი მომავალიც გადაჯაჭვულია და მეორდება უსასრულოდ ბევრჯერ. მეორე ყურადღებამისაქცევი სიტყვაა „გაგყიდეს“. გაყიდვა არ გულისხმობს საქართველოს მთავრობას, ქართველ ერს, არამედ გულისხმობს სერგო ორჯონიკიძის სამარცხვინო გარიგებას მტერთან და იმ ქართველებს, რომლებიც შემოუძღვნენ სამშობლოში სიკვდილს და კარი გაუღეს მომავალ სამოცდაათ წელს (ცხადია, არ უნდა შევიყვანოთ შეცდომაში მოსწავლეები და უნდა ავუხსნათ, რომ ჩვენ შეგვიძლია ვისაუბროთ სამოცდაათ წელიწადზე, მაგრამ კოლაუ ნადირაძეს ვერ ეცოდინებოდა, რომ საშინელება სამოცდაათი წელი გაგრძელდებოდა. არაფერი დაშავდება, თუკი ჩვენ ვახსენებთ სამოცდაათ წელს, მაგრამ სწორად უნდა ვიხმაროთ ეს სიტყვა). შემდეგი სიტყვა, რომელიც ალბათ ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანია ლექსში არის სიტყვა „გრდემლი“. გრდემლი პირველ რიგში მეტაფორა არის და, სავარაუდოდ, ის ჭედავს ხანას, ეპოქას. მაგრამ, ამ ყველაფერთან ერთად, გრდემლი ერითმება ცრემლს, რაც კიდევ უფრო აძლიერებს ემოციას. ყველაზე ნიშნადობლივი კი მაინც ის არის, რომ „გრდემლმა“ და „ცრემლმა“ მკითხველს ერთი სიტყვა უნდა გაახსენოს. კარგი იქნება, თუკი დაფაზე ერთმანეთის ქვევით დაწერთ ამ ორ სიტყვას, გამოყოფთ ბოლო ორ მარცვალს და თხოვთ მოსწავლეებს, მოძებნონ სიტყვა, რომელიც გაერითმება მათ. ეს სიტყვა უნდა იყოს „კრემლი“. როგორც კი მას ამოიცნობენ მოსწავლეები, ისინი მიხვდებიან, რომ მეტაფორის გარდა, გრდემლი ალეგორიაცაა და ის რუსეთის მთავრობას აღნიშნავს, რომელიც პოეტის აზრით, საშინელებას ჭედავდა. სიტყვა „კრემლი“ დაფარულია ლექსში, მაგრამ სხვადასხვა სიტყვის დახმარებით დაფარულის აღდგენაა შესაძლებელი. საუბედუროდ, კრემლი კიდევ არაერთხელ გამოჭედავს სხვა საშინელებებსაც.

ლექსის პირობით მეორე ნაწილში აწმყოა დახატული. რას ვხედავთ ბრძოლის ველზე? დაცემულთა ცხედრებს, რომელთაც ედება თოვლი. რა თქმა უნდა, ხვალ იქნება თუ ზეგ,  ეს თოვლი დადნება და როცა დადნება,  დავიწყება ხსოვნით შეიცვლება. უიმედო აწმყოს, რომელიც დახატულია ლექსის ამ ნაწილში, მაინც მომავლის იმედის ნაპერწკალი ათბობს. მეორე ნაწილში დაღუპულთა ცხედრები დადუმებულან და დადუმებულან მათი ჭირისუფალნიც, ეს დუმილი რამდენიმე ათეულ წელს გასტანს, თუმცა ამგვარი დადუმება მარადიული არაა და ოდესმე ხმა მაინც ამოხეთქავს. თებერვლის უძრავმა ღამემ დააღამა მრავალი მომავალი დღე. მაგრამ დღე-ღამის უძრაობაც მარადიული არაა, ღამე ბოლობოლო მაინც შეიცვლება დღით, უძრაობას მოძრაობა ჩაენაცვლება. ეს სიტყვები „უძრავი“, „ღამე“, ნელი თოვა – არაჩვეულებრივ მხატვრულ სახეებს წარმოადგენს და მათი უგულვებელყოფა გარჩევისას დანაშაული იქნება.

მესამე ნაწილი წარსულის გახსენებაცაა, აწმყოს აღწერაც და მომავლის წინასწარმეტყველებაც: უახლოესი წარსულის სიმბოლო დაშვებული ალამია. როგორც ვიცით, 1921 წელს დროშა სამფერი იყო. ამ სამ ფერს ლექსის სიტყვები აცოცხლებს. ვთხოვოთ მოსწავლეებს, მოძებნონ სამივე ფერი, რომლებიც პირდაპირ არაა ნახსენები ლექსში. მათ არ უნდა გაუჭირდეთ თოვლის სითეთრის, თალხის სიშავის და სისხლის სიწითლის ამოცნობა. ეს სამი ფერი სამ დროს – მომავალს, აწმყოსა და წარსულსაც ასახავს. საინტერესოა, რომ მომავალი ლექსში ორია და ორივე მომავალი თეთრია. ერთი მომავალი, რომელიც თოვლის სითეთრითაა წარმოდგენილი, ოპტიმისტურია, რადგან თოვლი აუცილებლად დადნება ადრე თუ გვიან. მეორე მომავალი მოღალატის თეთრი ცხენითაა წარმოდგენილი. ამ თეთრ ცხენზე შემომჯდარ ყელმოღერებულ „რაინდს“ სიკვდილი მოაქვს ცელით, ანუ პოეტი ხატავს მომავალი წლების სისხლით გაჟღენთილ დღეებს – რეპრესიებს, შიმშილს, გადასახლებას, დახვრეტას, დაჩოქებას… სიტყვა „ცელს“ ისევ ერითმება ის სამი სიტყვა, რომელიც ზევით ვახსენეთ, ანუ თეთრი ცხენით გამარჯვებული სიკვდილი მოდის ხელში ცელით. მასთან ერთად კი ეპოქა (გრდემლი), გოდება და ტირილი (ცრემლი) და არდაწერილი, მაგრამ ნაგულისხმევი რუსეთიც (კრემლი) შემოდის საქართველოში.

როდესაც დავასრულებთ ლექსის სამივე ნაწილის ანალიზს და ამოვიცნობთ პოეტის სათქმელს, დავუბრუნდეთ თალხიანი თბილისის სახეს. რომელი ქალი იგულისხმება ამ მხატვრულ სახეში? პასუხი ადვილი გამოსაცნობია, განსაკუთრებით მაშინ, თუკი სიტყვა „გოლგოთას“ დავუბრუნდებით ლექსის პირველი ნაწილის მეორე ტერცინაში. სიტყვა გოლგოთამ უნდა გაახსენოს მკითხველს გამყიდველი იუდაც. იუდა განზოგადებული სახეა ყველა მოღალატის, არა აქვს დიდი მნიშვნელობა, რა ერქმევა მას, სერგო თუ ფილიპე, იოსები თუ გიგლა, ქაიხოსრო თუ იასე… მოღალატე მოღალატეა, მას სხვადასხვა სახელი ჰქვია, მოღალატე ბევრი იყო და ბევრი არის და, სამწუხაროდ, კიდევ ბევრი იქნება. მოღალატეების სახელებს ისტორია არ დაივიწყებს, როგორი ხვავრიელი თოვლითაც არ უნდა დაიფაროს უსახელო გმირთა ცხედრები და სისხლით გაპოხილი ნიადაგი, როგორც არ უნდა გაჩერდეს დრო და დაისადგუროს ღამემ.

ამგვარი ანალიზის შედეგად მოსწავლეებს უკვე შეეძლებათ, მოკლედ შეაჯამონ ლექსად დაწერილი პოეტის სათქმელი, რომელიც იმავდროულად მრავალი საბჭოთა ადამიანის სათქმელიც იყო. როგორც ღვთისმშობელმა წინასწარ იცოდა თავისი პირმშოს ხვედრის შესახებ, ასევე თბილისმაც წინსწრებით იცის, რა მოელის სრულიად საქართველოს. მისი მოლოდინია, რომ სამშობლოს იუდა გაყიდის და შემოუძღვება კრემლს, რომელიც მილიონობით ადამიანის ცრემლის, სისხლისა და დუმილის – უამრავი საშინელების მიზეზი გახდება.

 

 

 

 

 

 

კომენტარები

comments