ჰომეროსიდან გალაკტიონამდე

ამბობენ, მაიაკოვსკი ტრაბახობდა, პუშკინთან დიდი სიახლოვე მაქვს, რუსულ ანბანშიც ასო მ და პ, ის ასოები, რომლებზეც ჩვენი გვარები იწყება, ერთმანეთთან ახლოს დგანანო. ამაზე ესენინს გასცინებია და ენამოსწრებულად შეუნიშნავს, კი, ეს ორი ასო ერთმანეთთან ახლოს დგას, მხოლოდ მათ შორის ორი ასოა, ნ და ო-ო. რუსულ ენაზე კი სიტყვა, რომელიც ამ ორი ასოს ერთმანეთთან შეერთებით გამოდის, „თუმცა“ არის.

ეს ამბავი ჩემმა ერთმა დაინტერესებამ გამახსენა. როდესაც გალაკტიონის წიგნს გადაშლი, ლექსები „მესაფლავე“, „გმართებს ტირილი“, „ჰამლეტის ქნარი“ და „ლურჯა ცხენები“ ერთმანეთთან ახლოს დგას, რადგან ისინი 1912-დან 1915 წლებშია შექმნილი. თუმცა ოთხი წელი არცთუ ისე ცოტა დროა და ლექსების სიახლოვე წიგნში უფრო კარგად ჩანს, ვიდრე – ერთი წაკითხვით, მე მაინც მგონია, რომ მათ ერთი რამ აერთინებთ და ეს შექსპირის ტრაგედია „ჰამლეტია“. იმისათვის რომ უკეთ განვმარტო, რას ვგულისხმობ, ცოტა შორიდან უნდა დავიწყო. ერთხელ ერთ ლექციაზე ივა ბრანმა, ჩემმა უსაყვარლესმა მკვლევარმა და მრავალმხრივი ნიჭით დაჯილდოებულმა პროფესორმა, ასეთი შეკითხვა დამისვა, შენი აზრით, რომელი სტრიქონია საკვანძო „ოდისეაშიო“. მე არც კი დავფიქრებულვარ, ისე მივუგე: „დედა მარწმუნებს, რომ შვილი ვარ მე მამაჩემის, მე კი არ ვიცი, არვის ძალუძს ამის გაგება“. ამ ფრაზას პოემის დასაწყისშივე ეუბნება ოდისევსის შვილი, ტელემაქე, ქალღმერთ ათენას. ეს პასუხი მთელი ტრაგიზმით ასახავს ტელემაქეს მდგომარეობას: თუკი დედამისი, პენელოპე გათხოვებას გადაწყვეტს და გადათქვამს, რომ ტელემაქე ოდისევსის ვაჟია, ტელემაქე იმავე წამს დაკარგავს ყველანაირ უფლებას მემკვიდერობაზე. მით უმეტეს, მაშინ არც დნმ ანალიზის გაკეთება შეიძლებოდა და ერთადერთი ადამიანი, რომელსაც დარწმუნებით შეეძლო, შვილის მამა დაესახელებინა, დედა იყო. ამის შემდეგ პოემაში მოვლენები ისე ვითარდება, რომ ათენაც, ტელემაქეს გულშემატკივარნიც და ოდისევსის ტროას ომში ცოცხლად გადარჩენილი თანამებრძოლნიც არწმუნებენ ტელემაქეს, რომ ის საოცრად ჰგავს მამამისს, გარეგნობით, სიტყვითაც და პასუხითაც. ის ეჭვი კი, რომელიც ოდისევსის ძეს დედის მიმართ გაუჩნდა, პენელოპეს საქციელმა კი არა, ტროას ომის ყველაზე უფრო გამორჩეული გმირის, აგამემნონის თავს დატრიალებულმა ამბავმა გამოიწვია. შინ დაბრუნებული აგამემნონი ყველაზე უფრო სამარცხვინო, არაგმირული სიკვდილით დაიღუპა, ის დაუცველი და შიშველი მოკლეს აბანოში ცოლმა და მისმა საყვარელმა. გავიდა ხანი და აგამემნონის შვილმა ორსეტემ შური იძია ამ მკვლელობის გამო და ორივე მკვლელი სიკვდილით დასაჯა. მიუხედავად იმისა, რომ ორესტემ დედაზე აღმართა ხელი, მას ვერავინ გაამტყუნებდა, რადგან მან სამართალი აღადგინა. ახლა ჯერი ტელემაქეზეა. ოღონდ, ორესტეს სიტუაციისგან განსხვავებით, ტელემაქეს დედაც ჯერ არ გათხოვილა და ტროას ათწლიანი ომის დამტავრების შემეგ ათი წლის თავზე არც მამამისი დაბრუნებულა შინ. ამიტომ, თუკი პენელოპე გათხოვდება, ტელემაქე ორესტესავით ვერ მოიქცევა და სიკვდილით ვერ დასჯის ვერავის, რადგან ეს უკვე სამართლიანი არ იქნება. სამართლის აღსრულება მხოლოდ ცოცხლად დაბრუნებულ ოდისევსს შეუძლია, მხოლოდ მას აქვს კანონიერი უფლება, დასაჯოს თავხედი სასიძოები. ხოლო, თუკი ოდისევსი არ დაბრუნდება და პენელოპე გათხოვებას გადაწყვეტს, ეს მისი არჩევანი იქნება და ტელემაქეს ნებისმიერი საქციელი უკვე კანონსაწინააღმდეგო იქნება. ტელემაქე, ჩემი აზრით, ყველაზე უფრო გონივრულ სამოქმედო გეგმას ადგენს და იდეალურად აღასრულებს კიდეც ამ გეგმას. რომ არა ის სიტყვები, რომლებსაც ის დასაწყისში ეუბნება ათენას, მაშინ პოემა სხვაგვარად წაკითხვის საშუალებას მოგვცემდა, დაკვირვებული მკითხველი კი სრულიად სხვაგვარად შეხედავს პოემასაც და მის პერსონაჟებსაც.

გავიდა საუკუნეები და შექსპირმა „ჰამლეტში“ იგივე პრობლემა შემოგვთავაზა: ჰამლეტის დედა გერტრუდა, რომელიც იმავდროულად დედოფალიცაა, გათხოვების შემდეგ აღარანაირ შანსს არ უტოვებს შვილს. მისი შვილი კი, ტელემაქესგან რადიკალურად განსხვავდება. იმის ნაცვლად, რომ მეტი იფიქროს და, მოჭადრაკის მსგავსად, ყველა ნაბიჯი გათვალოს, სულ სხვა საკითხებითაა გატაცებული. ჰამლეტს ფილოსოფია აინტერესებს, ამიტომაც მესაფლავის მცირე „ლექციის“ შემდეგ იმის შესახებ, რამდენი დრო სჭირდება გვამის გახრწნას და გარდაცვლილი იორიკის თავის ქალის ხილვის მერე ჰამლეტს სრულიად სხვა ფიქრები აღეძრება. მისთვის ცხოვრებაც და სიკვდილიც ერთ პლანში განიხილება, რადგანაც სიკვდილის შემდეგ აღარაფერი აღარ რჩება, რაღა აზრი აქვს სიცოცხლეს, რაღა აზრი აქვს ყველა იმ ქმედებას, შურისძიებას, ღირსებას, სიყვარულს და ამგვარ დროებით კატეგორიებს, თუკი მაინც ყველაფერი ამაო, ყველაფერი დროში გაქრება, მატერიალური გაიხრწნება და ჩვენგან მხოლოდ თავის ქალა დარჩება? სიცოცხლე ამაოა და სიკვდილი ჩონჩხის ნაწილს დატოვებს, დანარჩენს უმოწყალოდ გაანადგურებს. სასოწარკვეთილი ჰამლეტი უარს ამბობს სიყვარულზე, მისთვის ყოფნა კარგავს აზრს და მას არყოფნის სიბრტყეზე ათავსებს; აზრს კარგავს დედის და მისი საყვარლის საქციელი – დედის გათხოვება, რომელიც შვილზე უარის თქმასაც ნიშნავს, რადგან ამ ქმედებით შვილს უკარგავს შანსს, მამის სრულფასოვანი მემკვიდრე გახდეს შურისძიების გარეშე. მიუხედავად იმისა, რომ ჰამლეტი მცირე ხნით ემსგავსება ტელემაქეს და დედისა და მამაინაცვლის  გამოსაცდელად გონზაგოს მკვლელობას გაათამაშებინებს მსახიობებს, მისთვის ისედაც ცხადია, რომ ქალის ნდობა არ შეიძლება, თუნდაც ეს ქალი დედა იყოს, რომ ნებისმიერ უღირს საქციელს სიმძფრეს უკარგავს სიკვდილის სიახლოვის შეცნობა. მისთვის დანიაც ისევე ყარს, როგორც მანამდე ყარდა არგოსი, აგამემნონისა და ორესტეს სამშობლო ანდა ითაკა, ოდისევსისა და ტელემაქეს სამშობლო. ეს სიმყრალე არგოსში კასანდრამ იგრძნო, დანიის სამეფოში კი მარცელუსმა: „დალპა რაღაც დანიის სამეფოში“. ორესტესგან და ტელემაქესგან განსხვავებით, ჰამლეტის სამოქმედო გეგმა არ ამართლებს, რადგან ამ გეგმის უკან ჰამლეტის სიცოცხლის მიმართ დამოკიდებულებაა, თუმცა მას მაინც სწადია, შთამომავლობამ მისი ამბავი შეიტყოს და ჰორაციოს უბარებს, დარჩეს ამ სასტიკ სამყაროში და შთამომავლობას უამბოს მისი ტრაგიკული ამბავი, ალბათ ისევე, როგორც ორესტესა და ტელემაქეს ამბავს უყვებოდნენ აედები და სხვა ამბებთან ერთად კუნძულიდან კუნძულზე გადაჰქონდათ ამბავი ქალების მოღალატე ბუნების შესახებ.

გავიდა საუკუნეები და უკვე გალაკტიონმა აირჩია ქალის ღალატისა და სიყვარულის მსწრაფლმავლობის მოტივი თავისი ლექსისთვის „მესაფლავე“. უხილავი მესაფლავისა და ლირიკული გმირის დიალოგი შექსპირის „ჰამლეტის“ გამოძახილია, მიუხედავად იმისა, რომ ამ ლექსში ქალი არ არის დედა, ის არც დედოფალია და მას არც შვილი ჰყავს, რომლის წინაშეც თუნდაც იმის გამოა ვალდებული, რომ მემკვიდრეობა არ დაუკარგოს. თუკი ლირიკულ გმირს ლექსის დასაწყისში არ სჯერა მესაფლავის სიტყვები, რომლის მიხედვითაც, „ვინც კი კვდება, იმწუთშივე მისი ჩრდილი ყველა ჩვენგანს ავიწყდება“, ლექსის ბოლოს ეს მწარე სიმართლე დასტურდება და მისი სისწორის შესახებ ყველანაირი ეჭვი ბათილდება. ცოცხალთა დავიწყების თემას გალაკტიონი სხვაგვარად აგრძელებს და სიცოცხლის ამაოებას მიღმიერი სამყაროს აღწერით ეხმიანება უკვე სხვა ლექსში. გავიხსენოთ „ლურჯა ცხენები“: „…არ ჩანდა შენაპირი, ვერ ვნახე ვერაფერი, ცივ და მიუსაფარი სამუდამო მხარეში. სამუდამო მხარეში მხოლოდ სიმწუხარეა, ცეცხლი არ კრთის თვალებში, წევხარ ცივ სამარეში, წევხარ ცივ სამარეში და არც სულს უხარია. შეშლილი სახეები, ჩონჩხიანი ტყეები, უსულდგმულო დღეები რბიან, მიიჩქარიან“… გასაგებია, რომ ამ ლექსით გალაკტიონი შექსპირის „ჰამლეტს“ არ განმარტავს, მაგრამ ჩემი ვარაუდია, რომ ეს ლექსი, ისევე როგორც „მესაფლავე“, შექსპირის „ჰამლეტის“ ყველაზე პოპულარული პასაჟის გავლენითაა დაწერილი, რომელზეც, თავის მხრივ, ჰომეროსის „ოდისეამ“ და ორესტეს ამბავმა მოახდინა გავლენა. ამ ვარაუდის დასამტკიცებლად დავინტერესდი, რამდენად აზრს მოკლებული არ იყო ჩემი ვარაუდი და, რამდენად შესაძლებელი იყო გალაკტიონის ამ ორ კონკრეტულ ლექსზე ამის თქმა. გასაგებია, რომ შექსპირის პოემას გალაკტიონი კი არა, თითქმის ყველა მოკვდავი იცნობს შინაარსის დონეზე მაინც. მით უმეტეს, გალაკტიონი, რომელიც მარტო შექსპირის პოემით კი არ იყო გატაცებული, არამედ სიჭაბუკეში „ოდისეასაც“ თარგმნიდა. ამიტომაც მის შემთხვევაში ეს შინაარსის უბრალო ცოდნა კი არა, ესაა თემის ახლებური გადამუშავება და ამავე თემის კიდევ უფრო წინ წაწევა. როდესაც შევისწავლე გალაკტიონის „ჰამლეტით“ დაინტერესების საკითხი, აღმოვაჩინე, რომ სწორედ: „მესაფლავესა“ და „ლურჯა ცხენების“ დაწერის თარიღებს შორის და, შესაბამისად,  წიგნის ფურცლებზე მათ განთავსებას შორის დგას ორი ლექსი: „ჰამლეტის ქნარი“ და მონაზონ ოფელიასადმი მიძღვნილი ლექსი „გმართებს ტირილი“. ამ ბოლო ლექსის ადრესატი, ცხადია, ჰამლეტის პერსონაჟია (მონაზვნებს ხომ ქრისტიანი მოწამეების სახელები ჰქვიათ, ამიტომ არცერთი მონაზონი არ დაირქმევს შექსპირის პერსონაჟის სახელს, მით უმეტეს, ისეთი პერსონაჟის სახელს, რომელმაც სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა), რომელმაც პოემაში არ დაუჯერა ჰამლეტის თხოვნა-შეგონებას მონასტერში წასვლის თაობაზე და ცხოვრება ტრაგიკულად დაასრულა. ოფელიამ უმძიმესი ცოდვა ჩაიდინა და ცხოვრება თვითმკვლელობით დაამთავრა. ჰამლეტის შეგონება გალაკტიონის ლექსში „ჰამლეტის ქნარი“ არა თხოვნასავით, არამედ მოწოდებასავით გაისმის: „წადი, წადი მონასტერში, მონასტერში, ოფელია“. სხვა ლექსში გალაკტიონი უკვე მონაზვნად აღკვეცილ შექსპირის პერსონაჟს მიმართავს, წარმოგვიდგენს იმ სიტყვების ადრესატად, რომლებშიც ტირილითა და ცრემლთა ფრქვევით უნდა მოხდეს ადამისა და ევას ცოდვების გამოსყიდვა, იმ ბიბლიური ადამისა და ევას, რომლებმაც, ბოროტი გველის შთაგონებით, კაცობრიობის ოცნება გაანადგურეს და ღმერთი მოთარეშე შურისმაძიებლად გადააქციეს.

რა თქმა უნდა, გალაკტიონის „მესაფლავეს“ სხვა შთაგონების წყაროც შეიძლებოდა ჰქონოდა. იმიტომ რომ გალაკტიონის ლექსში არ ჩანს, რომ ქვრივი იმავდროულად დედაცაა, შესაძლოა, ვიფიქროთ, რომ მასში ვაჟა-ფშაველას ლექსის „მოგონება“ მოტივის გაგრძელებაა. „ნუ მიწყენთ, მომაგონდება ქალის ვაჟისთვის ნათქომი: „თუ შენ არ გხედავ ცოცხალსა, არც მე ვარ ცოცხლად დამრჩომი! ცოცხალი თან ჩამოგყვები, საფლავში დაგეტანები… სატრფო დასტირის ჭაბუკსა, ცრემლი სდიოდა ღვარადა, გულიც რომ უწუხდებოდა, წყალსაც ასხამდნენ კვალადა. გულდაბნედილსა დიაცსა, აბრუნებდიან ძალადა. … – რა უყავ ფიცი, გოგონავ, ჩაჰყევ, ვის მეელოდები? – სად გავყვე, ძმაო, რას ვარგებ, მკვდარს რა ვუშველო ამითა?“

მიუხედავად გალაკტიონისა და ვაჟას ამ ორი ლექსის მსგავსებისა, მე, ზემოთ ჩამოთვლილი არგუმენტების გამო, მივიჩნევ, რომ გალაკტიონი სწორედ „ჰამლეტში“ დასმული პრობლემით იყო დაინტერესებული და მან საკითხი სხვადასხვანაირი დამუშავებით შემოგვთავაზა და იმ დისკურსის მონაწილე აღმოჩნდა, რომელიც ძველ საბერძნეთში დაიწყო და ორიგინალური გადამუშავებით წინ წასწია შექსპირმა. გასული საუკუნის ათიან წლებში კი გალაკტიონის „ჰამლეტით“ გატაცების დასტურია მისი ოთხი ლექსი, რომლებშიც სხვადასხვა სახით აისახა ეს გატაცება.

და ბოლოს უნდა აღვნიშნო, რომ „ლურჯა ცხენებში“ ცენტრალური თემა მხოლოდ მიღმიერი სამყაროს აღწერა არ არის. ლურჯა ცხენები, როგორც ორი სამყაროს შემაკავშირებელი საშუალება, გალაკტიონს არა მხოლოდ საიქიოში გადასასვლელად, არამედ კონკრეტული „ადამიანების“ იქიდან გადმოყვანისთვისაც სჭირდება. რადგან იმ სამყაროში არაფერია სანახავი, იქ აზრი არა აქვს არც ასპარეზობის გამართვას და არც სხვა ამქვეყნიური მოლოდინების განხორციელების იმედად დარჩენას. ამიტომაც უკვე სხვა ლექსში, კერძოდ, 1922 წელს დაწერილ „ეფემერაში“ პოეტმა უკვე სრულიად ახლებურად გააგრძელა საკითხი და მიღმიერი სამყაროს მკვიდრ პოეტთა შეჯიბრი, სადაც უკვე ყველაფერი ამაოა და აზრი ეკარგება მსგავს საქმიანობებს, ამ სამყაროში გადმოიტანა…

კომენტარები

comments