სასწავლო წლის დასასრულს მოსწავლეებს ერთი კითხვა დავუსვი:
– რომელი დღე დაგამახსოვრდათ ყველაზე მეტად ამ წელს?
ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად ყველა პასუხი თითქმის ერთნაირი იყო. ბავშვებმა დაასახელეს გამოცდილება, რომელიც რამდენიმეკვირიანი შრომის შედეგად დააგროვეს და სათანადოდ წარმოაჩინეს. სწორედ მაშინ დამებადა კითხვა, რომელიც, ვფიქრობ, ყველა მასწავლებელს ერთხელ მაინც დაუსვამს საკუთარი თავისთვის:
რატომ რჩება ზოგიერთი სასწავლო გამოცდილება მოსწავლის მეხსიერებაში წლობით, მაშინ როდესაც სხვა, თითქოს არანაკლებ მნიშვნელოვანი გაკვეთილები რამდენიმე დღეში ავიწყდებათ?
ამ კითხვაზე პასუხის ძებნამ დამარწმუნა, რომ ბავშვს ყველაზე უკეთ ახსოვს არა ის, რაც ნახა ან მოისმინა, არამედ ის, რაც თავად შექმნა.
თანამედროვე განათლების კონტექსტში სულ უფრო ხშირად საუბრობენ აქტიურ, გამოცდილებაზე დაფუძნებულ სწავლაზე, თუმცა პრაქტიკაში ეს მიდგომა მხოლოდ აქტივობათა გამრავალფეროვნებას არ ნიშნავს. მთავარი კითხვა სხვაა: როგორ ვაქციოთ სწავლა გამოცდილებად, რომელიც მოსწავლის ცნობიერებაში წარუშლელ კვალს დატოვებს?
უნდა ითქვას, რომ ამ პროცესში განსაკუთრებული ადგილი უკავია ხელოვნებასა და შემოქმედებითობას. არა როგორც ცალკე სასწავლო საგანს, არა როგორც დეკორაციას ან ესთეტიკურ აქტივობას, არამედ როგორც სწავლის ინსტრუმენტს, რომელიც აბსტრაქტულ ცოდნას ხელშესახებ გამოცდილებად გარდაქმნის.
სწორედ ამიტომ, როდესაც ბუნებისმეტყველების გაკვეთილზე მცენარეების შესწავლა დავიწყეთ, მიზნად დავისახე, ახალი ინფორმაციის მიღებასთან ერთად მოსწავლეებს თავად შეექმნათ ისეთი სასწავლო გამოცდილება, რომელშიც ცოდნა წიგნის ფურცლებიდან რეალურ სივრცეში გადავიდოდა.
ამ იდეამ საფუძველი დაუდო სამკვირიან პროექტს, რომლის საბოლოო პროდუქტი, ერთი შეხედვით, მხოლოდ დიორამა იყო, მაგრამ რეალურად – ბევრად უფრო მეტი. ეს იყო პროცესი, სადაც თეორიული ცოდნა, შემოქმედება, თანამშრომლობა, კვლევა, ტექნოლოგია და ახალი საგანმანათლებლო სივრცე ერთ მთლიან სასწავლო გამოცდილებად გაერთიანდა.
ამ პროექტის მთავარი ღირსება სწორედ მრავალფეროვანი გამოცდილების დაგროვება იყო.
ხელოვნება როგორც ცოდნის კონსტრუირების ინსტრუმენტი
როდესაც სასწავლო პროცესში ხელოვნებაზე ვსაუბრობთ, ხშირად ის მხოლოდ ესთეტიკურ აქტივობებთან ასოცირდება – ხატვასთან, გაფორმებასთან, დეკორატიული ნამუშევრების შექმნასთან. სინამდვილეში კი თანამედროვე განათლების კონტექსტში ხელოვნებას გაცილებით ფართო ფუნქცია ენიჭება. ის შეიძლება იქცეს საშუალებად, რომლის მეშვეობითაც მოსწავლე არა მარტო საკუთარ შესაძლებლობებს გამოხატავს, არამედ ცოდნასაც ააგებს.
სწავლებისადმი კონსტრუქტივისტული მიდგომის მიხედვით, ცოდნა მზა ფორმით არ გადაეცემა მოსწავლეს – ის იქმნება თავად მოსწავლის აქტიური ჩართულობით, გამოცდილების დაგროვებისა და ახალი ინფორმაციის უკვე არსებულ ცოდნასთან დაკავშირების პროცესში. სწორედ ამიტომ სწავლა ყველაზე ეფექტურია მაშინ, როდესაც მოსწავლე თავად მოქმედებს, იკვლევს, ქმნის, ცდის, აანალიზებს და მიღებულ შედეგს საკუთარი გამოცდილების ნაწილად აქცევს.
ამ თვალსაზრისით, შემოქმედებითი აქტივობა სასწავლო პროცესში დამატებითი ელემენტი კი არა, შემეცნების ერთ–ერთი გზა ხდება.
მცენარეების თემაზე მუშაობისას სწორედ ამ იდეამ მიბიძგა პროექტის დაგეგმვისკენ. მიზანი მხოლოდ მცენარეთა აგებულების, სახეობებისა თუ საბინადრო გარემოს შესახებ ინფორმაციის დამახსოვრება არ ყოფილა – მთავარი ამოცანა იყო, ეს ცოდნა მოსწავლეებს საკუთარი მოქმედებით, შემოქმედებითი გადაწყვეტილებებითა და თანამშრომლობით შეექმნათ. ამიტომ პროექტი მაკეტის აწყობით არ დაწყებულა. თავდაპირველად ბავშვებმა გაიაზრეს, რა უნდა ესწავლათ, რა მიზანი გვქონდა და რა გზას უნდა გაჰყოლოდნენ. მხოლოდ ამის შემდეგ დაიწყო რესურსების შერჩევა, იდეების დაგროვება და მომავალი დიორამის კონცეფციაზე ფიქრი.
აღსანიშნავია, რომ შემოქმედებითი გადაწყვეტილებების დიდი ნაწილი თავად მოსწავლეებს ეკუთვნოდათ. მათ გააჟღერეს იდეა, რომ სივრცეში უნდა ყოფილიყო მდინარე, ჩანჩქერი, კენჭებით დაფარული ბილიკები, მსხმოიარე ხეები, ღრუბლები, სხვადასხვა ბუნებრივი დეტალი. ეს არ ყოფილა წინასწარ გაწერილი ინსტრუქცია. მასწავლებლის როლი უფრო პროცესის წარმართვა იყო, ვიდრე თითოეული დეტალის განსაზღვრა. შეიქმნა ისეთი გარემო, რომელშიც მოსწავლე თავს მხოლოდ შემსრულებლად კი არა, თანაავტორად აღიქვამდა.
სურათი 1. დიორამის დეტალების შექმნის პროცესი – იდეის მატერიალიზირება მოსწავლის ხელით
მნიშვნელოვანია, რომ ამ პროცესში არ არსებობდა „სწორი“ ან „არასწორი“ მხატვრული გადაწყვეტა. თითოეულ იდეას მოეძებნა ადგილი საერთო ნამუშევარში, რადგან აქ მთავარი მიზანი ვიზუალური სრულყოფილება კი არა, ბუნების შესახებ მიღებული ცოდნის საკუთარი ხედვით გამოხატვა იყო.
ამგვარი სამუშაო მოსწავლეს პასუხისმგებლობასაც უჩენს. როდესაც ბავშვი მხოლოდ სხვისი მითითებების შემსრულებელია, მიღებული შედეგიც ხშირად მასწავლებლის მიღწევად აღიქმება, მაგრამ როდესაც იდეის ნაწილი თავად მოსწავლეს ეკუთვნის, ის საბოლოო პროდუქტს საკუთარ ნამუშევრად აღიქვამს და სრულიად სხვაგვარად ზრუნავს მის ხარისხზე.
სწორედ ამიტომ შემოქმედებითი პროცესი ამ პროექტში არ ყოფილა მხოლოდ ესთეტიკური აქტივობა. იგი იქცა იმ სივრცედ, სადაც თეორიული ცოდნა ეტაპობრივად გარდაიქმნა პირად გამოცდილებად. და სწორედ აქ იწყება სწავლა, რომელიც მხოლოდ შეფასებისთვის აღარ არსებობს. იგი უკვე მოსწავლის შინაგან გამოცდილებად იქცევა.
როდესაც ცოდნა გამოცდილებად იქცევა
სასწავლო წლის ბოლოს მოსწავლეებს ერთი მარტივი კითხვა დავუსვი:
– რა დაგამახსოვრდათ ყველაზე მეტად ამ სასწავლო წელს?
მეგონა, ზოგი მათგანი რომელიმე გაკვეთილს გაიხსენებდა, ზოგი – თამაშს, ექსკურსიას ან მეგობრებთან დაკავშირებულ ამბავს.
მაგრამ მათი პასუხები საოცრად ერთგვაროვანი აღმოჩნდა:
„დიორამა… უნივერსიტეტში სტუმრობა… ჩვენი პროექტი…“
მაშინ კიდევ ერთხელ დავრწმუნდი, რომ ყველაზე მყარი ცოდნა სწორედ იმ გამოცდილებიდან ამოიზრდება, რომელშიც ბავშვმა ემოციურად იცხოვრა.
მოსწავლეებს არ ახსოვდათ მხოლოდ ის, რომ მცენარეები იყოფა ხეებად, ბუჩქებად და ბალახებად.
მათ ახსოვდათ, როგორ ააშენეს საკუთარი სამყარო;
როგორ იფიქრეს, სად უნდა ყოფილიყო მდინარე;
რატომ დასჭირდა მდინარეს კენჭები;
რატომ მოისხა ხემ ვაშლი;
როგორ გახდა მათი წარმოსახვა რეალური სივრცის ნაწილი;
როგორ დაინახეს საკუთარი ნამუშევარი სრულიად ახალ გარემოში;
როგორ გაცოცხლდა მათივე დახატული სამყარო ხელოვნური ინტელექტის დახმარებით
და როგორ დაიბეჭდა მათ თვალწინ პატარა ხე 3D პრინტერზე.
სწორედ ამიტომ, ვფიქრობ, ამ პროექტის ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი არც დიორამა ყოფილა, არც პრეზენტაცია და არც საბოლოო სერტიფიკატი.
ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო განცდა, რომელიც მოსწავლეებმა ამ პროექტიდან წაიღეს:
განცდა, რომ მათ შეუძლიათ შექმნან;
რომ მათი იდეები ღირებულია;
რომ წარმოსახვას შეუძლია, რეალურ სივრცედ გადაიქცეს;
რომ სწავლა შეიძლება აღმოჩენა იყოს.
ხშირად ხელოვნებას სკოლაში რიგით საგნად აღვიქვამთ. სინამდვილეში ის გაცილებით მეტია. ხელოვნება შეიძლება იქცეს იმ ენად, რომლის დახმარებითაც მოსწავლე მათემატიკასაც სწავლობს, ბუნებასაც, ქართულსაც და სამყაროსაც. ის აერთიანებს დაკვირვებას, ემოციას, ფანტაზიას, თანამშრომლობას, ესთეტიკურ აღქმას და პრობლემის გადაჭრის უნარს.
ამიტომ მიმაჩნია, რომ შემოქმედებითი აქტივობა სასწავლო პროცესში დამატებითი ელემენტი კი არა, ძლიერი პედაგოგიური ინსტრუმენტია.
როდესაც ბავშვი ქმნის, ის მხოლოდ პროდუქტს არ ამზადებს – ის აგებს ცოდნას.
ამ პროექტმა კიდევ ერთხელ დამარწმუნა, რომ მასწავლებლის მთავარი ამოცანა მხოლოდ ინფორმაციის გადაცემა არ არის. მისი ამოცანაა ისეთი გარემოს შექმნა, სადაც მოსწავლე აღმოაჩენს საკუთარ შესაძლებლობებს.
სივრცეს, სადაც შეიძლება იფიქროს.
წარმოიდგინოს.
შექმნას.
ჩაატაროს ექსპერიმენტი.
დაბოლოს, სიამაყით თქვას:
„ეს მე შევქმენი“.
შესაძლოა, სწორედ ასეთი მომენტები ტოვებს მეხსიერებაში ყველაზე ღრმა კვალს. იმიტომ რომ ბავშვებს ყოველთვის ყველაფერი არ ახსოვთ, რაც ვასწავლეთ, მაგრამ თითქმის არასოდეს ავიწყდებათ ის, რაც მათივე ხელით, მათი ფანტაზიითა და მონდომებით შეიქმნა.
სურათი 2. დიორამა – მცენარეთა სამყაროს თემაზე განხორციელებული ინტეგრირებული პროექტის საბოლოო პროდუქტი
გამოყენებული ლიტერატურა
- ბრუნერი, ჯ. (1961). აღმოჩენის აქტი (The Act of Discovery). Harvard Educational Review, ტ. 31, №1, გვ. 21-32
- დიუი, ჯ. (1938). გამოცდილება და განათლება (Experience and Education). ნიუ-იორკი, მაკმილანი
- აიზნერი, ე. უ. (2002). ხელოვნება და გონების შექმნა: ვიზუალური ხელოვნების როლი აზროვნების გარდაქმნაში (The Arts and the Creation of Mind). იელის უნივერსიტეტის გამომცემლობა
- ვიგოტსკი, ლ. (1978). აზროვნება საზოგადოებაში: უმაღლესი ფსიქიკური ფუნქციების განვითარება (Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes). ჰარვარდის უნივერსიტეტის გამომცემლობა
- გარდნერი, ჰ. (1983). გონების ჩარჩოები: მრავალმხრივი ინტელექტის თეორია (Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences). Basic Books
- იუნესკო (2023). სახელმძღვანელო გენერაციული ხელოვნური ინტელექტის გამოყენების შესახებ განათლებასა და კვლევაში (Guidance for Generative AI in Education and Research)
- საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო. ეროვნული სასწავლო გეგმა (მოქმედი რედაქცია)
- უზნაძე, დ. განწყობის ფსიქოლოგიის საფუძვლები
- ამონაშვილი, შ. ჰუმანური პედაგოგიკის საფუძვლები
- პერკინსი, დ. (1994). გონიერი თვალი: აზროვნების სწავლა ხელოვნების საშუალებით (The Intelligent Eye: Learning to Think by Looking at Art). გეტის განათლების ცენტრი
