როცა ხელოვნება რეალურ ცხოვრებას უკავშირდება – პრობლემაზე დაფუძნებული სწავლება ხელოვნების გაკვეთილზე

ხელოვნების საგნის სწავლებისას მოსწავლეებს ხშირად უჭირთ იმის დანახვა, თუ როგორ შეიძლება გაკვეთილზე მიღებული ცოდნის გამოყენება რეალურ ცხოვრებაში. ხან ეს პირდაპირ დასმულ კითხვაში გამოიხატება – „ეს რაში გამომადგება?“, ხან კი მოსწავლეთა დაბალი მოტივაციისა და პასიურობის მიღმა იმალება. მიუხედავად იმისა, რომ ხელოვნება ეროვნული სასწავლო გეგმის მნიშვნელოვანი ნაწილია და მრავალფეროვანი კომპეტენციების განვითარებას ემსახურება, მოსწავლეთა ნაწილი მას ძირითადად შემოქმედებით აქტივობებთან ან ხელოვნების ისტორიისა და თეორიული საკითხების შესწავლასთან აკავშირებს.

როდესაც სწავლება მხოლოდ ინფორმაციის მიწოდებით შემოიფარგლება, მოსწავლეებს უჭირთ ნასწავლი მასალის საკუთარ გამოცდილებასა და ყოველდღიურ ცხოვრებასთან დაკავშირება. ისინი ყოველთვის ვერ ხედავენ, როგორ შეიძლება არქიტექტურის, დიზაინის, კომპოზიციისა თუ ვიზუალური კულტურის შესახებ მიღებული ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენება. შედეგად, სასწავლო პროცესი ზოგჯერ ფორმალურ ხასიათს იძენს და ცოდნა საკლასო ოთახის ფარგლებს ვერ სცდება.

სწორედ ამიტომ, თანამედროვე განათლებაში სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობენ ისეთ მიდგომებს, რომლებიც მოსწავლეს ცოდნის პრაქტიკულად გამოყენების შესაძლებლობას აძლევს. ერთ-ერთი მათგანია პრობლემაზე დაფუძნებული სწავლება (Problem-Based Learning – PBL), რომლის დროსაც სწავლების პროცესი რეალური პრობლემის ირგვლივ იგეგმება. ამ მიდგომის ფარგლებში მოსწავლეები იკვლევენ მათთვის მნიშვნელოვან საკითხებს, აანალიზებენ არსებულ ვითარებას, ეძებენ პრობლემის გადაჭრის გზებს და მიღებულ ცოდნას კონკრეტული ამოცანების გადასაჭრელად იყენებენ.

პრობლემაზე დაფუძნებული სწავლება კონსტრუქტივისტულ მიდგომას ეფუძნება და მოსწავლეს ცოდნის პასიური მიმღებიდან აქტიურ მკვლევრად აქცევს. სწავლების პროცესი რეალური პრობლემის ირგვლივ იგეგმება, რაც მოსწავლეებს ცოდნის პრაქტიკულად გამოყენების შესაძლებლობას აძლევს. ისინი არა მხოლოდ ინფორმაციას იღებენ, არამედ თავად იკვლევენ საკითხს, აანალიზებენ არსებულ ვითარებას, ეძებენ გამოსავლის გზებს და მიღებულ ცოდნას კონკრეტული ამოცანების გადასაჭრელად იყენებენ.

ხელოვნების სწავლების პროცესში არაერთხელ დავრწმუნებულვარ, რომ მოსწავლეები გაცილებით აქტიურად ერთვებიან სასწავლო საქმიანობაში, როდესაც ნასწავლ საკითხებს საკუთარ გამოცდილებასა და მათთვის მნიშვნელოვან პრობლემებს უკავშირებენ. სწორედ ამ დაკვირვებამ წარმოშვა იდეა, დამეგეგმა პროექტი, რომელიც ხელოვნების საგანს რეალურ ურბანულ გამოწვევასთან დააკავშირებდა.

ამ იდეის განხორციელების შესაძლებლობა არქიტექტურის თემების სწავლებისას გამოჩნდა. შევამჩნიე, რომ მოსწავლეები ინტერესით ათვალიერებდნენ ცნობილი არქიტექტურული ნიმუშების ფოტოებს, მსჯელობდნენ შენობების ვიზუალურ მახასიათებლებზე, თუმცა უჭირდათ ამ ცოდნის საკუთარ გარემოსთან დაკავშირება. ისინი საუბრობდნენ მსოფლიოს ცნობილ ნაგებობებზე, მაგრამ ნაკლებად აკვირდებოდნენ იმ ქალაქს, რომელშიც თავად ცხოვრობდნენ.

ამან დამაფიქრა: როგორ შეიძლებოდა, არქიტექტურის შესახებ მიღებული ცოდნა მათთვის უფრო პრაქტიკული და შინაარსიანი გამხდარიყო? როგორ შეიძლებოდა, მათ დაენახათ, რომ არქიტექტურა მხოლოდ შთამბეჭდავი შენობების დათვალიერება არ არის და ის პირდაპირ უკავშირდება ადამიანების ყოველდღიურ ცხოვრებას, გარემოსა და კეთილდღეობას? სწორედ ამ კითხვებზე პასუხის ძიების პროცესში დაიბადა პროექტის იდეა – „თბილისის განაშენიანების უკეთესი გეგმა“.

პროექტის მიზანი იყო არქიტექტურისა და ქალაქდაგეგმარების შესახებ მიღებული ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენება. ჩემი მიზანი იყო, მოსწავლეებს დაენახათ, რომ ხელოვნების საგანი მხოლოდ ისტორიული ფაქტების, ტერმინებისა და ვიზუალური ნიმუშების შესწავლა არ არის. იგი შეიძლება რეალური პრობლემების გააზრებისა და მათი გადაჭრის გზების ძიების საშუალებადაც იქცეს.

პროექტი ექვსი გაკვეთილის განმავლობაში მიმდინარეობდა. პირველ ეტაპზე მოსწავლეებს ვაჩვენე ვიდეომასალა და სლაიდები, რომლებიც თბილისის ქაოსურ განაშენიანებას, ეკოლოგიურ გამოწვევებსა და ურბანულ პრობლემებს ასახავდა. მიზანი იყო მათთვის პრობლემის დანახვა და ინტერესის გაღვივება. ვიდეოს ნახვის შემდეგ მოსწავლეებმა აქტიურად დაიწყეს საუბარი იმ საკითხებზე, რომლებსაც თავადაც ამჩნევდნენ ყოველდღიურ ცხოვრებაში – მწვანე სივრცეების შემცირებაზე, საცობებზე, გადატვირთულ უბნებზე, ბავშვებისთვის უსაფრთხო სივრცეების ნაკლებობაზე.

დისკუსიის შედეგად ჩამოვაყალიბეთ პროექტის მთავარი კითხვა:

„როგორ შევქმნათ თბილისის განაშენიანების უკეთესი გეგმა?“

სწორედ ეს კითხვა იქცა მთელი პროექტის საფუძვლად.

მომდევნო ეტაპზე მოსწავლეები სახელმძღვანელოში მოცემულ მასალას გაეცნენ. მათ შეისწავლეს არქიტექტურისა და ქალაქდაგეგმარების საკითხები. თითოეული ახალი ცნება და იდეა პროექტის მთავარი კითხვის კონტექსტში განიხილებოდა. მოსწავლეები მუდმივად ცდილობდნენ დაედგინათ, პასუხობდა თუ არა მიღებული ცოდნა მათ მიერ დასმულ პრობლემას.

როდესაც მოსწავლეებმა გააცნობიერეს, რომ პროექტის მიზანი მხოლოდ არსებული მდგომარეობის შეფასება არ იყო, არამედ პრობლემის გადაჭრის გზების ძიებაც, გაჩნდა კვლევის საჭიროება. სწორედ ამიტომ, შემდეგ ეტაპზე ისინი კვლევითი საქმიანობისთვის მოემზადნენ. მოსწავლეებმა შეადგინეს კითხვარები, მოიფიქრეს ინტერვიუსთვის საჭირო კითხვები და დაიწყეს ინფორმაციის შეგროვება. მათ უნდა გაერკვიათ, როგორ აღიქვამდნენ ქალაქში არსებულ პრობლემებს სხვადასხვა ადამიანები და რა საჭიროებებს ხედავდნენ ისინი.

კვლევის პროცესმა მოსწავლეებს ასწავლა, რომ პრობლემის გააზრებისთვის მხოლოდ საკუთარი მოსაზრებით ხელმძღვანელობა საკმარისი არ არის. აუცილებელია სხვადასხვა ადამიანის გამოცდილების, საჭიროებებისა და შეხედულებების გათვალისწინება. ამან მათ ხელი შეუწყო განსხვავებული პოზიციების პატივისცემისა და საკითხის მრავალმხრივი დანახვის უნარის განვითარებაში.

ინფორმაციის მოძიებისა და ინტერვიუების დასრულების შემდეგ დაიწყო მიღებული მონაცემების ანალიზი. მოსწავლეები აჯგუფებდნენ ინფორმაციას, ადგენდნენ პრობლემების ჩამონათვალს, მსჯელობდნენ მათ გამომწვევ მიზეზებსა და შესაძლო შედეგებზე. სწორედ ამ ეტაპზე გამოიკვეთა კვლევითი და კრიტიკული აზროვნების უნარები. ისინი სწავლობდნენ არა მხოლოდ ინფორმაციის შეგროვებას, არამედ მის გაანალიზებას, შედარებასა და დასკვნების გამოტანას.

კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით მოსწავლეები გუნდებად დაიყვნენ. თითოეულმა ჯგუფმა შეარჩია კონკრეტული მიმართულება და გადაინაწილა ფუნქციები. ზოგიერთმა ჯგუფმა ყურადღება მწვანე სივრცეების პრობლემაზე გაამახვილა, ზოგმა – სატრანსპორტო გამოწვევებზე, ნაწილმა კი საცხოვრებელი გარემოს გაუმჯობესების გზებზე დაიწყო მუშაობა. ამ პროცესში მოსწავლეები თავად განსაზღვრავდნენ სამუშაოს ეტაპებს, ინაწილებდნენ პასუხისმგებლობას და გეგმავდნენ შემდგომ საქმიანობას.

მოსწავლეებმა დაიწყეს საკუთარი იდეების შემუშავება. ისინი ქმნიდნენ ესკიზებს, განიხილავდნენ სხვადასხვა ვარიანტს, კამათობდნენ, ასაბუთებდნენ საკუთარ მოსაზრებებს და ერთობლივად იღებდნენ გადაწყვეტილებებს. ამ პროცესში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ის, რომ არ არსებობდა ერთი სწორი პასუხი. თითოეულ გუნდს საკუთარი ხედვა ჰქონდა და ცდილობდა, არგუმენტირებულად დაეცვა იგი.

პროექტის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნაწილი მაკეტების შექმნა აღმოჩნდა. მოსწავლეებმა საკუთარი იდეები სამგანზომილებიან მოდელებში გადაიტანეს. მათ მიერ შექმნილ მაკეტებში წარმოდგენილი იყო ახალი პარკები, რეკრეაციული ზონები, უსაფრთხო საცალფეხო სივრცეები, ეკოლოგიური უბნები და ადამიანზე ორიენტირებული ურბანული გარემო. ამ პროცესში ისინი არა მხოლოდ შემოქმედებით უნარებს ივითარებდნენ, არამედ პრაქტიკაში იყენებდნენ არქიტექტურისა და დიზაინის შესახებ მიღებულ ცოდნას.

პროექტის დასკვნით ეტაპზე მოსწავლეებმა საკუთარი ნამუშევრები სკოლის სხვა მოსწავლეებისა და მოწვეული სტუმრების წინაშე წარადგინეს. პრეზენტაციების დროს ისინი საუბრობდნენ იმ პრობლემებზე, რომლებმაც მათი ყურადღება მიიპყრო, ხსნიდნენ საკუთარ გადაწყვეტილებებს და ასაბუთებდნენ, რატომ მიაჩნდათ მათი იდეები ეფექტიანად. ამავდროულად, მათ შესაძლებლობა ჰქონდათ მოესმინათ სხვა ჯგუფების მოსაზრებებიც და შეეფასებინათ საკუთარი ნამუშევარი განსხვავებული პერსპექტივიდან.

სწორედ ამ ეტაპზე ყველაზე ნათლად გამოჩნდა, რომ მოსწავლეები აღარ საუბრობდნენ მხოლოდ შენობების სილამაზეზე. ისინი მსჯელობდნენ ეკოლოგიაზე, უსაფრთხოებაზე, ადამიანების საჭიროებებზე, გარემოს ხარისხსა და ქალაქის განვითარების პერსპექტივებზე. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მათ დაიწყეს არქიტექტურის დანახვა არა მხოლოდ როგორც ხელოვნების დარგისა, არამედ როგორც სოციალური და კულტურული პროცესის მნიშვნელოვანი ნაწილისა.

პროექტზე მუშაობის პროცესში მოსწავლეებმა პრაქტიკაში გამოიყენეს ხელოვნების საგნის ფარგლებში მიღებული ცოდნა. მათ უკეთ გაიაზრეს არქიტექტურისა და ქალაქდაგეგმარების ძირითადი პრინციპები, ისწავლეს გარემოს შეფასება როგორც ესთეტიკური, ისე ფუნქციური თვალსაზრისით და იმსჯელეს სივრცის ორგანიზების სხვადასხვა შესაძლებლობაზე. მაკეტების შექმნისას იყენებდნენ კომპოზიციის, პროპორციის, ფორმისა და სივრცის შესახებ მიღებულ ცოდნას, ხოლო იდეის ვიზუალურად წარმოდგენის პროცესში ივითარებდნენ დიზაინერულ და შემოქმედებით აზროვნებას. პროექტმა მათ დაანახვა, რომ არქიტექტურა მხოლოდ ვიზუალური ეფექტის შექმნას არ ემსახურება, არამედ ადამიანის საჭიროებებზე, გარემოს ხარისხსა და ცხოვრების კომფორტზე ზრუნვასაც გულისხმობს.

პროექტის დასრულების შემდეგ განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა ის ცოდნა, უნარები და დამოკიდებულებები, რომელთა განვითარებასაც ხელოვნების საგანი და ეროვნული სასწავლო გეგმა ისახავს მიზნად. მოსწავლეებმა ისწავლეს სამუშაოს დაგეგმვა, ეტაპების განსაზღვრა, ფუნქციების გადანაწილება და დროის მართვა. ისინი ქმნიდნენ დიზაინის ესკიზებს, განიხილავდნენ სხვადასხვა ვარიანტს და საჭიროების შემთხვევაში ცვლიდნენ მოქმედების სტრატეგიას.

მნიშვნელოვნად განვითარდა თანამშრომლობის უნარიც. ჯგუფური მუშაობისას მოსწავლეები სწავლობდნენ ერთმანეთის მოსმენას, საერთო გადაწყვეტილებების მიღებასა და პასუხისმგებლობის განაწილებას. ამავდროულად, მათ განივითარეს საკუთარი აზრის არგუმენტირებულად წარმოდგენისა და დაცვის უნარი.

პროექტმა ხელი შეუწყო კრიტიკული აზროვნების განვითარებასაც. მოსწავლეები აღარ კმაყოფილდებოდნენ პრობლემის ზედაპირული აღწერით. ისინი ცდილობდნენ მისი მიზეზების აღმოჩენასა და მათი გადაჭრის გზების ძიებას. მნიშვნელოვნად განვითარდა კვლევითი, საკომუნიკაციო და პრეზენტაციის უნარები, რაც თანამედროვე განათლების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიზანს წარმოადგენს.

პრობლემაზე დაფუძნებული სწავლების წარმატებით განხორციელებისთვის მნიშვნელოვანია, რომ პრობლემა იყოს მოსწავლეებისთვის რეალური, მათ გამოცდილებასთან და ყოველდღიურ ცხოვრებასთან დაკავშირებული. ასევე მნიშვნელოვანია, რომ მასწავლებელმა მოსწავლეებს მზა პასუხების ნაცვლად დამოუკიდებელი კვლევისა და გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობა მისცეს. სწორედ ასეთ პირობებში იქცევა სწავლა ცოდნის მიღების პროცესიდან აღმოჩენის, კვლევისა და შემოქმედებითი ძიების პროცესად.

„თბილისის განაშენიანების უკეთესი გეგმის“ პროექტმა კიდევ ერთხელ დამარწმუნა, რომ მოსწავლეები ყველაზე აქტიურად მაშინ სწავლობენ, როდესაც ხედავენ, რომ მათი იდეები და ცოდნა რეალურ სამყაროს უკავშირდება. ასეთ დროს ხელოვნება აღარ არის მხოლოდ სასწავლო საგანი – იგი ხდება გარემოს გააზრების, პრობლემების დანახვისა და უკეთესი მომავლის შექმნის საშუალება.

პროექტის დასრულების შემდეგ მოსწავლეები აღარ სვამდნენ კითხვას – „ეს რაში გამომადგება?“ მათ თავად იპოვეს პასუხი. დაინახეს, რომ ხელოვნების გაკვეთილზე მიღებული ცოდნა შეიძლება გამოიყენონ საკუთარი ქალაქის, გარემოსა და საზოგადოების უკეთ გასააზრებლად. სწორედ მაშინ, როდესაც ცოდნა რეალურ ცხოვრებას უკავშირდება, სწავლა იძენს ნამდვილ მნიშვნელობას.

გამოყენებული ლიტერატურა:

Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan.

Savery, J. R. (2006). Overview of Problem-Based Learning: Definitions and Distinctions. Interdisciplinary Journal of Problem-Based Learning.

Bell, S. (2010). Project-Based Learning for the 21st Century: Skills for the Future. The Clearing House.

საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო. ეროვნული სასწავლო გეგმა.