ქართლის მოქცევა – სასწაულის მეცნიერული ანატომია: ისტორიის, ფიზიკის, ქიმიისა და ბიოლოგიის უჩვეულო სინთეზი

როგორ შეიძლება დავუკავშიროთ ერთმანეთს IV საუკუნის ისტორიული წყარო, ფიზიკური მოვლენა – მზის დაბნელება, ვერცხლის იონების ანტისეპტიკური თვისებები და ადამიანის ნერვული სისტემა? ერთი შეხედვით, ეს საგნები სხვადასხვა სამყაროს ეკუთვნის, მაგრამ თბილისის 108-ე საჯარო სკოლის მე-10ვ კლასში ჩატარებულმა ინტეგრირებულმა გაკვეთილმა „ქართლის მოქცევა – სასწაულის მეცნიერული ანატომია“ აჩვენა, რომ მეცნიერება და ისტორია ერთმანეთს კი არ გამორიცხავს, არამედ ავსებს.

თანამედროვე სკოლაში მთავარი გამოწვევა ცოდნის ტრანსფერია. ჩვენი მიზანი იყო, მოსწავლეებს IV საუკუნის ქართლის მოვლენები დაენახათ არა მხოლოდ როგორც რწმენითი ნარატივი, არამედ როგორც კომპლექსური ისტორიული და ბუნებრივი ფენომენი. გაკვეთილი წარიმართა სეკულარულ ჩარჩოში და აქცენტი კრიტიკულ აზროვნებასა და მეცნიერულ ანალიზზე დაისვა.

გაკვეთილის ხანგრძლივობა: ორი 40-წუთიანი გაკვეთილი (80 წუთი)

„გაკვეთილი დაგეგმილია სეკულარული საგანმანათლებლო ჩარჩოს ფარგლებში, სადაც ისტორიული და კულტურული მოვლენები განიხილება მეცნიერული ანალიზისა და კრიტიკული აზროვნების განვითარებისთვის, რელიგიური ქადაგების გარეშე“.

გაკვეთილის თემა: „ქართლის მოქცევა – სასწაულის მეცნიერული ანატომია“

საკითხები:

ისტორია – ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება ქართლში, მილანის ედიქტი – პირველი რჯულთშემწყნარებლური აქტი, ქრისტიანობის მიღება, როგორც პოლიტიკური აქტი პრორომაული ორიენტაციის გზაზე;

ფიზიკა-ასტრონომია – სინათლის წრფივი გავრცელების კანონი, ჩრდილის წარმოქმნა, მზის დაბნელება;

ქიმია – ვერცხლის იონების (Ag+) გავლენა ბაქტერიის ცილოვან გარსზე;

ბიოლოგია – სიმშვიდის მოქმედება პარასიმპათიკურ ნერვულ სისტემაზე, ფსიქოემოციური მდგომარეობის როლი ადამიანის გამოჯანმრთელების პროცესში.

გაკვეთილის მიზანი: სხვადასხვა საგნობრივი ჯგუფის დისციპლინების ინტეგრირება. მოსწავლეებმა უნდა გააანალიზონ ქართლის გაქრისტიანება როგორც გარდატეხა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში და დაუკავშირონ ისტორიული მოვლენა ფიზიკურ (სინათლე), ბიოლოგიურ (ადამიანის ორგანიზმზე ემოციური ზემოქმედება) და ქიმიურ (ვერცხლის იონის თვისება) პროცესებს.

ინტეგრაცია ეფუძნება ისტორიულ წყაროებში აღწერილი „სასწაულის“ როგორც

* ისტორიული მოვლენის,

* რწმენითი ნარატივის

* და ბუნებრივი ფენომენის შესაძლო მეცნიერული ახსნის გააზრებას.

გაკვეთილის გრძელვადიანი მიზანი: მოსწავლეები გაიუმჯობესებენ დაკვირვების, აღწერის, შედარების, კრიტიკული და ანალიტიკური აზროვნების, კომუნიკაციისა და თანამშრომლობის, ცოდნის ტრანსფერის უნარ-ჩვევებს.

გაკვეთილის მნიშვნელობა/აქტუალობა: ეს გაკვეთილი საშუალებას მისცემს მოსწავლეებს, თემა „ქართლის მოქცევა“ დაინახონ საგნების: ისტორიის, ფიზიკისა და ასტრონომიის, ქიმიისა და ბიოლოგიის, – კონტექსტში და გაიაზრონ ის ერთ მთლიანობად, შეძლებისდაგვარად ახსნან ისტორიული, ასტრონომიული და ფიზიკური, ბიოლოგიური და ქიმიური მოვლენების მიზეზები და გააანალიზონ შედეგები; სხვადასხვა კუთხით დაინახონ ისტორიული პროცესი; დაადგინონ ისტორიულ მოვლენებსა და პირებზე განსხვავებული შეხედულებების მიზეზები; შეადარონ და შეაფასონ განსხვავებული ახსნები; გამოიტანონ ლოგიკური დასკვნები; ხაზი გაუსვან საგანთაშორის დამოკიდებულებებს, ჩამოიყალიბონ საკუთარი აზრი. ყოველივე ეს ხელს შეუწყობს ისეთი უნარ-ჩვევების გავითარებას, როგორიც არის:

• თანამშრომლობა;
• ლოგიკური მსჯელობა და ანალიზი.

საგანთაშორისი კავშირების დანახვა და პრაქტიკაში მათი გადატანა

ეროვნული სასწავლო გეგმით მისაღწევი შედეგი:

• წყარო/ინტერპრეტაცია: მოსწავლეები გაიაზრებენ ქართლის მოქცევის ისტორიულ კონტექსტს, განსაზღვრავენ, როგორ განიხილონ „მოქცევაი ქართლისაის“ ისტორიული ნარატივი და წყაროში აღწერილი „სასწაული“ როგორც ისტორიული მოვლენა, რწმენითი აქტი და ბუნებრივი ფენომენის შესაძლო მეცნიერული ახსნა. განმარტავენ, რატომ არის „სასწაული“ მნიშვნელოვანი ისტორიული ტექსტისთვის.
• ისტორიული მოვლენა / პროცესი, დრო – მოსწავლეები იმსჯელებენ, როგორ თანაარსებობს რწმენა და მეცნიერება ისტორიულ აზროვნებაში, როგორ აღწერს შუა საუკუნეების ავტორი მოვლენას, რა მნიშვნელობა აქვს ამის გააზრებას ისტორიული მოვლენის მიზეზშედეგობრივი კავშირის დასადგენად.
• ძალაუფლება – მოსწავლეები გააანალიზებენ, როგორ იყენებს ქართლის მეფე მირიანი პოლიტიკური მიზნებისთვის ქრისტიანობას.
• საზოგადოება – მოსწავლეები იმსჯელებენ, რა როლი შეასრულა ქრისტიანობამ როგორც ეროვნულმა რელიგიამ ქართველი ხალხის კონსოლიდაციასა და მისი არსებობის გადარჩენაში, გამოავლენენ ტოლერანტულ დამოკიდებულებას განსხვავებული ხედვების მიმართ.
• სინათლის წრფივი გავრცელება: მოსწავლე გაიაზრებს, რომ მზის დაბნელება არის სინათლის წრფივი გავრცელების პირდაპირი შედეგი და ახსნას ჩრდილისა და ნახევარჩრდილის წარმოქმნის მექანიზმი.
• ასტრონომიული მოვლენა: მოსწავლე შეძლებს ციური სხეულების (მზე, მთვარე, დედამიწა) ურთიერთგანლაგების სქემატურ გამოსახვას მზის სრული დაბნელების დროს.
• კავშირი ქიმიასთან: მოსწავლე ახსნის ვერცხლის იონების (Ag+) გავლენას ბაქტერიის ცილოვან გარსზე და დაუკავშირებს ამას წყლის „უხრწნელობის“ ფენომენს; შეძლებს პიპეტით ვერცხლის ნიტრატის ხსნარის ჩაწვეთებას ალბუმინში, დააკვირდება რეაქციას და გამოიტანს ლოგიკურ დასკვნას; შეადარებს დილით აღებული ონკანის წყლის, 1/2 წლის წინანდელი ჭის სასმელი წყლისა და 5 წლის წინანდელი „ნაკურთხი“ წყლის მიკროსკოპულ სურათებს, იმსჯელებს მათ შორის განსხვავებაზე.
• კავშირი ბიოლოგიასთან: მოსწავლე გააანალიზებს, როგორ მოქმედებს სიმშვიდე პარასიმპათიკურ ნერვულ სისტემაზე, აღწერს მაყვლის სამკურნალო თვისებებს (ფოთოლი, ნაყოფი, ფესვი) და გაეცნობა ექსტრაქციის პროცესს ფიტოთერაპიაში; იმსჯელებს ფსიქოემოციური მდგომარეობის როლზე ადამიანის გამოჯანმრთელების პროცესში.

მოსწავლეთა ორგანიზების ფორმა: ჯგუფური

შეფასება: განმავითარებელი.

დანართი 1

ინტეგრირებული გაკვეთილის შეფასების რუბრიკა (განმავითარებელი შეფასება)

ინტეგრირებული გაკვეთილის რეფლექსია

თემა: „ქართლის მოქცევა – სასწაულის მეცნიერული ანატომია“

პედაგოგები: ლ. ლომაია, ლ. ნასარიძე, ბ. გზირიშვილი

გაკვეთილის მომზადების ფაზაზე სამივე პედაგოგმა აქტიურად ვიმუშავეთ საკითხების ინტეგრირებაზე. ჩვენი მთავარი გამოწვევა იყო IV საუკუნის ტექსტისა და თანამედროვე ლაბორატორიული კვლევების ისეთი დაკავშირება, რომ არ დარღვეულიყო საგნობრივი სტანდარტები. ისტორიის მასწავლებლის დახმარებით შეირჩა საკვანძო ეპიზოდები, ხოლო საბუნებისმეტყველო საგნების მასწავლებლებმა მოვარგეთ მათ შესაბამისი მეცნიერული ექსპერიმენტები.

ისტორიული ნაწილი: მოსწავლეებმა წარმატებით გააანალიზეს „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ კონტექსტი. ჩვენ დავინახეთ, რომ ბავშვებისთვის განსაკუთრებით საინტერესო აღმოჩნდა მირიან მეფის რელიგიური არჩევანის პოლიტიკურ ჭრილში განხილვა. მათ შეძლეს, დაეკავშირებინათ მილანის ედიქტი და ქართლის მაშინდელი საგარეო ორიენტაცია.

ფიზიკა და ასტრონომია: ფიზიკის მასწავლებლის ხელმძღვანელობით მოსწავლეებმა პრაქტიკულად გაიაზრეს მზის დაბნელების მექანიზმი. სინათლის წრფივი გავრცელების კანონზე დაყრდნობით ჩატარებულმა მოდელირებამ (ფარნითა და გლობუსით) მოსწავლეებს დაანახა, რომ ისტორიული „სასწაული“ ზუსტი ფიზიკური მოვლენაა.

ქიმია და ბიოლოგია: ქიმიურმა ექსპერიმენტმა (ვერცხლის იონების მოქმედება ცილაზე) და ბიოლოგიურმა ანალიზმა (მაყვლის ფიტოთერაპიული თვისებები, მზის დაბნელებისას ცხოველთა ქცევა, სიმშვიდის მნიშვნელობა) გაკვეთილს პრაქტიკული ხასიათი შესძინა. განსაკუთრებით ეფექტური იყო მიკროსკოპით ჩატარებული კვლევა, რომლის დროსაც მოსწავლეებმა საკუთარი თვალით დაინახეს ვერცხლის იონების ანტისეპტიკური ძალა, ასევე შეადარეს პულსისა და სუნთქვის მაჩვენებლები აქტიურ (სამუშაო) რეჟიმში და მოსვენებულ მდგომარეობაში გადასვლის შემდეგ.

რა გამოვიდა და რას შევცვლიდით?

გაკვეთილმა მოლოდინს გადააჭარბა. მიუხედავად მცირე ტექნიკური შეფერხებისა (პროექტორის ხარვეზი), რომელიც წარმატებულ იმპროვიზაციად იქცა (მიკროსკოპის გამოსახულების ლეპტოპზე გადატანა), მოსწავლეების ინტერესი არ განელებულა.

სამომავლო რეკომენდაციები:

ამ ტიპის გაკვეთილებისთვის სასურველია მეტი დროის დათმობა (შეიძლება 3-საათიანი ბლოკი), რათა დისკუსიის ნაწილი უფრო ვრცელი იყოს.

სასურველია უფრო მეტი ციფრული რესურსის გამოყენება, რამაც ამ გაკვეთილზე (https://learningapps.org/display?v=pw2ijy8gn26 -ის სახით) ძალიან კარგად იმუშავა.

გაკვეთილის ბოლოს, „გასასვლელი ბარათების“ შევსებისას, ერთ-ერთმა მოსწავლემ დაწერა: „დღეს მივხვდი, რომ ის, რაც ადრე მხოლოდ ლეგენდა მეგონა, შეიძლება რეალური მეცნიერული პროცესების ერთობლიობა იყოს“.

ჩვენი ინტეგრირებული გაკვეთილი აჩვენებს, რომ ისტორიული ნარატივის მეცნიერული ანალიზი კი არ ეწინააღმდეგება მის კულტურულ მნიშვნელობას, არამედ ამდიდრებს მის გააზრებას. ისტორიის, ფიზიკის, ქიმიისა და ბიოლოგიის ორგანული სინთეზი მოსწავლეებს აძლევს შესაძლებლობას, ერთი და იგივე მოვლენა დაინახონ როგორც ისტორიული პროცესის ნაწილი, რწმენითი ნარატივი და ბუნებრივი ფენომენი, რომელსაც აქვს მეცნიერული ახსნის პოტენციალი. ასეთი მიდგომა ავითარებს კრიტიკულ და ანალიტიკურ აზროვნებას, ხელს უწყობს ცოდნის ტრანსფერს და აყალიბებს მოსწავლეს შემფასებელ, პასუხისმგებლობიან მოქალაქედ, რომელიც მოვლენებს არა განცალკევებულად, არამედ მიზეზშედეგობრივ კავშირში აღიქვამს. სწორედ ამგვარი საგანთაშორისი ხედვის განვითარებაა თანამედროვე სკოლის ერთ-ერთი მთავარი საგანმანათლებლო მისია. გაკვეთილს ესწრებოდნენ სკოლის დირექტორი, დირექტორის მოადგილე და სხვა მასწავლებლები. დამსწრე პედაგოგების უკუკავშირმაც დაადასტურა, რომ ოთხი საგნის ასეთი ორგანული შერწყმა ეფექტურია კრიტიკული აზროვნების განსავითარებლად.

მოსწავლეთა ნამუშევრები: