„[დიუმა] ისეთივე თბილი და კეთილისმყოფელი გახლდათ, როგორ ზაფხულის თავსხმა: როდესაც მოქუფრული ღრუბლები, ჭექა-ქუხილის ღრიალი და ელვის თვალისმომჭრელი ნათება არავის ატყუებენ. ყველამ იცოდა, რომ დიუმა ისეთივე რბილი და გულუხვი იყო, როგორ ზაფხულის წვიმა, რომელიც რწყავს გამომშრალ ნიადაგს“.
ვიქტორ ჰიუგო (1802-1885)
„[დიუმა] ყველაზე გულუხვი და დიდსულოვანი არსება გახლდათ დედამიწაზე. გარდა ამისა, იგი ალბათ ყველაზე საინტერესო, აღმაფრთოვანებლად სასაცილო და ეგოისტი ქმნილება იყო რომელიც დედამიწაზე ოდესმე გაჩენილა. მისი ენა ქარის წისქვილივით იყო – როგორც კი მოძრაობას დაიწყებდა, აღარავინ იცოდა, როდის გაჩერდებოდა – განსაკუთრებით, თუ თემა პირადად მას ეხებოდა“.
უოტს ფილიპსი (1825-1874), ბრიტანელი დრამატურგი, მწერალი და ილუსტრატორი, ალექსანდრე დიუმას მეგობარი
დიდი ფრანგი მწერლის, ალექსანდრე დიუმას (1802-1870) სახელი, ალბათ დედამიწის რვამილიარდიანი მოსახლეობის ნახევარს მაინც გაუგია. სავარაუდოდ, ასეულობით მილიონ წიგნის მოყვარულს წაუკითხავს დიუმას დღესაც პოპულარული რომანები, „სამი მუშკეტერი“, „გრაფი მონტე-კრისტო“ და „დედოფალი მარგო“ და მიუხედავად 21-ე საუკუნეში ჩვენს თავს დატრიალებული „ვიდეო-სოციალურ-ციფრული რევოლუციისა“, და იცნობენ ალექსანდრე დიუმას უკვდავ ლიტერატურულ პერსონაჟებს – შევალიე დ’არტანიანს, კარდინალ დე რიშელიესა, მილედი დე ვინტერსა თუ ედმონ დანტესს. დარწმუნებული გახლავართ, მას მომავალშიც ბევრი მკითხველი და დამფასებელი ეყოლება. დიუმას წარმოშობა, დაბადება და ცხოვრება ისეთივე არაორდინარული, მოულოდნელი, რომანტიკული და მჩქეფარე იყო, როგორც მისი ცნობილი რომანების სიუჟეტები.
გრაფი მონტე-კრისტოს მსგავსად, ალექსანდრე დიუმა, მოულოდნელი ნიჭითა და ენერგიით შეიჭრა საფრანგეთისა და მსოფლიოს ლიტერატურულ ცხოვრებაში და მიუხედავად ჰაიტელი ბებიის შავი კანისა, ეჭვიან და კონფლიქტურ ნაპოლეონთან პირად კონფლიქტში მყოფი გენერალი ბაბუის (მეცხრამეტე საუკუნის ერთ-ერთი გამორჩეული ფრანგი სამხედრო, მარკიზი ალექსანდრ-ანტუან დევი და ლა პაიეტერი) გართულებული კარიერისა, ალექსანდ დიუმამ მაინც მოახერხა ფრანგული ლიტერატურის მკაცრი ფილტრების გარღვევა, სახელის დამკვიდრება და გულწრფელი სიყვარულის მოხვეჭა, პირველ რიგში ფრანგი მკითხველის გულში. ალექსანდრე დიუმა (უფროსი) დღესაც რჩება მსოფლიოს ერთ-ერთ გამორჩეულ და კითხვად ავტორად და მისი სიუჟეტები დღესაც საინტერესოა თანამედროვე ახალგაზრდებისათვის.
დიუმა დღესაც ლიდერობს მსოფლიოში დაბეჭდილი წიგნების ეგზემპლარების რაოდენობით – საუბარია ასობით მილიონიან ტირაჟებზე. მისი სიუჟეტების მიხედვით გადაღებულია ორასზე მეტი ფილმი (ეკრანიზაციების რაოდენობით მას მხოლოდ უილიამ შექსპირის სიუჟეტები უსწრებს, ლ.ა.); მარტო საბჭოთა კავშირში, 80-იან წლებში, თვეში 4 მილიონზე მეტი (!) ეგზემპლარი იბეჭდებოდა და სსრკ-ს ჩინეთმაც კი ვერ გაუსწრო (მიუხედავად ათჯერ მეტი მოსახლეობისა) დიუმას გამოცემული წიგნების ეგზემპლარებით, სადაც ფრანგი მწერლის მილიონობით წიგნი იბეჭდება დღესაც!
დიუმას უყვარდა საკუთარ თავზე ხუმრობა და თავს ლიტერატურის ნაპოლეონს ეძახდა. ალექსანდრე დიუმას კალამს ეკუთვნის 1 200-ზე მეტი ნაწარმოები, რომლებშიც 4 500-ზე მეტი მოქმედი პირია, ხოლო მეორეხარისხოვანი გმირების რაოდენობა ათი ათასობით გმირს ითვლის! როგორც ერთმა ფრანგმა კრიტიკოსმა აღნიშნა, დიუმას გმირები ერთ პატარა, ოცდაათიათასიან ქალაქს დაასახლებდნენ!
დღეს ალექსანდრე დიუმაზე საუბარი იმის გამო გადავწყვიტე, რომ ის ძალიან ბევრს წერდა ქართველებსა და საქართველოზე. დიუმას „კავკასია“, რუსულ ენაზე პირველად ტფილისში გამოიცა, 1861 წელს. ქართულად, დიუმას წიგნმა ორჯერ, 1964 და 1970 წლებში იხილა სინათლე (თინათინ ქიქოძის თარგმანით და პროფესორი აკაკი გაწერელიას წინასიტყვაობით). დიუმას „კავკასიის“ მეორე რუსულენოვანი გამოცემა, 125 წლის შემდეგ, 1986 წელს მოხერხდა და წიგნი კვლავ კვლავ თბილისში გამოიცა.
შეიძლება ითქვას, რომ „კავკასია“ მეტწილად საქართველოზე და ქართველებზე დაწერილი ნაწარმოებია. ამას ბევრი არაქართველი ავტორიც აღნიშნავს – მაგალითად, „კავკასიის“ თანამედროვე რუსულენოვანი გამოცემის რედაქტორი, დოქტორი მ. ბუიანოვი, წიგნის წინასიტყვაობაში წერს, რომ „კავკასია“ არ წარმოადგენს წიგნს მთელს კავკასიაზე, არამედ მასში თხრობა ძირითადად საქართველოზეა, მთელი წიგნი ქართული თემატიკით არის განმსჭვალული და ქართული მოტივები [ამ წიგნში] უპირატესია“.
ხშირად იხსენებენ ამბავს, რომელიც დიუმას ტფილისში მოგზაურობის ერთ ეპიზოდს აღწერს.
1858 წელს დიუმას თბილისში სტუმრობისას, უკვე გამოიცემოდა პირველი ქართულენოვანი ლიტერატურული ჟურნალი „ცისკარი“ (1853-57 წწ. გიორგი ერისთვის და შემდგომ, 1857 წლიდან, ივანე კერესელიძის რედაქტორობით, ლ.ა.). ჟურნალმა საზოგადოებას ამცნო თბილისში სახელგანთქმული ფრანგი მწერლის ჩამოსვლისა და რედაქციაში სტუმრობის შესახებ. როგორც თვითონ დიუმა აღწერს „კავკასიაში“, ეს დღე დიდი ბანკეტით დამთავრდა, რომელზეც უამრავი სადღეგრძელო ითქვა. ქართველმა მასპინძლებმა (მათ შორის იყვნენ თ. ნიკოლოზ ჭავჭავაძე, იოზეფ პენერეპსკი, ევანგულ ევანგულოვი და ივანე კერესელიძე), დიუმას სახალისო შეჯიბრი შესთავაზეს და დ’არტანიანისა და პორთოსის შემქმნელ ავტორს, ქართველებთან მოუწია ჭიდილი ღვინის დალევაში. დიუმა, რომელიც თითქმის არასოდეს სვამდა, ამ ამბავს ასე აღწერს:
„მუსიკისა და მომღერლის პასაჟების ფონზე, რამდენი ბოთლი ღვინო დავლიე, ვერ გეტყვით, თუმცა, ვფიქრობ, რაოდენობა სოლიდური იქნებოდა, რადგან სადილის დასრულების შემდეგ, დადგა საკითხი გადმოეცათ ჩემთვის მოწმობა, რომელიც დაადასტურებდა ჩემს ფიზიკურ (და არა სულიერ) უნარებს. წინადადება მაშინვე მიიღეს: აიღეს ფურცელი და მასზე ყველამ გამოხატა თავისი აზრი, დადასტურებული ხელმოწერით. სახლის პატრონმა პირველმა დაწერა შემდეგი: „ბატონმა ალექსანდრე დიუმამ, რომელმაც პატივი დაგვდო და ესტუმრა ჩვენს მოკრძალებულ რედაქციას, მის პატივსაცემად გამართულ სადილზე, ქართველებზე მეტი ღვინო დალია“. (ივანე კერესელიძე. 1858, 25 ნოემბერი. ქართული ჟურნალის“ ცისკრის“ რედაქტორი).
თბილისთან განშორებისას დიუმა წერს: „ძვირფასო ტფილისო! ფიქრით გემშვიდობები – რა კარგად ვმუშაობდი აქ!“. ამ ფრაზაში ნათლად ჩანს დიუმას შრომისმოყვარეობა და სამუშაოსადმი ერთგულება (ტფილისშიც კი). ალბათ ამ უნარმა შეაძლებინა ფრანგ მწერალს მკითხველისათვის ათასზე მეტი ნაწარმოები და ათი ათასობით პერსონაჟი შეექმნა.
დიუმას „კავკასია“, რომელიც ფაქტობრივად მოგზაურობის ჩანაწერების ჟანრშია დაწერილი და მისი ეთნოგრაფიული, ანთროპოლოგიური თუ ლიტერატურული ღირებულების გარდა, საინტერესოა რუსული გამოცემის რედაქტორის, ბუიანოვის მიერ აღნიშნული მისი „ქართველოცენტრულობა“ ან გარკვეულწილად დიუმას „ქართველოფილობა“, რაც საკმაოდ იშვიათია საქართველოს შესახებ დაწერილ წიგნებში და განსაკუთრებით საინტერესო უნდა იყოს ქართულენოვანი მკითხველისათვის.
წიგნის შესახებ საინტერესო მოსაზრებას ახმოვანებს კავკასიათმცოდნე, მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეთნოლოგიის კათედრის პროფესორი, ზოია მუხამედოვა: „კავკასიაში ალექსანდრე დიუმასა და მისი კომპანიონისა და მეგობრის, ჟან-პიერ მუანეს 1858 – 1859 წლების მოგზაურობა გარკვეულ ამოცანას ემსახურებოდა და ეს ამოცანა შემდგომში მდგომარეობდა: [დიუმას] პოპულარობა საფრანგეთში კლებულობდა და მას სურდა მკითხველის ყურადღების მიპყრობა ჩანაწერებითა და მოთხრობებით ისეთ ეგზოტიკურ რეგიონზე, როგორიც კავკასია გახლდათ – ეს იყო დიუმას ვიზიტის მთავარი მიზეზი. ამიტომაც მწერალი თავის წიგნს თავგადასავლის, ისტორიასა და კულინარიაში ექსკურსების ჟანრებში წერს… დიუმას თან ახლდა მუანე, მეგობარი და კომპანიონი. [დიუმასთვის} აუცილებელი იყო, რომ მის გვერდით, ასეთი მარშრუტით მოგზაურობისას, მხატვარიც ყოფილიყო“, – გვეუბნება კავკასიათმცოდნე. პროფ. მახმუდოვა. ის გვეუბნება, რომ ჟან-პიერ მუანეს ამ პერიოდის ნამუშევრები თითქმის არ შემორჩენილა და მისი რამდენიმე ჩანახატი, იშვიათად ჩნდება ხოლმე ფრანგულ აუქციონებზე. 1988 წლის გამოცემაში, მუანეს მხოლოდ ექვსი ნახატია შესული. მუხამედოვას აზრით, დიუმას თავის წიგნში სურდა, აესახა მთიელების ბრძოლა რუსული იმპერიის წინააღმდეგ, თუმცა ავტორი სიტყვას არ ამბობს კავკასიაში ისლამის შესახებ“ (შენიშვნა: დიუმას კავკასიაში მოგზაურობის პერიოდს დაემთხვა იმამ შამილის დაპატიმრება და მისი ეტაპირება სანკტ-პეტერბურგში,1859 წლის აგვისტოში). დიუმას ნაწერში არსად ჩანს მთიელებისადმი ქედმაღლური დამოკიდებულება. მისი ყველა შეფასება კეთილგანწყობილია; მთლიანად წიგნი კეთილია და მასში არ არის მწარე ან ბოროტი შეფასებები“, – წერს პროფ. მუხამედოვა.
საინტერესოდ გვეჩვენება დიუმას ურთიერთობა რუსულ ლიტერატურასთან, რადგან შეიძლება ბევრისთვის გასაკვირი იყოს, მაგრამ ალექსანდრე დიუმა ბევრს თარგმნიდა რუსულიდან. მას, გრიგოროვიჩის დახმარებით რუსულიდან ფრანგულად აქვს თარგმნილი პუშკინის, ლერმონტოვის, ბესტუჟევ-მარლინსკის, ვიაზემსკისა და ნეკრასოვის ნაწარმოებები. რუსული ლიტერატურისადმი ინტერესი დიუმამ პეტერბურგში სტუმრობისას, 1859 წელს გამოავლინა, როდესაც იგი დაუმეგობრდა რუს ლიტერატორსა და მთარგმნელს, დიმიტრი გრიგოროვიჩს, რომელმაც თვითონვე გამოხატა სურვილი, დახმარებოდა ფრანგ მწერალს რუს კოლეგებთან უერთიერთობაში. საინტერესოა დიუმას სტუმრობა პეტერგოფში, რუს მწერლებთან, ივან პანაევთან და ნიკოლაი ნეკრასოვთან (ალ. პუშკინის მიერ დაარსებული ლიტერატურული ჟურნალის „სოვრემენნიკის“ რედაქტორებთან – ჟურნალში რეგულარულად იბეჭდებოდა გოგოლის, ტურგენევის, ჟუკოვსკის, ბიაზემსკის, ოდოევსკის, დავიდოვის, ბარტინსკის, ტიუტჩევის, კოლცოვის და სხვა რუსი მწერლებისა და პოეტების პროზა, პოეზია, კრიტიკა და სხვა ნაწარმოებები), რომელთა წინადადება ფრანგმა მწერალმა სიხარულით მიიღო. მოგვიანებით, დიუმა თავის მოგონებებში წერს, რომ იგი პანაევმა „გულში ჩაიკრა“, ხოლო ნეკრასოვი, როგორც თანამედროვენი აღწერდნენ, შედარებით მშრალად შეხვდა პოპულარულ ფრანგ „რომანისტს“. როგორც ჩანს, ნეკრასოვი იმ მცირერიცხოვან საზოგადოებას ეკუთვნოდა, რომელმაც არ გაიზიარა რუსული პუბლიკის აღფრთოვანება ალექსანდრე დიუმას პეტერბურგში ვიზიტის მიმართ.
როგორც მოგახსენეთ, საინტერესოდ მეჩვენება ალექსანდრ დიუმას ჩანაწერები იმ ადგილების მოხმობა, რომლებშიც დიუმა ქართველების შესახებ წერს და შთაბეჭდილებებს გვიზიარებს. ქვემოთ გთავაზობთ რამდენიმე ამონარიდს, ალექსანდრე დიუმას წიგნიდან „კავკასია“:
[თბილისზე]: „რაც განსაკუთრებით სასიამოვნოა ტფილისში, ისევე, როგორც სხვა აღმოსავლურ ქალაქებში, გახლავთ ის, რომ რანაირ სამოსშიც არ უნდა იყოთ გახვეული, როგორი ექსცენტრულიც არ უნდა იყოს თქვენი ტანსაცმელი, ყურადღებას არავინ მოგაქცევთ. ეს ძალიან მარტივია: ტფილისი ყველა ხალხის თავშეყრის ადგილია და თავშეკავებულია, როგორც ნამდვილი ქართველი ქალი. ტფილისს ძალიან ბევრი საზრუნავი აქვს იმისთვის, რომ ასი ათასობით მომსვლელიდან, იქნება ეს თურქი, ჩინელი, ეგვიპტელი, თათარი, ყალმუხი, რუსი, ყაბარდოელი, ფრანგი, ბერძენი, სპარსელი, ინგლისელი თუ გერმანელი, რომლებიც აღმა-დაღმა დაუყვებიან ქალაქის ქუჩებს, რომელიმე ერთის ტანსაცმლის უცნაურობას მიაქციონ ყურადღება“.
[ქართველ ქალებზე და ტყვეთა სყიდვაზე]: „დღე არ გადის, რომ ლაზებმა საზღვარი არ გადმოლახონ და ქალი ან ბავშვი არ მოიპარონ, მათი ტრაპეზუნდში გაყიდვის მიზნით. რამდენიმე თვის წინ, მათ მთელი ოჯახი მოიტაცეს და რადგანაც გურულები უაღრესად მამაცი ხალხია, ქურდებს მთელი სოფელი გამოეკიდა. მტარვალებმა, იმისთვის, რომ გატაცებულ ბავშვებს არ ეყვირათ, ყველას პირი აუკრეს. ერთი გოგონა უჰაერობისგან დაიხრჩო, ხოლო მეორე, რომელმაც მოახერხა პირსაკრავის მოხსნა, მდინარეში გადააგდეს, სადაც წყალში დაიხრჩო.
ბოლო ხანს, ბათუმის კონსულმა, რომლის მოვალეობებში ადამიანთა ვაჭრობის აღკვეთაც შედის, ტყვეობიდან დაიხსნა დედა და მისი ქალიშვილი, რომლებიც ერთად მოიტაცეს, მაგრამ სხვადასხვა პატრონს მიჰყიდეს. როდესაც დედა-შვილი ერთმანეთს შეხვდნენ, აღმოჩნდა, რომ მშობლიური ენა ორივეს დავიწყებული ჰქონდა.
სრულიად სხვაგვარად არის საქმე ჩერქეზ ქალებში, რომლებიც ოჯახებში ბეჩავად ყოფნის გამო, უცხოეთში გაყიდვას ბედნიერებად თვლიან. ქართველი იმერელი, გურული და მეგრელი ქალები ამ აზრისგან თრთიან, თავს იცავენ და მამაკაცებივით იბრძვიან ტყვეობისგან თავის დასახსნელად. თუმცა იმის გამო, რომ თითქმის ყველა მათგანი ძალიან ლამაზია, ხშირად ხდება, რომ ფაშები და მდიდარი თურქები მათ ყიდულობენ და სამუდამოდ უზრუნველყოფენ მათ მომავალს“.
[ქართველების სილამაზეზე]: „ქუთაისს დაბრუნებისას, ჩერქეზულ ჩოხაში გამოწყობილ ახლაგაზრდა გურულს შევხვდით. მას თან, ორი ნუქერი ახლდა, რომელთაც თავზე, ოქროქარგული წითელი ქუდები ეხურათ. მათი შემყურე, გავჩერდით. მშვენიერი გარეგნობის ახალგაზრდა მამაკაცს არ დაჭირვებია თავისი წოდების მოხსენება, მთელი მისი იერი გვეუბნებოდა: „შემხედეთ, თავადი ვარ“.
სანკტ-პეტერბურგში პატივი მქონდა, გამეცნო სამეგრელოს უკანასკნელი მფლობელი, თავადი დადიანის ქალი, რომელსაც ტახტი რუსებმა წაართვეს. შეუძლებელია, სადმე იპოვოთ სილამაზის უფრო სრულყოფილი ნიმუში. მას ოთხი შვილი ჰყავდა, ერთმანეთზე უფრო ლამაზები, რომლებიც დედასთან ერთად ქმნიდნენ ძველი დროისთვის ღირსეულ ანსამბლს.
ჩემი სიტყვებიდან გამომდინარეობს ის, რომ მცირეწლოვან თავად ნიკოლოზს (იგი სამეგრელოს მთავარია და დედამისს რეგენტის როლი აკისრია – თუ რუსები არ გადაწყვეტენ, მთლიანად წაართვან მათ სამფლობელო), მართლად შესანიშნავი გარეგნობა ჰქონდა. დედა მას ეუბნება:
- მოიხადე ქუდი ნიკოლოზ, ცოტა ხანი ამ გვირგვინის გარეშე იყავი.
და ახალგაზრდა თავადი მაწვდის თავის ქუდს ისეთი გამომეტყველებით, თითქოს ტახტიდან ჩამოაგდეს“.
„ამბობენ, რომ ჩერქეზები მსოფლიოს ულამაზესი ხალხია. ეს სიმართლეა მხოლოდ მამაკაცებისთვის და საკამათოა ქალებთან მიმართებაში. ჩემი აზრით, ქართველს მაინც შეუძლია შეეჯიბროს ჩერქეზს სილამაზეში. არასოდეს გამიქრება მეხსიერებიდან შთაბეჭდილება, რომელიც ჩემზე მოახდინა, თათარ-ნოღაის სტეპებში შუაგულში, პირველი შემხვედრი ქართველის გარეგნობამ. ამ სტეპებში მცხოვრები ხალხების გარეგნობა, რომელთა მიწაზეც გასულ თვეს გვიწევდა მოგზაურობა და რომელთაც ვხედავდით, უდავოდ წარმოადგენდნენ ადამიანური სიგონჯის ყველაზე მკვეთრ ტიპებს, ყოველ შემთხვევაში, ჩვენთვის, ევროპელებისთვის: სახის ყვითელი ფერი, ალაპლაპებული კანი, წვრილი თვალები, მიჭმუხნული ან თითქმის შეუმჩნეველი ცხვირი, მეჩხერი წვერი, უხეში თმა, საარაკო ფეთხუმობა – აი ის ყველაფერი, რაც დილიდან საღამომდე ატკბობდა ჩვენს მზერას.
თუმცა ერთ სადგურზე, დავინახეთ ახალგაზრდა მამაკაცი, ასე ოცდახუთი-ოცდაათი წლისა, რომელიც გრაციოზულად იდგა კართან, პარმაღზე დაყრდნობით, სპარსულის მსგავსი ქუდით, მაგრამ არა ისეთი მაღალი. მას მკრთალი სახე ჰქონდა; შესანიშნავი თმები – რბილი, როგორც აბრეშუმი და შავი წვერი, მოწითალო ელფერით; წარბები კალმით დახატულს ჰგავდა, აქატისფერ თვალებს, გაურკვეველი გამომეტყველებით, ხავერდოვანი წამწამები ფარავდნენ. მისი ცხვირი, თავისუფლად გამოდგებოდა მოდელად აპოლონისათვის. ტუჩები, მარჯანივით წითელნი, შავ წვერთან ერთად, ხაზს უსვამდნენ სადაფივით კბილებს და ამ ყველაფერთან ერთად, ეს ბერძნული ღმერთი, ჩამოსული დედამიწაზე, ეს დიოსკური, რომელსაც დაავიწყდა ოლიმპოზე ასვლა, გამოწყობილი იყო დახეულ ჩოხაში და ასეთივე ახალუხში. ფართო, ლეკური შალიდან შეკერილი შარვლიდან შიშველი ფეხები მოჩანდა. მე და მუანეს, გაოცებისგან უნებლიე ძახილი აღმოგვხვდა; ცივილიზებულ ხალხებში სილამაზე ისე დიდად ფასობს, რომ მასზე დავა არ შეიძლება. მისი არაღიარება შეუძლებელია, მიუხედავად იმისა, ქალს ეკუთვნის იგი თუ – მამაკაცს. მე ვკითხე ახალგაზრდა კაცს წარმომავლობის შესახებ და გავიგონე: ის – ქართველია“.
„ჩერქეზის უპირატესობა ქართველთან მიმართებაში მდგომარეობს ისეთ სილამაზეში, რომელიც ყოველთვის ექნება მთიელს, ქალაქის მცხოვრებთან შედარებით, ანუ ნახევრად ველური განვითარებისა და ფორმის სინატიფის შეერთებაში. ჩერქეზი, ხელზე დასმული შევარდენით, მხრებზე მოსხმული ნაბდით, თავზე ყაბალახით, ქამარ-ხანჯლით, გვერდზე ხმლით და ზურგზე იარაღით, შუა საუკუნეებს წარმოადგენს, XV ასწლეულს, შუა მეცხრამეტე საუკუნეში. აბრეშუმსა და ხავერდში გამოწყობილი ქართველი კი XVII საუკუნის ცივილიზაციას განასახიერებს, ეს ვენეცია, სიცილია, საქართველოა“.
[ბაგრატიონებზე]: „ბუინაკში (ქალაქი დაღესტანში, ყოფ. თემირ-ხან შურა), სადარბაზოსთან, დავინახეთ ასე ოცდაათი-ოცდათხუთმეტი წლის, დახვეწილ ჩერქეზულ სამოსში გამოწყობილი ბატონი. ეს თავადი ბაგრატიონი გახლდათ. მართლაც, როგორც აღმოჩნდა, იგი ჩვენ გვეძებდა. მე დაუსწრებლად ვიცოდი, თავადის შესახებ. ვიცოდი, რომ იგი რუსეთის არმიის ერთ-ერთი ყველაზე მამაცი იყო და სრულიად სამართლიანად, სწორედ იგი მეთაურობდა არმიის სამთო ცხენოსან მილიციას. ქართველი, ანუ ბარის მცხოვრები, რომელიც მთიელებს მეთაურობს, უფრო მამაცი უნდა იყოს, ვიდრე მისი ყველაზე მამაცი ჯარისკაცი. რაც შეეხება წარმოშობას, ბაგრატიონი – ძველი ქართული სამეფო დინასტიის შთამომავალი გახლდათ…“.
[ქალბატონზე, თავად ჭავჭავაძეზე]: „თავადის ქალს, ჭავჭავაძეს, მთელი საქართველო (რომელიც ისედაც ცნობილია ლამაზი თვალებით) იცნობდა მისი სასწაული სილამაზის თვალების გამო; მაგრამ პირველი, რაც მისი დანახვისას გაოცებას იწვევდა, გახლდათ მისი პროფილი; პროფილი ანტიკური სისპეტაკისა, ან უკეთესი იქნება ვთქვათ, ქართული სისპეტაკისა, რომელიც სიცოცხლით იყო შეზავებული. საბერძნეთი გალათეაა, ოღონდ მარმარილოსგან გამოჭრილი. საქართველო კი, იგივე გალათეაა, ოღონდ სულშთაბერილი, ქალად ქცეული“.
თქვენის ნებართვით, აქ დავასრულებ მე-19 საუკუნეში, ალექსანდრე დიუმას მიერ ფურცელზე გადატანილ ნაწერებს საქართველოზე და უაღრესად აღმატებულ საუბარს ქართველებზე, რომლებსაც იგი შეხვდა კავკასიაში მისი ცნობილი მოგზაურობის დროს. ვიტყვი მხოლოდ ერთს: მოგზაური, უცნობ მხარეში მოხვედრისას, როგორც წესი, იმას აღწერს, რაც მის თვალწინ იშლება, რასაც მისი აღქმა და ემოციები კარნახობენ და რისიც შემდგომ ქაღალდზე გადატანა სურს, ახალი შთაბეჭდილებებისა და ხატების სიტყვით გამოსახატად. დიდი ფრანგი მოსიტყვისა და მთხრობლის, ალექსანდრე დიუმას სიტყვები საქართველოზე და ჩვენზე, ქართველებზე, მოულოდნელად დადებითი, კეთილგანწყობილი და სითბოთი განმსჭვალულია. 1858 წელს, დიუმას უკვე დაწერილი ჰქონდა „სამი მუშკეტერიც“, „ვიკონტი დე ბრაჟელონიცა“ და „ფარიკაობის მასწავლებელიც“ და მრავალი სხვა ლამაზი რომანიც. ვინმე ახალბედა ლიტერატორი არ გახლდათ, რომელიც უცხო ეგზოტიკურ ქვეყანაში მოხვდა. სწორედ ამიტომ არის საყურადღებო დიდი ფრანგი მწერლისა და მთხრობლის ასეთი აღფრთოვანება ქართველების თვისებებით, სილამაზითა და ხასიათით.
ბოლოს მოგახსენებთ ჩემს მოკრძალებული მოსაზრება დიუმას „ქარველოფილობის“ შესახებ. რატომ აღწერა დიუმამ ქართველები ასე აღმატებულად თავის „კავკასიაში“? რატომ წერს ფრანგი ქართველებზე, მოულოდნელი სიყვარულითა და აღფრთოვანებით? რა დაინახა დიდი ფრანგმა მწერალმა მეცხრამეტე საუკუნის ქართველებში ისეთი, რაც მანამდე არ ენახა სხვა ხალხებში, ათი ათასობით ლიტერატურული პერსონაჟის შემქმნელსა და გამომგონებელ მწერალს?
ვფიქრობ (და მსურს, ეს ასე იყოს) დიდმა ფრანგმა გამომგონებელმა და ფანტაზიორმა, მეგობრობისა და კეთილშობილების მეხოტბემ, საქართველოს მიწაზე ყოფნისას, ქართველებთან საუბრებისას, მათთან ერთად სუფრებზე მოლხენისას და ქართული ღვინის დაგემოვნებისას, იგრძნო, დაინახა და საბოლოოდ დარწმუნდა იმაში, თუ რამხელა ძალა აქვს ადამიანისთვის ნათქვამ კეთილ სიტყვას; სიტყვას ნათქვამს სადღეგრძელოში; სიტყვას, რომელიც იქვე, შენს თვალწინ იბადება და რომელსაც მთქმელი პირდაპირ შენ გეუბნება, ღვინით სავსე, მაღლააწეული სასმისით, თანამოინახეთა წინაშე…
გავიხსენოთ, რომ ქართული სუფრა ჩვენი გამოგონილი, ჩვენ მიერ შექმნილი და მართული უძველესი რიტუალია. რიტუალი, რომლის დროსაც ქართველები ერთმანეთს აქებენ და ადიდებენ, მაღალ ღმერთს მადლობას სწირავენ იმდღევანდელი დღისთვის, ერთად მღერიან, ხარობენ, ილხენენ და სუფრის ყველა მონაწილეს კეთილი სიტყვით ამკობენ; სიტყვით, რომლის ფასი და ძალაც, ძალიან და უაღრესად კარგად იცოდა ალექსანდრე დიუმამ. დიუმამ, რომელიც ალბათ მსოფლიოსთვის დღემდე ერთ-ერთი ყველაზე საყვარელი ავტორია.
