მაინც ვინ არის დიდი პოეტი?! – დიდი პოეტი ისაა, ვინც ქმნის თავის საავტორო მეტრულ-რიტმულ სისტემას ან ძველ ფორმებს ღრმად ინდივიდუალურ ინტონაციურ აკუსტიკას სძენს. ერთი სიტყვით, დიდი პოეტი ისაა, ვისი პოეტიკის იმიტირება, პაროდირება ან პასტიში შესაძლებელია. დანარჩენები, უბრალოდ, კარგი ან მაგარი პოეტები არიან.

პოეზია, ჯერ კიდევ ანტიკური პერიოდიდან მოყოლებული, იცნობს თავშესაქცევ პოეტურ მიმართულებას, რომელსაც ცენტონი ჰქვია და, რომელიც ერთი ან რამდენიმე პოეტის ტაეპთა კომპილაციით ლექსის აწყობას გულისხმობს. ცენტონი შეიძლება, ნებისმიერი პოეტის (თუნდაც საშუალო დონის პოეტის) ლექსებიდან აიკინძოს, თუმცა ინტონაციურ-ფორმობრივი იმიტაცია-პაროდია-პასტიში მხოლოდ დიდ პოეტთან არის შესაძებელი, რადგან იმ ხარისხის ინდივიდუალიზმი, რომლის მიბაძვაც შეიძლება, მხოლოდ დიდ პოეტს გააჩნია.

ქართულ პოეზიაში მხოლოდ გივი ალხაზიშვილი იყო ის პოეტი, რომელსაც ვერსიფიკაცია იმ დონეზე ჰქონდა ათვისებული, რომ დიდი ქართველი პოეტების პოეტიკების იმიტირება (უმაღლესი ხარისხით) შეეძლო და აქვს კიდეც ასეთი ციკლი.

ქვემოთ მოხმობილ ლექსებში, თავშესაქცევად, მეც ვცადე იმავეს გაკეთება, ავიღე ყბადაღებული და მარტივი თემა – “პირველი თოვლი” – და რამდენიმე დიდი ქართველი პოეტის (რომელთა პოეზიაშიც აღნიშნული თემა ერთ-ერთი პრევალენტურია) პოეტიკების იმიტაციით დავწერე ლექსები. მე მხოლოდ ოთხი პოეტით შემოვიფარგლე, თორემ, ცხადია, თავისუფლად შეიძლებოდა კიდევ რამდენიმე პოეტის დამატება. იმიტაციის ობიექტებს არ დავასახელებ, იმედი მაქვს, მკითხველი ისედაც მარტივად მიხვდება.

***
თოვს და ეს თოვლი არ არი თითქოს
(რაც არ არსებობს, არა აქვს კიდე),
ვდგავართ ამ თოვლში და სუნთქვით გითბობ
გათოშილ მაჯებს, პეშვებს და თითებს.

თოვლი მიწაზეც გაჩნდება მალე –
შეკავებული რისხვით თუ ბრაზით…
გვაცვივა თოვლი, პირველი თოვლი…
მიჰყვება ქუჩას ტრამვაის ხაზი.

***
სად, სად შეიმალნენ
საწყალი ბეღურები,
სად, სად აფარებენ,
მითხარი, თავს?
პირველი თოვლია,
ხომ არ ეხუმრები!!!
ცოტაც და, ცოტაც და
დაფარავს გზას.

მოცვივა ფიფქები,
ფიფქების ქორწილია,
ეული ნათურა
ანათებს შორს.
ფიფქები, ფიფქები
რარიგად მოცვივიან,
შეხედე, თუ ძმა ხარ –
ზღაპრულად თოვს!

***
ამ სითეთრეში თოვლისაში
ჩასთვლემს ქალაქი,
მაქვს დილიხორი
პირველ თოვლში
გარონიების,
სურვილი ესე
მე აღმიტანს
სულით და ხორცით,
სურვილი –
ყოვლად კანონიერი.

ჩაიტკარცალეს
გათქვირულმა ქალიშვილებმა,
ვაჟნი გზისპირა ფანჯრებიდან
იწვდიან კისრებს…
დიდ სითეთრეში თოვლისაში
ჩაწვა ქალაქი,
როგორაც ბალღი საბანში, ისე.

***
ეცემა თოვლი საფლავის ლოდებს
და ეს არ არის რაღაც მისნობა,
ჩამოდის თოვლი, ჩამოდის ციდან
და თან ჩამოაქვს მარადისობა.

სადღაც დგას ქალი ჩუმი იერით
და დამზრალი აქვს სველი თითები.
დღეს მე ეს თოვლი მაბედნიერებს,
დღეს მე ამ თოვლში გარდავიცვლები.

თანამედროვე ქართული განათლების სისტემა და სკოლა საკუთარი თავის ძიებაშია. ჩემი მასწავლებლობის 10 წლიან პერიოდში, რამდენიმე ხმაურიანი რეფორმა გატარდა, რომლების პირდაპირ ეხებოდა მასწავლებლებს. ჩემი აზრით, ზოგადი განათლების სისტემაში დაგეგმილ თუ დაწყებულ რეფორმებს ორი ძირითადი მიზანი უნდა ჰქონდეს:

1. მასწავლებლის პროფესიული განვითარების მხარდაჭერა;
2. სწავლა-სწავლების პროცესის გაუმჯობესება, რაც თავის მხრივ, ჯაჭვური რეაქციით იწვევს მოსწავლეების აკადემიური მოსწრების ზრდასა და სხვადასხვა კვლევაში მათი შედეგების გაუმჯობესებას (PISA, TIMSS, PIRLS).

რამდენად შეიცვალა ძირეულად დამოკიდებულებები სკოლის მიმართ? გაიზარდა სწავლა-სწავლების ხარისხი? ამაღლდა მასწავლებელთა კვალიფიკაცია? გაუმჯობესდა მოსწავლეთა შედეგები? ეს ის ფუნდამენტური კითხვებია, რომლებიც უნდა დავსვათ ამა თუ იმ რეფორმის შეფასების დროს.

მოკლედ მიმოვიხილოთ 2013 წლიდან სკოლებში გატარებული რეფორმები და ბოლოს ვეცადოთ გავცეთ პასუხები ზემოთ წამოჭრილ კითხვებზე.

2014-2015 წელი

დაიწყო მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების სქემის დანერგვა. შემოღებულ იქნა მასწავლებლის საქმიანობის დაწყების, პროფესიული განვითარებისა და კარიერული წინსვლის სქემა, რომელმაც მასწავლებლები ოთხ (პრაქტიკოსი, უფროსი, წამყვანი და მენტორი) კატეგორიად დაყო. დოკუმენტით განისაზღვრა თითოეული საფეხურის შენარჩუნებისა და შემდეგ საფეხურზე გადასვლისთვის აუცილებელი აქტივობები და მოთხოვნები. შემოვიდა კრედიტ-ქულების ცნება. სკოლებში შეიქმნა შიდა სასკოლო შეფასების გუნდები.[1] გაჩნდა ფასილიტატორის პოზიცია (რაც მოხალისეობრივ შრომას გულისხმობდა).

სქემა მასწავლებლებს ავალდებულებდა:

• საკუთარი პრაქტიკის კვლევას;
• შიდა სასკოლო შეფასების გავლას;
• სპეციალური ტრენინგ-მოდულების გავლას;
• საგაკვეთილო პროცესის ვიდეო გადაღებას;
• სასწავლო წლის დაწყებამდე თვითშეფასების დოკუმენტის შევსებას და ა.შ.

2017 წელი

მასწავლებლის პროფესიული განვითარების სქემაში შედის პირველი ცვლილებები, მაგალითად: „2017 წელს სქემაში გაუქმდა ჩანაწერი პრაქტიკოსი მასწავლებლებისთვის სტატუსის შენარჩუნებასთან დაკავშირებით, რომლის მიხედვით, მასწავლებელს 3 წლის განმავლობაში უნდა დაეგროვებინა შესაბამისი კრედიტქულები სხვადასხვა პროფესიული აქტივობის ხარჯზე და გამხდარიყო უფროსი მასწავლებელი, წინააღმდეგ შემთხვევაში მას შეუწყდებოდა სტატუსი.“[2]

ამავე პერიოდში, სქემით გათვალისწინებული სავალდებულო აქტივობა – გაკვეთილის ვიდეო გადაღება, ჩანაცვლდა გარე დაკვირვების გავლით. იმ უფროს მასწავლებლებს, რომლებსაც სურდათ წამყვანი მასწავლებლის სტატუსის მიღება, საკუთარი პრაქტიკის კვლევის ჩატარების შემდეგ, მოეთხოვებოდა ხუთი გაკვეთილის დეტალური გეგმის წარდგენა. გარე დაკვირვების ჯგუფი ირჩევდა სასურველ გაკვეთილს, ესწრებოდა და აფასებდა პედაგოგს.

2019-2021 წლები

2019-2021 წლებში[3] მასწავლებლის პროფესიული განვითარების სქემის მორიგი ცვლილებები შედის. ცვლილებებით უქმდება პრაქტიკოსი მასწავლებლის სტატუსი და იცვლება სტატუსის მინიჭების წესი. ძალას კარგავს კრედიტ-ქულების დაგროვების სისტემა. [4]მასწავლებლებს მოეთხოვებათ საგნის გამოცდის ჩაბარება. ამასთან ერთად, მასწავლებლებს ევალებათ პროფესიული უნარების გამოცდის ჩაბარება. შემოდის ბარიერების სისტემა წამყვანი და მენტორი მასწავლებლობის მსურველთათვის.[5] ამავე ცვლილებებით სტატუსის მინიჭება ხდება უვადოდ.

აღნიშნული ცვლილებები ითვალისწინებდა მასწავლებლის პრაქტიკული საქმიანობის შეფასებას, რომელიც მოიცავდა შემდეგ აქტივობებს:

• გარე დაკვირვებას და მასწავლებლის მიერ თემატური ერთეულის ფარგლებში განხორციელებულ გაკვეთილის შემდგომ რეფლექსიას (თვითშეფასებას);
• სასკოლო საზოგადოების წევრებთან გასაუბრებას (ინტერვიუირება);
• პორტფოლიოს შეფასებას.

მნიშვნელოვანია, რომ 2023 წლამდე, პროცესი იყო შეფერხებული და დაახლოებით ოთხი წლის განმავლობაში მასწავლებლები ვერ ახერხებდნენ სტატუსის ცვლილებას.

2022-2023 წლები

2022 წელს პირველად (და უკანასკნელად) ტარდება წამყვანი და მენტორი მასწავლებლების მსურველთა გამოცდა. 2023 წელს შესაბამისი გამოცდა აღარ ჩატარდა, რის მიზეზადაც, პორტფოლიოების შეფასების ეტაპი დაასახელა.[6]

წამყვანი და მენტორი მასწავლებლობის გამოცდა ჩაბარებულ (ბარიერგადალახულ) მასწავლებლებს ევალებოდათ პორტფოლიოების წარმოება, მათი მომზადება და სკოლის დირექტორის მიერ წარდგინების შემდეგ eschool-ის ბაზებში ატვირთვა.

მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნულ ცენტრში შეიქმნა პორტფოლიოების შეფასების ჯგუფები. სამოქალაქო განათლების პედაგოგთა ფორუმის წარდგინებით, მომიწია საგან მოქალაქეობის მასწავლებელთა პორტფოლიოს შეფასების ჯგუფის წევრობა (არაანაზღაურებადი შრომა) და შეფასების პროცესში მონაწილეობა.

როგორც პროცესში ჩართულმა პირმა, დავინახე რამხელა შრომის გაწევა მოუწიათ მასწავლებლებს პორტფოლიოების მოსამზადებლად და მესამე თაობის ეროვნულ სასწავლო გეგმასთან შესაბამისობაში მოსაყვანად. მაგალითად, მასწავლებელს მოეთხოვებოდა შემდეგი მტკიცებულებების წარმოდგენა:

• განხორციელებული კომპლექსური დავალება;
• კომპლექსური დავალების პროდუქტის შეფასების სქემა;
• საგნობრივი კურიკულუმი;
• საგნობრივ კურიკულუმში განხორციელებული შესაბამისი ცვლილება და მისი დასაბუთება და ა.შ.

2019-2024 წლები

2019 წელს, საპილოტე რეჟიმში დაიწყო ხმაურიანი პროექტის „ახალი სკოლის მოდელის“ დანერგვა. თავდაპირველად შერჩეული იყო სამოცდახუთი[7] სკოლა. შემდეგ  ეტაპობრივად ემატებოდა სკოლების რაოდენობა. ახალი სკოლის მოდელის დანერგვასთან ერთად გაჩნდა ტერმინები: მატრიცა, კურიკულუმი, კომპლექსური დავალება, სამიზნე ცნება, ქვეცნება და ა.შ.

პანდემიის შემდეგ, „ახალი სკოლის მოდელმა“ სახელი იცვალა და გადაკეთდა მესამე თაობის ეროვნული სასწავლო გეგმის დანერგვის პროექტად. საბოლოოდ მესამე თაობის ესგ-ს დანერგვა უნდა დასრულებულიყო 2024-2025 სასწავლო წელს[8], მე-12 კლასელებისთვის ახალი გრიფირებული სახელმძღვანელოების მიწოდებით. თუმცა, გაურკვეველი მიზეზით, გრიფირების პროცესი არ/ვერ ჩატარდა. XII კლასის მოსწავლეები რჩებოდნენ სახელმძღვანელოების გარეშე, რის გამოც განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს თვითონ მოუწია ავტორთა ჯგუფების ფორმირება სახელდახელო რესურსების (არა სახელმძღვანელოების) შექმნა.

ახალი სკოლის მოდელის დანერგვას დაემთხვა პანდემია, რამაც პროცესი მნიშვნელოვნად შეაფერხა.

მნიშვნელოვანია, რომ პილოტირებიდან საყოველთაო დანერგვაზე გადასვლა მოხდა კვლევის შედეგების გამოქვეყნების გარეშე. მასწავლებლებისთვის და განათლების სპეციალისტებისთვის არ იყო ხელმისაწვდომი ინფორმაცია იმის თაობაზე, თუ როგორ წარიმართა პროცესი საპილოტე სკოლებში და რამდენად კმაყოფილები იყვნენ პილოტირების პროცესში ჩართული სკოლები/მასწავლებლები.

სახელფასო პოლიტიკა

მასწავლებლის პროფესიული განვითარების სქემის ამოქმედების შემდეგ, უფროსი, წამყვანი და მენტორი მასწავლებლის სტატუსის დანამატი პერიოდულად იზრდებოდა. 2024 წლის ივნისისთვის უფროსი მასწავლებლის ანაზღაურება (დარიცხული) შეადგენდა 795, წამყვანი მასწავლებლის 1175, ხოლო მენტორი მასწავლებლის 1475 ლარს.

მიმდინარე წლის ზაფხულში მზის სინათლე იხილა ახალმა სახელფასო ფორმულამ. ცვლილების მთავარი არსი  საათობრივი ანაზღაურების ზრდაში მდგომარეობდა. რეფორმამ მასწავლებლებს შორის დიდი ვნებათაღელვა გამოიწვია. მისი ძირითადი ნაკლად დასახელდა, ის რომ:

• ახალისებს დიდ საათობრივ დატვირთვას (რაც, თავის მხრივ, აფერხებს ახალი კადრების შემოდინებას);
• აქვეითებს პროფესიულ განვითარებაზე ზრუნვის მოტივაციას;
• არ ითვალისწინებს სასკოლო თემის განვითარებაზე ზრუნვას (საკლუბო თუ საწრეო მუშაობას);
• ქმნის სკოლაში სიახლეებისა და ინოვაციების დანერგვის შეფერხების საფრთხეს და ა.შ.[9]

სახელფასო ფორმულით უკმაყოფილოები დარჩნენ წამყვანი და მენტორი მასწავლებლები, რადგან, მათ რეალურად ხელფასი დააკლდათ. ამის გამო, ფორმულის ავტორებმა ასეთ მასწავლებლებს, მხოლოდ ორი წლით შეუნარჩუნეს ძველი წესით არსებული ანაზღაურება და დაუმატეს 200 ლარიანი მატება.

სკოლების ავტორიზაციის პროცესი

2023 წლიდან დაიწყო (თუ გაგრძელდა) ავტორიზაციის პროცესი. ამ შემთხვევაშიც, სკოლის დირექციასთან ერთად, ცენტრალურ როლს სწორედ მასწავლებლები თამაშობდნენ, რადგან მოეთხოვებოდათ კურიკულუმების შემუშავება და სხვა დოკუმენტაციის წარმოება.

ეთნიკური უმცირესობების სკოლები

ერთ-ერთმა კოლეგამ გამიზიარა მოსაზრება, რომ მათ სკოლაში როდესაც უნდა მიაღწიოს ქვეყანაში დაწყებულმა რეფორმამ, ზუსტად იმ დროს, ის კარგავს აქტუალობას. მე არ მახსენდება განათლების სისტემაში დაწყებული ხმაურიანი პროექტი, რომელიც სრულყოფილად ამოქმედებულიყო ქვემო ქართლის, სამცხე-ჯავახეთისა თუ სხვა რეგიონების აზერბაიჯანულენოვან თუ სომხურენოვან სკოლებში.

ამ კუთხით განსაკუთრებულ გამოწვევებს წარმოადგენს:

• მესამე თაობის ესგ-ს ფორსირებული დანერგვის პროცესი;
• მასწავლებელთა პროფესიული განვითარებისა და კარიერული წინსვლის საკითხის ბუნდოვანება;
• სახელმწიფო ენის სწავლების საკითხები;
• მასწავლებელთა დეფიციტი და ახალი კადრების შემოდინების პროცესი და ა.შ.[10]

შეჯამება

ნებისმიერი ცვლილების გატარებას სჭირდება ფინანსები.  ამ პროცესში არც თუ პატარა ფინანსური რესურსი დაიხარჯა. რას გვეუბნება შედეგები?

ფაქტები მეტყველებს, რომ წლიდან წლამდე:

• იწევს ერთიანი ეროვნული გამოცდების ბარიერი. რაც პირდაპირ მეტყველებს სკოლებში არსებულ არასახარბიელო მდგომარეობაზე;
• რეპეტიტორის, იგივე შინ მომზადების პრაქტიკა ძლიერდება. აბიტურიენტების ოჯახებს უწევთ არც თუ მცირე თანხის გადახდა მასწავლებლებისთვის შვილების მომზადების სანაცვლოდ;
• მასწავლებლებს უჭირთ საგნის გამოცდის სრულყოფილად ჩაბარება და კვალიფიკაციის დადასტურება. სისტემას მოუწია კრედიტ ქულების სისტემის შემოღება და კომპრომისზე წასვლა. საგნის გამოცდის 30%-იან შედეგზე ჩაბარების სანაცვლოდ, ბევრ მასწავლებელს მიეცა კარიერული წინსვლის საშუალება;
• საერთაშორისო კვლევებში ჩვენი მოსწავლეების შედეგები უარესდება. რის მიზეზადაც სახელდება, მასწავლებელთა კვალიფიკაცია, სიღარიბე და სოციალური ფაქტორები, არასახარბიელო სასკოლო ინფრასტრუქტურა, განათლების პოლიტიზება და ა.შ.[11]

პოლიტიკური ფაქტორი

ხშირ შემთხვევაში, განათლების სფეროში მიღებული გადაწყვეტილებები, მოტივირებული იყო ვიწრო პოლიტიკური სარჩულით.  მოახლოებულმა საპარლამენტო თუ ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებმა გადაწყვეტილების მიმღები პირები აიძულა გადაედგათ პოპულისტური ნაბიჯები მასწავლებლების გულების მოსაგებად. ამის ნათელი მაგალითია ახალი სახელფასო ფორმულა, რომელიც ზემოთ ვრცლად მიმოვიხილეთ.

მასწავლებლების ემოციური მდგომარეობა და პროფესიული გადაწვის საფრთხე

ზემოთაღნიშნული რეფორმების გატარება ცხადია დაკავშირებული იყო გაუთავებელ ტრენინგებთან, წვრთნასთან. მაგალითად, მესამე თაობის ესგ-ს დანერგვის, ავტორიზაციის პროცესის წარმართვასთან დაკავშირებული შეხვედრები საღამოს 19:00 საათზე იწყებოდა და ხშირ შემთხვევაში, 22:00 საათამდე გრძელდებოდა.  მეორე დღეს, მასწავლებელს ღიმილითა და საუკეთესო განწყობით უნდა ჩაეტარებინა გაკვეთილები, ემართა კლასი, დაენერგა ახალი მიდგომები. პარალელურად ეზრუნა ოჯახზე, გასძღოლოდა შინამეურნეობას და ა.შ.

მახსოვს ამ ტრენინგებზე რასაც გვასწავლიდნენ ტრენერები (ქოუჩები), რამდენიმე დღეში უკვე აღარ იყო ვალიდური, რადგან ვიღაცამ ასე გადაწყვიტა…

ფაქტია, რომ მუდმივი, გაუთავებელი და ქაოსური ცვლილებები აბრკოლებს დარგის განვითარების პროცესს და უარყოფითად მოქმედებს მასწავლებლების მოტივაციაზე.

ტალინის უნივერსიტეტის სასწავლო პროგრამამ ბევრი რამ მასწავლა. ერთ-ერთი ცხოვრებისეული გაკვეთილი უკავშირდება სტაბილურობის შეგრძნებას განათლების სისტემაში. ესტონელ მასწავლებლებს და სპეციალისტებს, რომლებიც ზრუნავენ განათლების სისტემის ეფექტურობასა და ეფექტიანობაზე არ აშინებთ ხელისუფლების თუ გადაწყვეტილების მიმღებთა ცვალებადობის. მათ აქვთ ხანგრძლივი სტრატეგია, რომელზეც მუშაობენ მიუხედავად იმისა ვინ და რომელი პარტია იქნება ხელისუფლების სათავეში.

ესტონეთის განათლების სტრატეგიის 2021-2035 [12]მთავარი საყრდენი სწორედ მასწავლებელია, რომელიც გულისხმობს მათ კარიერულ წინსვლაზე ზრუნვას, კურიკულუმების განვითარებას, გამოცდილების ურთიერთგაზიარებას, მასწავლებელთა მომავალი თაობის მომზადებას, სკოლების ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებას და სხვა. ქართულ რეალობაში, სწორედ ასეთი გრძელვადიანი ხედვები და სტრატეგიები გვაკლია.

[1] https://edu.aris.ge/news/pedagogis-romel-aqtivobebs-daakvirdeba-da-gansazgvravs-ianvridan-shida-shefasebis-djgufi.html

[2] https://edu.aris.ge/news/praqtikosi-maswavleblebis-50-ze-meti-ver-asrulebda-aqtivobebis-25-s-ra-gamoavlina-sami-wlis-monacemebma.html

[3] იხილეთ: „მასწავლებლის პროფესიული განვითარებისა და კარიერული წინსვლის სქემის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 23 მაისის №241 დადგენილება“, მასში შესული ცვლილებებით დადგენილება N714, 27.11.2020 და N628, 30.12.2021

[4] https://edu.aris.ge/news/maswavlebelta-kreditqulebis-dagrovebis-sistema-uqmdeba-berika-shukakidze.html

[5] https://edu.aris.ge/news/ra-gamowvevebis-winashe-dganan-maswavleblebi-2022-wlis-zafxulshi-chasatarebeli-gamocdisa-da-statusis-amaglebis-molodinshi.html

[6] https://www.sakartvelosambebi.ge/ge/akhali-ambebi/mastsavleblis-statusis-asamaghlebel-gamotsdaze-registratsia-2024-tslamde-gadavadda

[7] https://publika.ge/article/122/

[8] https://edu.aris.ge/news/mesame-taobis-esg-is-danergvis-vadebi-raze-mushaobs-skolamdeli-da-zogadi-ganatlebis-ganvitarebis-departamenti.html

[9] https://www.radiotavisupleba.ge/a/%E1%83%9B%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%AC%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%A4%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%9D-%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%97%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%90/33008305.html

[10] https://socialjustice.org.ge/uploads/products/pdf/%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%97%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98_%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%AC%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98_1606470068.pdf

[11] https://idfi.ge/public/upload/Analysis/PIsa%202022%20final.pdf

[12] https://www.hm.ee/sites/default/files/documents/2022-10/haridusvaldkonna_arengukava_2035_kinnittaud_vv_eng_0.pdf

რამდენიმე აქტივობა მათ უკეთ გასაცნობად და წარმოსახვის განვითარებისთვის.

ხანდახან საჭიროა გვერდზე გადავდოთ გაწერილი გეგმები და კურიკულუმები, და ბავშვებს უბრალოდ ვკითხოთ: რა ხდება თქვენს გონებაში? როგორ ხართ? რას ხედავთ? რა გგონიათ?

განსაკუთრებით დაწყებით კლასებში სწორად დასმული კითხვები ძალიან მნიშვნელოვანია. ბავშვებს ამ ასაკში უყვართ ხატვა და მათი წარმოსახვა ჯერ კიდევ შეუზღუდავია ათასგვარი სტერეოტიპითა და წარმოდგენით, ისინი თავისუფლები არიან და სწორედ იმას ხატავენ ან იმას წერენ რაც ნამდვილად მათია, რასაც ნამდვილად ფიქრობენ და რასაც ნამდვილად განიცდიან.

ნებისმიერი საგნის მასწავლებელი უნდა ინტერესდებოდეს რომ მათ მოსწავლეებს წარმოსახვა და ფანტაზია განუვითარდეთ, ყოველგვარი გამოგონებისა და საოცარი იდეის წინაპირობა ფანტაზიაა, თან დაწყებით ასაკში, ყოველგვარი ძალისხმევის გარეშე შეგვიძლია გავააქტიუროთ ბავშვების წარმოსახვა, მათ მხოლოდ ერთი პატარა ბიძგი სჭირდებათ, ერთი პატარა წახალისება და ბავშვის სამყარო კოსმოსივით ვრცლად გადაიშლება, სადაც უმარავი რამის აღმოჩენას და ჩაჭიდებას შეძლებს კარგი მასწავლებელი.

სულ ვფიქრობ, რა რთულია ბავშვებთან მუშაობა, რამდენი რამის გათვალისწინება და გააზრება გჭირდება რომ ჰარმონიული, კარგი პიროვნების ჩამოყალიბებას შევუწყოთ ხელი. ყველანაირი შიში, კომპლექსი, სიძულვილი ხომ ძირითადად ბავშვობიდან მოდის.

ამ წერილში გიზიარებთ რამდენიმე საინტერესო რესურს, რომელიც დაგვეხმარება გავიგოთ რაზე ფიქრობენ ჩვენი მოსწავლეები, რას ხედავენ, როგორ გრძნობენ თავს და რას წარმოიდგენენ ხოლმე. ეს ინფორმაცია კი ძალიან მნიშვნელოვანი აქტივობების დაგეგმვის წინაპირობაცაა.

მოდი დავიწყოთ

სოფელში, ეზოს შესასვლელ ჭიშკართან ახლოს თუ ჭა არის, ჭის გვერდით ჯერ კიდევ დგას ქალი, ასე 60 – 63 წლის. დგას სახელოებდაკაპიწებული და ხელებზე ძარღვები უცნაურად ლურჯი აქვს, თითქოს კანს გაადაკრესო ზერელად და სადაცაა ქარი აყრის. დგას და ცივი წყლით ქმრის და შვილების ტანსაცმელს რეცხავს. გვერდით სარეცხის ფხვნილის კოლოფი უდგას და ისე ფრთხილად ყრის ფხვნილს, იფიქრებ, რამე სასიცოცხლოდ ძვირფასია – თუმცა, ეს სიფრთხილე უკვე ჩვევა უფროა მგონი – ფხვნილი შეიძლება აღარც უჭირს. თვალები ისეთი შორს გამქცევი აქვთ ამ ქალებს, ძნელად მოიხელთებ, ფიქრითაც რომ სდიო. როცა მათ ვხედავ, კიდევ ვხედავ მოლურჯო ალბომს, გარეკანზე ორ ვარდ მიხატულ ალბომს და ალბომში ქორწილის კიდეებგაფერმკრთალებულ სურათებს – უკან ხალიჩა. ლარნაკში მიხაკები. შამპანურის ბოთლი. ტორტი. სხვა ლარნაკი შოკოლადებით. გვერდით გაღიმებული მეჯვარეები. ნეფე-პატარძალიც გაღიმებული. ზოგჯერ უნებლიე ნათესავი ბავშვი კადრში. ზოგჯერ კიდევ უფრო უნებლიე კლასელი. უკვე მთვრალი კლასელი, რომელიც ხუთი წლის შემდეგ ავარიაში მოკვდა. მგონი სამტრედიამდე არმისული.

ცოტა რამ არის ამ ალბომებზე უფრო სევდიანი. მე რომ ცხოვრების დარდზე რამე სურათოვანი სანახავის შექმნა მთოხოვონ, სწორედ მოლურჯო ალბომებს გადმოვიღებდი წიგნების კარადის მეორე თაროდან, სადაც ოდესღაც შემოდეს და მხოლოდ სტუმრები ათვალიერებდნენ ხოლმე. შემოდეს და ცხოვრება გაგრძელდა ჭის გვერდით, სახელოებაწეული და გაქცეული მზერით.

////

ოქტომბრის მიწურულს იწყებოდა ხერხვა. ხერხვა მოხურულაში. ხერხვა სასიამოვნო რამ არის. ოღონდ, ასე 12-13 წუთი. მერე იღლები, ცალკე – ხელის გაწევით, ცალკე – ერთფეროვნებით. მაგრამ დაღლაზე ბლომად უარესია, თუ მეზობელთან მისი ნათესავი და შენი იმდროინდელი სიზმარი მოვიდა სტუმრად. მაგალითად – ფატიმა ბერიძე.

– ,,პაწა, მევიცადოთ, წავა იი გოგო და გავაგძელოთ მერე!”

– ,,რეიზა?”

– ,,იმიზა, რომე მცხვენია ასე ხერხით ხელში!”

– ,,რაია, კი მარა ხერხვაში და მუშავში სამარცხვინო? თან არ გქონდეს შენც ახლა ცხრაი მაშინა შეშა დასაპობი! ხერხვა კაია პირიქით!”

– ,,რაფერაა კაი? სა წერია რომ ხერხვა კაია?”

,,ლომონოსოვი! – თქვა მამაჩემმა მტკიცედ და ხერხი მიიზიდა – ლომონოსოვი სკოლაში ჩვიდმეტი წლის შევიდა, მანამდე მუშაობდა ხან თევზის ბაზარში მწონავად და ხან შეშის მჭრელად და მერე რაი? გიჟდებოდნენ ქალები ლომონოსოვიზა!”

მე წარმოვიდგინე რუსულის კაბინეტში ,,ნეზნაკომკას” და ,,აპიატ დვოიკას” შუაში დაკიდებული ნახატი ,,ლომონოსოვი მიდის სკოლაში” – შესაბამისად ვერ წარმოვიდგინე, რატომ გიჟდებოდნენ ქალები ლომონოსოვიზა და ამ დროს ისევ მამაჩემის ხმა მომესმა:

,,აგერ, შაქროიას კითხე, ჩემი თუ არ გჯერა!”

,,კი, ლომონოსოვი მაგარი იყო!” – თქვა ცოტა გულსგარეთ შაქროიამ, აქეთა მეზობელმა, რომელიც ჩეჩმას ხურავდა – ,,მაგარი იყო, გეუბნებით; ერთ დღეში დაწერა მაგან მენდელევის ტაბულა…მარა, ამბობენ, დეესიზმრაო და რა ვიცი, მარა ნაღდია, რომ მაგარი იყო – მენდელეევის ტაბულას რომ კაცი დაწერ!”

ის გოგო ძაღლს ეთამაშებოდა და ვიცი მხედავდა. ვიცი ისიც, რომ ხვდებოდა, შემრცხვებოდა და ამიტომაც ის გოგო ძაღლს ისე ეთამაშებოდა, თითქოს ოზურგეთი უდაბნოდ ქცეულიყო და მხოლოდ ის და ძაღლი შემორჩენილიყვნენ უკაცრიელ ნაქალაქარს.

ეგეთია სიყვარული. ხან ისეთ ჩიხში მიგიმწყვდევს, დანებდები – შენ აქ ძველი ბუშლატით და თავზე გერმანიის რომელიღაც ქარხნის სახელიანი ქუდით ხერხავ, ვიღაც კიდევ… ეგ ვიღაც ან არსებობს ან არა, მაგრამ წარმოიდგენ და ასე, წამში, ხერხის ოთხ გასმა-გამოსმაში კარგავ ფატიმას. ძნელია. კაცმა რომ თქვას, ვერც გადარჩებოდი, მაგრამ კიდევ კარგი, სიზმრები იცვლებიან. თან თავისით. კიდევ კარგი, ადამიანი ასეთად გაჩნდა.

///

– მეიცა, საცხაიდან მეცნობი! – მეუბნება ბათუმელი ტაქსის მძღოლი.

– ეგ არაფერი. – ვეუბნები მე.

– მეიცა, შენ იიი არ ხარ? იმასრომშობი?

– კი! – დარწმუნებით ვპასუხობ მე.

ვიღიმით და ერთმანეთს ხელს ვართმევთ.

გურულს და აჭარელს შორის ყველაფერი გასაგებია. აფერი არაა გუუგებარი.

ვიღაც მარადამღელვარე ხალხი აღელვებულა ჩემი ახალი წიგნის გამო. წინასწარ და წაუკითხავად. წიგნის გამო, რომელიც საოცარი ადამიანის, დევნილი დედის დაუჯერებელ ისტორიას, ამ ისტორიის თანმდევ ოკუპაციას, სისხლს და ლტოლვილობას ეხება – იმას, რაც ჩვენი ახალი დროის მკაფიო ნიშანია და აუცილებელ შეხსენებას მოითხოვს. ეგ ხალხი, როგორც მითხრეს, ადრე სხვა წიგნის გამოც ღელავდა. იტალიელ მკითხველს ერთი შესანიშნავი ფეხბურთელის გამოისობით საქართველოზე და სამეგრელოზე რომ უყვებოდა – იმის. და რა გასაკვირია, რომ ახლაც აღელდნენ. კი, ამ წიგნის არსი სრულიად სხვაა, მაგრამ ცალკე სპორტსმენზე რომ დაწეროს კაცმა, თან ისეთზე, ვისზეც უკვე ფილმები გადაუღიათ, ეგ რა გასაკვირია. მაგრამ არის ხალხი, ვისაც ყველაფერი უკვირს – ან უფრო ცხადად და გულწრფელად რომ დავაზუსტოთ – ძალად იკვირვებს. მიზეზი ერთია და სულხან-საბა მას ძალიან პოეტურად განმარტავს. ჩაიხედეთ.

ისე, ზერელე ცნობისთვის, სპორტზე და უფრო ფეხბურთზე წერა, ჩემი შემოქმედების ერთ-ერთი ხაზია. კიდევ ვაპირებ – მესხი და გუცაევია სამუშაო მაგიდაზე.ბავშვობაზე წერა – სხვა ხაზი გახლავთ. ბავშვებისთვის – სხვა.

ზოგადად, თუ სხვა ,,ხაზები” გაინტერესებთ კიდევ ჩემი, რამდენიმე წიგნწაკითხულ მეგობარს ჰკითხეთ – აი, მათ, ვისაც თუნდაც თანამედროვე ქართული პოეზია გაუგია. ჰკითხეთ – გიპასუხებენ. ან – არ. არ ვიცი. მათი საქმეა. არა, როგორ არ ვიცი, რომ ამას აისხლეტთ და წაიყრუებთ – განა რამე – ისე, ვამბობ, ჩემთვის. იმ ცალკე ანეკდოტისთვის, მე რომ ვიღაცაზე წერა ,,მჭირდება”.

ჰოდა – სპორტი ნუ გაშინებთ. თქვენც ხომ სპორტსმენები ხართ და რა საქმეში – თავადაც იცით.

მაგრამ, როგორც გითხარით, ეს წიგნი სპორტზე არ არის. მას სპორტული წარმატება აგვირგვინებს. და თუ ამონარიდებს წაიკითხავთ – სოხუმის, ჭუბერის, ემიგრაციის და ა.შ. და უამრავ გამოხმაურებას გაეცნობით, იოლად მიხვდებით, რომ ეს ამონარიდიც კი ყოფნის იმ განზრახულობას, რაც მას ჰქონდა. ეს წიგნი აუცილებელად ბესტსელერი გახდება. ამ ქვეყანაშიც და სხვაგანაც. ხალხი შეიყვარებს. და რასაც ხალხი შეიყვარებს – შეგძულდებათ თქვენ – ნაცადი ალგორითმია.

ჰოდა, კიდევ, ზოგადი ცნობისთვის, ნამდვილად ძვირფასო მეგობრებო, მინდა მოგახსენოთ, რომ ეს ხალხი, ახლა რომ ღელავს და თავს თავს, შესაძლოა, რამის მცოდნედ და პროგრესულად გაჩვენებთ, არის ასმაგი სტანდარტით აღსავსე და სრულიად ყველაფრის მკადრებელი – აგერ, საკუთარ თავს ლიბერალს უწოდებენ და ამავდროულად მენტალურ ჯანმრთელობაზე და სუიციდზე ღლიცინებენ ხოლმე. არის დიდწილად სრულიად უვიცი, ნიჭგამოცლილი, ზედაპირული, თუნდაც ლიტერატურის არსის ძნელად მცოდნე, შესაბამისად – წარუმატებელი და მოშურნე. რაღა დაგიმალოთ და ალბათ ძალიან ბოროტებიც გახლავან – მაგრამ ეს მათი სპორტია, საკუთარი მცირე მაყურებლით. ყველაზე სასაცილო ის არის ხოლმე, რომ რასაც მიჩვენებენ და გადავხედავ, იმ ათეულთაგან (მეტი არ არიან) – უმეტესს, ჩემი ქებით ენა ჰქონდა სხვა წლებში გადატყავებული, ზოგს რაღაც ვალი აქვს, ზოგს სხვა რამ ჰმართებს – პასუხისმგებლობის გაუქმების საუკეთესო გზა ხომ უმადურობა და აქეთ ,,შემოტევაა”. ეგეც ვიცი.

ახლა, ის არ მითხრათ, კრიტიკა უნდა მიიღო. კრიტიკას მივიღებ. მაგრამ: პირველი – კრიტიკა და წინასწარ მოტივირებული ბოდვა ღრმად სხვადასხვაა საქმეებია. ეს ერთი. და მეორე – ჩემივე უფლებაა კრიტიკას კრიტიკით ვუპასუხო ხოლმე, თუ ჩავთვლი, რომ უვარგისია.

ჰოდა, თქვენ, არცთუ ისე ძვირფასო მეგობრებო – არავითარი შანსი ჩემთან პერსონალურ ომში წარმატების არ გაქვთ. ეგ თქვენს უსაგნო, შურით ნაკარნახევ და სასარგებლოდ იდიოტურ მცდელობებს კი არა – გამძვინვარებულ მანქანებს ვერ გამოუვიდათ. მე შეიძლება, ჩემმა თავმა დამამარცხოს – რაც უქნია და ახლაც ვებრძვი, მაგრამ თქვენ – ვერა – საკუთარ თავს თუ დაიზარალებთ საბოლოოდ. სხვა რომ არაფერი, დრომ ეგრე მოიტანა და იმ საქმეების გამო, რასაც ეს წლებია, ბედის განგებით, სათავეში ვუდგავარ და მართლა კატორღული მუხლჩაუხრელობით ვაკეთებ, უამრავი ადამიანის წარმოუდგენლად დიდ სიყვარულს ვგრძნობ ყველა კუთხე-კუნჭულში – იმაზე გაცილებით მეტის, ვიდრე თქვენ ხართ, თუნდაც საკუთარი თავი ასზე გადაიმრავლოთ. რიცხვითაც და არსითაც – ეს მეორე ხომ გაცილებით ფასობს. მიხარია, რომ ახალგაზრდები, ვისთანაც მიტმასნებას თავ-ფეხით ცდილობთ, არაფრად გთვლიან. მიხარია, რომ თქვენგან ბევრი გამოერკვა, მანდ რა ჭაობსაც რწყავდა და სხვაგვარ გზას დაადგა.

კი, არსით და რიცხვითაც იმდენად მწირი ხართ, პასუხადაც არ ღირდით ალბათ და ეს პასუხიც იმ რამდენიმე შემცდარი ადამიანის გამო უფროა, ვინც თქვენგან გამოფხიზლებას ლამობს, ვიდრე თქვენთვის. ბევრს ამ ამბავზე ლაპარაკს აღარ ვაპირებ. უფრო სწორედ – საერთოდ აღარ ვაპირებ. კომიკური იქნება. ეს წერილი დარჩეს ყველა სხვა სამომავლო ,,აღელვებების” პასუხადაც. რაც, გპირდებით – ბლომად იქნება.

P.S.

ისე, ისიც ხომ ზუსტად ვიცი, რომ ოდესმე, როცა დაგჭირდებათ, ისევ ჩემს კარს მოუკაკუნებთ. ერთი ყოფილხართ თუ ორი ასეთი. აგერ – გუშინ. და იმ ,,ერთი-ორს” შესანიშნავად ახსოვს, რომ კარი ფართოდ გავუღე და ისე მივიღე, თითქოს არაფერი ვიცოდი. არაფერი მომხდარა. ხვალაც იგივეს ვიზამ. ეგ არის ჩემი სისუსტეც და ძლიერებაც.

გეოგრაფიული ცოდნის გამოყენება მდგრადი განვითარებისთვის (SD) დამოკიდებულია არა მხოლოდ თავად ცოდნაზე, არამედ იმაზე, თუ როგორ ვასწავლით მას. გეოგრაფიაში მდგრადობის ხელშეწყობის სწავლებისა და სწავლის მეთოდები საფუძვლიანად არ არის შესწავლილი.

გეოგრაფიული განათლების საერთაშორისო ქარტია გეოგრაფიას განსაზღვრავს, როგორც მეცნიერებას „დედამიწის, მისი ბუნებრივი, ფიზიკური და ადამიანური გარემოს შესწავლის შესახებ“.

გეოგრაფია მოიცავს ადამიანის გარემოსთან ურთიერთდამოკიდებულებისა და ურთიერთქმედების შესწავლას  ლოკალური და გლობალური მასშტაბით. იგი აკავშირებს სოციალურ მეცნიერებებს, ეხება მოვლენებსა და პროცესებს, რომლებიც იცვლება დროსა და სივრცეში. ამიტომ გეოგრაფია უნდა განიხილებოდეს, როგორც ყველა საზოგადოების ყველა მოქალაქის განათლების არსებითი ნაწილი. გეოგრაფიის ზემოაღნიშნული საფუძვლები შეიძლება ჩაითვალოს მდგრადი განათლების (SE) ხელშემწყობად. ინტერდისციპლინარული მიდგომები, რომლებიც აერთიანებს სამ ასპექტს – მდგრადობის ეკონომიკურ, სოციალურ და ფიზიკურ ასპექტებს – არა მხოლოდ შეეფერება გეოგრაფიას, არამედ რჩება წინაპირობებად მისი მრავალმხრივი განზომილებების გასაგებად.

გეოგრაფიის განათლების ძირითადი ცნებებია სივრცე, ადგილი, ლანდშაფტი და მდგრადობა. გარდა ამისა, მდგრადობა შეიძლება კონცეპტუალირებული იყოს როგორც ძირითადი გეოგრაფიული კონცეფცია. SE-ში, მდგრადი განვითარების (SD) სავარჯიშოებმა შეიძლება ჩამოაყალიბოს ჰოლისტიკური გამოცდილება ფილოსოფიური, თეორიული და პრაქტიკული მდგრადობის საკითხების ირგვლივ. ამ უკანასკნელთა მაგალითებია სწავლა საკლასო ოთახის გარეთ და განათლებისადმი შემოქმედებითი მიდგომები.

განათლება განიხილება, როგორც ძირითადი სტრატეგია მდგრადი განვითარების მისაღწევად. Global Education და SE-ს შეუძლიათ დაეხმარონ მოსწავლეებს განავითარონ კრიტიკული აზროვნების უნარები და ღირებულებები, დაეხმარონ მათ გააცნობიერონ გლობალიზებული, ურთიერთდამოკიდებული სამყარო, საკუთარი უფლებები და მოვალეობები ერთმანეთისა და პლანეტის მიმართ. ეს საზოგადოებრივ გეოგრაფიაში ის თემებია, რომლებიც უნდა გაიაზრონ მოსწავლეებმა, თუ მათ ამ მიზნების მიღევა სურთ გეოგრაფიაში. გარემოსდაცვითმა პრობლემებმა გაზარდა SE-ს საჭიროება. თავის მხრივ, გადაწყვეტილების მიმღებებმა უნდა წაახალისონ მოქალაქეების ერთგულება გარემოსადმი და „ეკოლოგიური წიგნიერების“ მიმართ. ეკოლოგიური წიგნიერების ჩარჩოები ხაზს უსვამს სისტემურ აზროვნებას, რომელიც გულისხმობს სხვადასხვა ბიოფიზიკური და სოციალური კომპონენტების იდენტიფიცირებას მოცემულ გარემოსდაცვით კონტექსტში და მათი ურთიერთდამოკიდებულების გამოყოფას. ეკოლოგიურად განათლებულ ინდივიდს აქვს მკაფიო აღქმა და გაგება სისტემის დინამიკისა და რღვევების, აგრეთვე მისი წარსულის და ალტერნატიული მომავლის შესახებ. მათ ესმით შესწავლილი ობიექტებისა და პროცესების სირთულე, რაც საშუალებას აძლევს უკეთ მიიღონ გადაწყვეტილებები. უფრო მაღალი დონის სააზროვნო უნარები, როგორიცაა სისტემური აზროვნება, შეიძლება განვითარდეს ადგილობრივ პრობლემებზე დაფუძნებული განათლების (PBE) მეშვეობით.

PBE აღნიშნავს საზოგადოებაზე ორიენტირებულ სკოლას, ეკოლოგიურსა და ბიორეგიონალურ განათლებას. PBE არის განათლება მდგრადი განვითარებისთვის, რომელიც უნდა იყოს ჰოლისტიკური. ნაცნობი და საყვარელი ადგილები ყველაზე მეტად იქნება დაცული მომავალი თაობებისთვის.

გეოგრაფიაში SD-ის სწავლება დამოკიდებულია არა მხოლოდ მაღალხარისხიან საგნობრივ ცოდნაზე, არამედ თანამედროვე პედაგოგიურ შინაარსობრივ ცოდნაზეც, რაც გულისხმობს მასწავლებლების ინტერპრეტაციას და საგნობრივი ცოდნის ტრანსფორმაციას მოსწავლეთა სწავლის ხელშეწყობის მიზნით. თუმცა, გეოგრაფიაში SD-ს განათლებასთან დაკავშირებით სწავლებისა და სწავლის მეთოდები საფუძვლიანად არ არის შესწავლილი.

ბევრი გეოგრაფი აკრიტიკებს გარემოსდაცვითი განათლების (EE), განათლების მდგრადი განვითარებისთვის (ESD) და მდგრადი განვითარების განათლების (SDE) კონცეფციებს. ცნებების განმარტება განსხვავდება კონტექსტის მიხედვით . ლუკასის (ავსტრალია) მიხედვით, EE არის უწყვეტი სწავლის პროცესი, რომელიც მიზნად ისახავს გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლებას და ადგილობრივი, რეგიონული და გლობალური გარემოსდაცვითი აქტივობების ხელშეწყობას. იუნესკოს თანახმად , ESD-ს მიზანია ადამიანებს გააცნობიერებინოს მიმდინარე და მომავალი გარემოსდაცვითი პრობლემები და გამოწვევები და შექმნას უფრო მდგრადი საზოგადოებები. SDE, თავის მხრივ, განიხილავს ეკოლოგიურ და სოციალურ სისტემებს შორის ურთიერთქმედებას სხვადასხვა მოულოდნელ სიტუაციებში გადაწყვეტილებების შემუშავების მიზნით. სამივე ორიენტირებულია ხარისხიან განათლებაზე და საზოგადოებაზე, რომელიც ითვალისწინებს მსოფლიოს შესაძლებლობებს.

გეოგრაფია და მდგრადობის განათლება გვთავაზობს გზებს ამ სულ უფრო რთული და სახიფათო სამყაროს გასაგებად. გეოგრაფიული ინფორმაციის საფუძველზე შესაძლებელია წესრიგის, კრიზისისა და ქაოსის პროგნოზირება. გეოგრაფია თავისი ინტერდისციპლინური მიდგომებით, აკავშირებს სოციალურ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს. განათლება გეოგრაფიაში ხელს უწყობს ცოდნას, უნარებსა და ცნებებს ჩვენი არსების, სხვა ადამიანებთან ჩვენი ურთიერთობებისა და სამყაროს უკეთ გასაგებად. ასე რომ, გეოგრაფიული ცნობიერება და გეოგრაფიული აზროვნება ასევე მნიშვნელოვანი მიზნებია SE-ში.

გეოგრაფიული განათლების საერთაშორისო ქარტია აცხადებს, რომ გეოგრაფიის შესწავლა დაეხმარება ახალგაზრდებს გაიგონ და დააფასონ, თუ როგორ იქმნება ლანდშაფტები, დედამიწის მრავალფეროვანი და ურთიერთდაკავშირებული კულტურებისა და საზოგადოებების მოზაიკა,  როგორ ურთიერთქმედებენ ადამიანები და გარემო. ჰაუბრიხის მიხედვით, SD-ს მიღწევა მოითხოვს გეოგრაფიულ კომპეტენციებს, როგორიცაა დედამიწის ძირითადი ბუნებრივი სისტემების ცოდნა და გაგება (მიწის ფორმები, ნიადაგები, წყლის ობიექტები, კლიმატი, ფლორა), ეკოსისტემების ურთიერთქმედებები და დედამიწის ძირითადი სოციალურ – ეკონომიკური სისტემები (სოფლის მეურნეობა, დასახლება, ტრანსპორტი, მრეწველობა, ვაჭრობა, ენერგეტიკა, მოსახლეობა და სხვა).

გარდა ამისა, ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის საფუძველზე ადგილობრივი, რეგიონული, ეროვნული და საერთაშორისო პრობლემების გადაჭრა, დამოკიდებულებები და ღირებულებები შეუცვლელია. უფრო მეტიც, SD-ის შესახებ სწავლება ნიშნავს ჰოლისტურ სწავლებას. ასეთი მიდგომის რეალიზაციისთის პრაქტიკაში გამოიყენება გეოგრაფია, როგორც ხიდი საბუნებისმეტყველო და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებს შორის. გეოგრაფიული განათლება ხელს უწყობს  ინდივიდებს გააცნობიერონ საკუთარი და მათი საზოგადოების ქცევის გავლენა გარემოზე, და რომ მათ ჰქონდეთ წვდომა ზუსტ ინფორმაციაზე და უნარებზე, რათა მიეცეთ საშუალება მიიღონ ეკოლოგიურად სწორი გადაწყვეტილებები და განივითარონ ეკოლოგიური ეთიკა, რომელიც განაპირობებს მათ ქმედებებს.

გაეროს განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის ორგანიზაცია (UNESCO) ჩართულია  SDG მე-4 მიზნის მიღწევის მონიტორინგში, რომელიც ფოკუსირებულია გლობალური მოქალაქეობის განათლებაზე (GCED) და განათლება მდგრადი განვითარებისთვის (ESD). მიზანში 4.7 ნათქვამია: 2030 წლისთვის, უზრუნველყოს, რომ ყველა მოსწავლემ შეიძინოს მდგრადი განვითარების ხელშეწყობისთვის საჭირო ცოდნა და უნარები, მათ შორის, განათლების მდგრადი განვითარებისა და მდგრადი ცხოვრების წესის, ადამიანის უფლებების, გენდერული თანასწორობის, მშვიდობისა და კულტურის ხელშეწყობის გზით. მოსწავლემ უნდა შეძლოს კულტურული მრავალფეროვნებისა და კულტურის წვლილის შეფასება მდგრად განვითარებაში. SD-ის პარადიგმა უნდა იყოს გეოგრაფიის ინტეგრირებული სწავლება ყველა საფეხურზე.

2030 წლის მდგრადი განვითარების დღის წესრიგი მდგრადი განვითარებისთვის მოიცავს სწავლების შემდეგ თემებს: ნიადაგის/მიწის დეგრადაცია; გაუდაბნოება; ბიომრავალფეროვნების დაკარგვა; კლიმატის ცვლილება; წყალი/ოკეანეები; სიღარიბე და სამართლიანობა; ჯანმრთელობა და კვება; გენდერული განსხვავებები/გენდერული თანასწორობა; უსაფრთხო/საცხოვრებელი, გამძლე და მდგრადი  დასახლებები და ქალაქები. აგრეთვე აღსანიშნავია გარემო და განვითარება; დაბინძურება; სოფლის მეურნეობა; ბიოტექნოლოგია და ახალი ტექნოლოგიები. ეს უკანასკნელი ასევე ხაზს უსვამს ეკოსისტემების დაცვას, მდგრად ენერგიას და მდგრად ინდუსტრიალიზაციას. ამრიგად, ამ აღწერილობებიდან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ გეოგრაფიის განათლებისთვის შესაფერისი სასწავლო თემები მოიცავს დედამიწის მეცნიერებისა და ადამიანის გეოგრაფიის შესაბამის საკითხებს.

კრეატიულობა და ინოვაცია, შემოქმედებითი აზროვნება და პრობლემების გადაჭრის, კომუნიკაციისა და თანამშრომლობის უნარები ეხმარება მოსწავლეებს სამომავლო გამოწვევების დაძლევაში. კრეატიულობა მოიცავს წარმოსახვის გამოყენებას, მიზნის მიღწევას, ორიგინალურობას და ღირებულებების შეფასებას. წარმოსახვა გულისხმობს სიტუაციის სხვა პერსპექტივიდან შეხედვას ან ალტერნატივების ძიებას. მიზნის მიღწევა და ორიგინალობა საშუალებას აძლევს მოსწავლეს ჰქონდეს გარკვეული ქმედება ან განზრახვა ახალი იდეების ჩაფიქრებისას. კრეატიული აზროვნება გულისხმობს ახალი შესაძლებლობების გამოცდას. უნარი, რომელიც ასევე შეესაბამება გეოგრაფიას, არის პრობლემის გადაჭრა. იგი მოიცავს ექვს ძირითად საფეხურს: პრობლემაზე დაკვირვებას; პრობლემის პოტენციური მიზეზების გამოკვლევას; პრობლემის გადაჭრის ალტერნატივების იდენტიფიცირებას; პრობლემის გადაჭრის მიდგომის შერჩევას; გადაწყვეტის განხორციელებას; და დამოწმებას, რომ პრობლემა მოგვარებულია. კომუნიკაცია და თანამშრომლობა ავითარებს სხვისი აზრისა და არგუმენტების გაგებასა და პატივისცემას, აზროვნებას და საკუთარი პირადი მოტივების შეფასებას, საერთო ამოცანების ურთიერთობას საკუთარ კომპეტენციებთან, საკუთარი მიზნების დასახვას და პრობლემებსა და პროცესებზე სხვადასხვა პერსპექტივიდან ფიქრს. კომუნიკაციისა და თანამშრომლობის უნარების განვითარება ასევე ავითარებს გლობალურ ცნობიერებას. ყველა ეს უნარი არის SD-სთვის საჭირო სამოქმედო კომპეტენციის ნაწილი, რომელიც უნდა ეფუძნებოდეს ადეკვატური ღირებულების ორიენტაციას. თუმცა, მრავალი კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ ცოდნა და უნარები არ არის საკმარისი ადექვატური მდგრადი ქცევის წარმოებისთვის. მოსწავლეებს უნდა ჰქონდეთ შანსი, რომ განიცადონ, რამდენად ლამაზი შეიძლება იყოს ბუნება, რამდენად ძვირფასია კულტურა, რამდენად ღირებულია საზოგადოებები, ასე რომ ისინი მზად იქნებიან დაიცვან ადამიანი-დედამიწის ეკოსისტემის ყველა ნაწილი.

გამოყენებული ინტერნეტგვერდები:

https://www.euroschoolindia.com/blogs/interesting-geography-games-for-children/    https://www.mdpi.com/2227-7102/10/1/5

ქართული ლიტერატურის სასკოლო პროგრამაში ყველა საფეხურზე ვასწავლით ვაჟა-ფშაველას ლექსებსა და მოთხრობებს, საშუალო საფეხურზე კი – პოემებს. მიუხედავად იმისა, რომ ვაჟა იმ ავტორთა შორისაა, რომელთა შემოქმედება ყველაზე მშობლიურია ქართველი მკითხველისთვის, მისი ტექსტების სწავლება სკოლაში მაინც საგანგებო მომზადებას საჭიროებს, რადგან სპეციფიკურია მისი ფშავ-ხევსურული დიალექტური ენა, სამყარო, სადაც ხდება მოქმედება მის ნაწარმოებებში; წინა ეპოქების მთიელი ხალხი, მათი ხასიათები, ხედვა, გემოვნება, წეს-ჩვეულებები დაკვირვებასა და ღრმად გააზრებას ითხოვს.

„კაი ყმა“ ვაჟას საპროგრამო ლექსია. მწერალი თავის ცნობილ ესეში “გმირის იდეალი ფშაურ პოეზიის გამოხატულებით” წერდა: “გმირი ფშაურს ლექსებში „ვაჟკაცად”, „კაი ყმად” იხსენიება; იგი თემიდამ გამოდის, თემს ემსახურება, იმის გულისათვის იბრძვის. გმირის მაღალი ზენობა და საგმირო საქმენი თემს ემსახურება. გმირის მაღალი ზნეობა და საგმირო საქმენი თემს დატრიალებს თავზედ”. კაი ყმა – ეს ფშაური სინტაგმა იმდენად იპყრობს ქართველთა გულსა და გონებას, რომ მას ყველგან ვხვდებით, როგორც ადამიანური იდეალის გამომხატველ სიმბოლოს. ვაჟამ ეს ტერმინი ფართოდ დაამკვიდრა საერთო ქართულ ცნობიერებაში.  მისი პოემების გმირებსაც კაი ყმებს ვეძახით. ლექსი მეცხრე კლასში ისწავლება, ჯერ კიდევ მაშინ, როცა ბავშვები არ იცნობენ ვაჟას პოემების სამყაროს, ნაცნობია მხოლოდ მისი საბავშვო მოთხრობები, მინიატურები და ლექსები.

“კაი ყმის” ტექსტზე მუშაობას, რასაკვირველია, ვიწყებთ ტექსტის აღქმა-გააზრებით და ვქმნით ლექსის სიტყვა-ფრაზების სტილიზებულ ლექსიკონს. ლექსიკონი შეგვიძლია გაკვეთილზევე ერთობლივად, ურთიერთთანამშრომლობით შევადგინოთ, ან მასწავლებელმა წინასწარ მოამზადოს, როგორც რესურსი, ან დავავალოთ ენის საკითხებით დაინტერესებულ რომელიმე მოსწავლეს, ან საშინაო დავალებად მივცეთ კლასს და მომდევნო გაკვეთილზე წარმოვადგინოთ, განვიხილოთ, შევაჯეროთ, შევაფასოთ. მსგავსი ლექსიკონის შექმნა სასარგებლო აქტივობაა მოსწავლეთა ლექსიკური მარაგის გასამდიდრებლად. აქ ჩვენ გვიწევს განმარტებითი ლექსიკონის შედგენა, რაც ითხოვს სინონიმების მოძიებას და ლინგვისტურ კომპეტენციებს ავითარებს. გთავაზობთ ერთ-ერთ ნიმუშს:

მსმენლის გულს აბორგოვებდეს –  მსმენელს აღელვებდეს, აღუძრავდეს მძაფრ ემოციებს;

ფარების დადგეს ჯღრდეები – დახოცილ მეომართა საომარი ფარები გროვებად ეყაროს;

თვალები თვალებს სწველავდეს – მტრები ერთმანეთს თვალს არ აშორებდნენ, თვალებით სიძულვილს გამოხატავდნენ;

ჭიაფრად მუზარადებსა სისხლის წვიმაი ჰფერავდეს – მუზარადებზე სისხლის წვიმა წითლად დიოდეს;

დაგელაობდეს სიკვდილი – დაქროდეს, დათარეშობდეს სიკვდილი;

სუდარაებსა ჰკერავდეს – სუდარა მიცვალებულის გასაპატიოსნებელი ქსოვილია. სიკვდილი რომ სუდარებს კერავს, მეტაფორული გაპიროვნებაა;

ქორებულად ფრინავდეს – ქორის მსგავსად… სიკვდილი უძლეველი ძალაა და შედარებულია ძლიერ მონადირე ფრინველთან;

ბრძოლის ველს ბოლოს სწირავდეს – ბრძოლის ველს ბოლომდე არ ტოვებს;

მიძღვნილსა საუფროსოსა ამხანაგებსვე სწირავდეს –   ომში თავის გამოჩენისთვის რჩეულ მეომრებს მიართმევდნენ საუფროსო ძღვენს, რომელსაც კაი ყმა მოძმეებს უბრუნებს თავისი უანგარობის გამო;

გაბეჩავებულს სიმართლეს უსამართლობა სძალავდეს – დაუძლურებულ, დამცირებულ სიმართლეს უსამართლობა ერეოდეს/ჯაბნიდეს;

უხვად შუქს ჩამოჰლალავდეს – ზეციურ ნათელს მიწაზე ეზიდებოდეს (მეტაფორაა და გულისხმობს ღვთაებრივი სიკეთის თანამოძმეებისთვის გადაცემას)

საკაცე – თავის ლურჯადა – ფშაველ-ხევსურები საკაცეს ეძახდნენ კუბოს, მიცვალებულის ჩასასვენებელს. გმირს საკაცე თავის ლურჯა ცხენად ეჩვენება საიქიოში ანუ მას სიკვდილის შიში დაძლეული აქვს, მამაცია.

დენა ცრემლისა – ხორხოშა, ღრუბელთა გადმონაყარი – ხორხოშა ფშაურ დიალექტზე არის ხშირი სეტყვა, ხოშკაკალა. მეტაფორაა. კაი ყმას სიკვდილის შემდეგ თავისი სიმამაცის წყალობით დამტირებელთა ცრემლები ხოშკაკალად ეჩვენება.

სულეთს შავიდეს ხმლიანი – საქართველოს მთიელების მითოსურ წარმოდგენებში საიქიო სასუფეველს, მიცვალებულთა საუფლოს ერქვა სულეთი, შავეთი, ქვესკნელი. კაი ყმა სულეთში ომახიანად, მხნედ, ხმალშემართული შედის.

ხმით მოყაშყაშე – ვაჟა ფშაურ დიალქტზე ყაშყაშს ეძახის მყივარი, მყეფარი ფრინველების: ორბის, არწივის ხმას. კაი ყმას საიქიოში არწივი (გამარჯვებისა და სიძლიერის სიმბოლო, ფრინველთა მეფე) მიუძღვის ყაშყაშით, რაც ალეგორიულად კაი ყმის ძლევამოსილების გამოხატულებაა.

ლეში ალაღოთ, ჰკვებდითა – ლეშში ავტორი გულისხმობს ხორციელების მოყვარე სადიაცეთა უმაქნის, მცონარა სხეულს, მძორს, რომლის გამოკვება-გალაღება (ნაყროვანება) ამ ადამიანების ერთადერთი საზრუნავია.

უქმად ჩამაჰლევთ სიცოცხლეს – უქმად დალევთ, დაასრულებთ სიცოცხლეს… იგულისხმება სადიაცეთა სიზარმაცე და უმოქმედობა.

არ იცით, დასჩნდით რისადა – არ იცით, რისთვის გაჩნდით… სადიაცეებს (ლაჩრებს) არ გააჩნიათ ცხოვრების მიზანი, მათთვის ცხოვრების წესია მცონარობა/სიზარმაცე/უაზრო ყოფა.

ტექსტის აღქმა-გაგების საფეხურის შემდგომ იწყება იდეურ-სახეობრივი და სტილური ანალიზი. სახეობრივი ანალიზისთვის საუკეთესო მასალაა კაი ყმისა და სადიაცეთა ლირიკული პორტრეტები. მათ შთამბეჭდავად და მკვეთრი ხაზებით ხატავს ვაჟა-ფშაველა. აქ სასურველი აქტივობაა მოქნილი კოგნიტური სქემა T დიაგრამა, რომლის სვეტებშიც მოსწავლეები ლირიკული გმირების ხასიათის თვისებების მარკირებაზე მუშაობენ. გთავაზობთ ერთ-ერთი მოსწავლის მიერ შესრულებულ ვერსიას:

“კაი ყმის” იდეურ ანალიზზე მუშაობისას საუკეთესო რესურსია ვაჟას პუბლიცისტური წერილი “გმირის იდეალი ფშაურ პოეზიის გამოხატულებით”. ვაჟა გვიხსნის, რომ ფშაურ ფოლკლორში კაი ყმა და სადიაცენი იხსენიებიან, როგორც სვილისფერა  და ქალისპირა კაცები. სვილისფერა შავგრემანი, მამაცი, ზნეობრივად ამაღლებული გმირია, ხოლო ქალისპირა – მხდალი და უნებისყოფო.

ვაჟა ხაზგასმით აღნიშნავს: “გმირმა ისეთი საქმისათვის უნდა მოიკლას თავი, რომ ჰღირდეს სიკვდილად და სახელად. ეს საგმირო, ღირსი თავის განწირვისა რაღაა, რა საგანია?.. გმირი იმდენად თავის თავისთვის არ ცოცხლობს და იმდენს არ აკეთებს, რამდენსაც თემისთვის, მაგრამ ამ სამსახურისათვის სახელის მეტი არაფერი ჰრჩება. მხოლოდ ხატობის დროს ხევისბერი განსაკუთრებულ დიდის თასით გმირს საკარგყმოს (კაი ყმა) ასმევს. გმირი ხდება საგნად ქება-დიდებისა ლექსებში. სიკვდილს შემდეგ მთელი თემი ჰგლოვობს, ხატობის დროს ოფიციალურად ისმის გმირის შესანდობარი. დიაღ, გმირი მსხვერპლია სოფლისა: სხვას აძღობს, თითონ მშიერია, სხვის სიცოცხლისათვის მებრძოლი თითონ სიკვდილს ეძლევა პირში”.

ამ წერილის პათოსი იდეურად ზუსტად ეხმიანება ჩვენს საანალიზო ლექსს. სვილისფერა გმირი კაი ყმაა, ის “მშიერა მგელია”, სხვებისთვის, თემისთვის იღვწის და საკუთარ სურვილებს არაფრად აგდებს. “მინდას” კაცი კი არ არის, “უნდას” კაცია. ავთანდილის დარიგებას მისდევს: “რაც არა გწადდეს, იგი ჰქმენ, ნუ სდევ წადილთა ნებასა”. სიტყვამ მოიტანა და აქვე გავავლოთ პარალელი ავთანდილთან. ჩვენი ლექსის ანალიზის გზაზე ბოლო აკორდია სინთეზირება, ტექსტების, იდეების, სახეების შედარება, პარალელების გავლება. ავთანდილი (რასაკვირველია, ტარიელი და ფრიდონიც) კაი ყმის საუკეთესო მაგალითია. ის უკან პლანზე სწევს საკუთარ სურვილებს და მოყვასის დასახმარებლად ურთულეს გზებს ირჩევს.

მოსწავლეებს ასევე შეგვიძლია პარალელების სახით შევთავაზოთ რჩეული ლიტერატურული და ისტორიული გმირების სახეები, როგორებიც არიან: მეფე დიმიტრი თავდადებული (როგორც ისტორიული წყაროებიდან, ასევე ილია ჭავჭავაძის პოემიდან) , ცოტნე დადიანი, თევდორე მღვდელი, სოლომონ ლეონიძე, თორნიკე ერისთავი, ალუდა ქეთელაური, ჯოყოლა ალხასტაისძე, კვირია, ლუხუმი, ზეზვა, გოგოთური, გველისმჭამელი მინდია, ხევისბერი გოჩა, ხორასნელი ჭაბუკი (რევაზ ინანიშვილის ამავე სახელწოდების ნოველის გმირი), მუნჯი ახმედი (გურამ რჩეულიშვილის მოთხრობიდან “მუნჯი ახმედი და სიცოცხლე”), ასევე გურამ რჩეულიშვილის “ალავერდობის” გმირი გურამი, კონსტანტინე არსაკიძე კონსტანტინე გამსახურდიას “დიდოსტატის მარჯვენიდან” და მრავალი სხვა…

დამატებით საკითხავად სარეკომენდაციოდ შევთავაზოთ ბავშვებს გურამ დოჩანაშვილის მოთხრობა “აჩხოტელების ბატონი. შიოლა ღუდუშაური და მთრეხელი აქ  ანტიგმირების/სადიაცეთა პორტრეტებს განასახიერებენ, ხოლო იაგორა – კაი ყმის საკმაოდ შთამბეჭდავი სახეა. ასევე მოსწავლეებს შეუძლიათ დამოუკიდებლად გაავლონ ლიტერატურული პარალელები. საამოსოდ მასალა ამოუწურავია მსოფლიო ლიტერატურაში. კაი ყმაც და სადიაცენიც განზოგადებული, უნივერსალური მხატვრული სახეები არიან.

ლექსი მდიდარია ტროპული ხერხებით. ტექსტზე მუშაობის დასასრულს კლასი მუშაობს მხატვრული ხერხების მარკირებასა და დეკოდირებაზე. ვინაიდან ლექსში კონტრასტის ხერხით იხატებიან ურთიერთსაპირისპირო სახეები, მთავარ მხატვრულ ხერხებად გამოყენებულია ჰიპერბოლა და ლიტოტესი, ასევე მდიდარია ლექსი მეტაფორებით. დასკვნის სახით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მოხდენილი მხატვრული ხერხებით ვაჟა თავის სათქმელს საოცარი გამომსახველობით გვიზიარებს.

ყველა საგანს სწავლების სპეციფიკური ხასიათი გააჩნია. ასეა ისტორიის საგნობრივი დისციპლინის მიმართაც. სპეციფიკური მიზნების მიღწევასთან ერთად მასწავლებელი მუდმივად      ზრუნავს  მოსწავლეთა  ინდვიდიუალური შესაძლებლობების გააქტიურებაზე, მათ აქტიურ ჩართულობაზე საგაკვეთილო პროცესში. ეს ერთ-ერთი ყველაზე საპასუხისმგებლო პროცესია  მასწავლებლის საქმიანობაში. პრობლემის მოგვარების ეფექტურ საშუალებად ითვლება დიფერენცირებული დავალებები, რომელიც მორგებული იქნება მოსწავლის შესაძლებლობებს და საინტერესოც იქნება მუშობის თვალსაზრისით.      მაგალითი

გთავაზობთ ნიმუშს VII კლასის ისტორიის სწავლების კურსიდან. თემაა  „ბრინჯაოს ხანა/ ძველი აღმოსავლეთი“, რესურსი: ისტორია, მოსწავლის წიგნი, კლასი VII, გამომცელობა „დიოგენე”; ე.ს.გ. შედეგები:  სტანდარტით განსაზღვრული შედეგები: სტ. საბ. 1. 2.  4.  7.  8. 9.  11 .

თემატური მიზნების შესაბამისად, მოსწავლეები გაეცნობიან, თუ როგორ გახდა აქემენიანთა სპარსეთი ძველი აღმოსავლეთის სახელმწიფოების და ხალხების დაპყრობის, ადმინისტაციული,  სახელმწიფო მმართველობის, სამხედრო და რელიგიური რეფორმების გატარების შედეგად ძველი აღმოსავლეთის პირველი სახმელეთო იმპერიად; რომელი    ქართველური  ტომი ცხოვრობდა აქემენიანთა სპარსეთის  ორ სატრაპიაში, რომ      კოლხები  ამ სახელმწიფოზე დამოკიდებული ხალხი  იყო, რომ ისინი  სხვადასხვა  რაოდენობის  გადასახადს  იხდიდნენ; რომ ძველი აღმოსავლეთის ქვეყნებში მმართველობის ფორმა  განსხვავებული  იყო, იყენებდნენ სხვადასხვა  დამწერლობას, მოწესრიგებული ჰქონდათ კანონები და განათლების სიტემა, ამ  ქვეყნებისთვის  დამახასიათებელია სხვადასხვა  რელიგია და  მონუმენტური  არქიტექტურა.

თემის საკვანძო კითხვებია: აქემენიანთა სპარსეთი  – პირველი სახმელეთო იმპერია? როგორ აღმოჩნდნენ  ქართველური ტომები აქემენიანთა  სპარსეთის შემადგენლობაში? რატომ არის მნიშვნელოვანი ,,ვიმოგზაუროთ ძველ აღმოსავლეთში’’?

 სამიზნე  ცნებასთან   თემატური ცნების  მიმართება გულისმობს: აქემენინთა სპარსეთი: დრო –  ძველი წელთაღრიცხვა; სივრცე –   აზია, აფრიკა; საზოგადოება –  სოციალური  ფენები; რელიგია –   ზოროასტრიზმი; ძალაუფლება – სახელმწიფო (იმპერია);  ისტორიული კვლევა –  ფაქტი/ინტერპრეტაცია; აქემენინთა სპარსეთი,  ქართველური ტომები:  დრო – ძველი წელთაღრიცხვა; სივრცე აზია, კავკასია,  საქართველო; საზოგადოება –  სოციალური ფენები, ეთნოსი,  გადასახადები; ძალაუფლება –  სახელმწიფო   (იმპერია); ისტორიული კვლევა  –  ფაქტი/ ინტერპრეტაცია; ძველი აღმოსავლეთი:  დრო – ძველი წელთაღრიცხვა; სივრცე – ეგვიპტე,  შუამდინარეთი; საზოგადოება – სოციალური ფენები, კანონები, მსოფლმხედველობა. ძალაუფლება  – სახელმწიფო (სამეფო). ისტორიული კვლევა –   ფაქტი/ინტერპრეტაცია.

შეფასების  ინდიკატორები:  ძველაღმოსავლური ,პერიოდისთვის დამახასიათებელი არსებითი  ნიშნების (დამწერლობა, სახელმწიფოებრიობა, რელიგიური სისტემები,  „კომპლექსური საზოგადოება“) გამოკვეთა;  ძველაღმოსავლური  საზოგადოების (სოციალური ფენები, სახელმწიფო მოწყობა, სამართლებრივი აზროვნება  (კანონები), მეურნეობის  ფორმები, რელიგია და მსოფლმხედველობა) სხვა  ისტორიული ეპოქის საზოგადოებასთან შედარება; დამწერლობისა და სახელმწიფო ინსტიტუტების წარმოქმნის მიზეზებზე მსჯელობა;  სახელმწიფოს წარმოქმნით გამოწვეული კომპლექსური ცვლილებების  დახასიათება და სხვა  ისტორიულ მოვლენებთან მათი შედარება; ძველაღმოსავლური საზოგადოების  (სოციალური ფენები,  სახელმწიფო მოწყობა, სამართლებრივი  აზროვნება (კანონები), მეურნეობის  ფორმები, რელიგია და მსოფლმხედველობა)  თანამედროვე და/ანსხვა ისტორიული ეპოქის საზოგადოებასთან შედარება; ძველაღმოსავლური  პერიოდისთვის დამახასიათებელი არსებითი  ნიშნების (დამწერლობა, სახელმწიფოებრიობა, რელიგიური სისტემები,  „კომპლექსური საზოგადოება”) გამოკვეთა; ძველაღმოსავლური საზოგადოების  (სოციალური ფენები,  სახელმწიფო მოწყობა, სამართლებრივი  აზროვნება (კანონები), მეურნეობის  ფორმები, რელიგია და  მსოფლმხედველობა)  თანამედროვე და/ან  სხვა ისტორიული ეპოქის საზოგადოებასთან  შედარება; დამწერლობისა და  სახელმწიფო ინსტიტუტების წარმოქმნის  მიზეზებზე მსჯელობა;  სახელმწიფოს წარმოქმნით გამოწვეული  კომპლექსური ცვლილებების დახასიათება  და სხვა ისტორიულ  მოვლენებთან მათი  შედარება.

   დიფერენცირებული  დავალების ნიმუში:

I – ძირითადი (სავალდებულო) დავალება:

1. შეასრულე სავარჯიშო: წაიკითხეთ ტექსტი ძველი სპარსეთის იმპერიის შესახებ და შეავსეთ რუკა, სადაც აღნიშნავთ სპარსეთის იმპერიის მთავარ ქალაქებსა და ტომებს.
2. უპასუხე კითხვებს: ა) ვინ იყო კიროს II დიდი და რომელი სამხედრო ლაშქრობები ჩაატარა? ბ) რომელ თანამედროვე სახელმწიფოებს მოიცავს ისტორიულად არსებული  სპარსეთის იმპერია?

II – საშუალო სირთულის დავალება  (არასავლდებულო):

1. შეასრულე სავარჯიშო: მოამზადეთ პრეზენტაცია სპარსეთის შაჰის დარიოს I-ის მიერ გატარებული რეფორმების შესახებ.

1. 1. უპასუხე კითხვებს: ა)  როგორ შეიცვალა სპარსეთის მართვის სისტემა დარიოსის მმართველობის  დროს? ბ) რატომ იყო მნიშვნელოვანი მის მიერ გატარებული  ეკონომიკური რეფორმები?

III – გაფართოებული დონე (არჩევითი დავალება):

კვლევაზე ორიენტირებული დავალება: მოსწავლეებს შეუძლიათ დაამზადონ პროექტი თემაზე „სპარსული კულტურის გავლენა მეზობელ ხალხზე“, სადაც განიხილავენ, რა ეკონომიკური და კულტურული გავლენა მოახდინა სპარსეთმა დაპყრობილ ხალხზე.

უპასუხე შეკითხვებს: ა) რა განსხვავებები იყო სპარსეთის იმპერიის მმართველობასა და სხვა ძველ იმპერიებს შორის? ბ) როგორ ახდენდნენ სპარსელები დაპყრობილი ხალხების ინტეგრაციას?

თემიდან გამომდინარე  შემაჯამებელი დავალების ვარიანტებია:

1. კრეატიული დავალება: მოსწავლეებმა მოამზადონ ილუსტრაცია ან მოდელი, რომელიც ასახავს სპარსეთის კულტურულ ცხოვრებას (მაგალითად, ზოროასტრიზმის რელიგიური სისტემის შესახებ ან აქემენდითა  სასახლეების და სამშენებლო კულტურის შესახებ და ა.შ.).

1. დისკუსია: ჯგუფური სამუშაო თემაზე: „რატომ აღმერთებდნენ სპარსეთში სახელმწიფოს მმართველებს  და რა გავლენა ჰქონდა ამას სახელმწიფოს მაპოლიტიკურ მდგომარეობაზე“?

არ შეიძლება არ აღვნიშნოთ, რომ სწავლის მრავალფეროვანი სტრატეგიებიდან და  მიდგომებიდან   სასწავლო მენიუ, ფორმატის თვალსაზრისით, ეფექტურად ეხმარება მასწავლებელს დასახული მიზნების მიღწევაში, რადგან  ამ დროს ყველაზე მეტად ხდება ყურადღება  გამახვილება  სხვადასხვა უნარების მქონე მოსწავლეთა საჭიროებებზე.

სასწავლო მენიუს ნიმუში მოცემულ თემასთან მიმართებაში:

1. სავალდებულო (ყველა მოსწავლისთვის სავალდებულო) დავალებები, რომელიც დაეხმარება მოსწავლეებს ფაქტობრივი ცოდნის გაღრმავებაში და თემის ძირითადი კონტექსტის გაგებაში:   

1. • • წაკითხული ტექსტის მიხედვით იმუშავეთ კონტურულ რუკაზე:   „სპარსეთის იმპერიის ტერიტორიები და ქალაქები”.
     • კიროს II-ის სამხედრო ლაშქრობების მიმართულებები დაიტანეთ რუკაზე. იპოვეთ, რომელი თანამედროვე ქვეყყნების ტერიტორიებს ემთხვევა ისინი?

2. არასავალდებულო დავალებები (ის მოსწავლეები, რომლებიც აქტიურად არიან ჩართულები და ათვისებული აქვთ ძირითადი მასალა, ამგვარი დავალებით კიდევ უფრო  განამტკიცებს   ანალიტიკურ  უნარებს):

• მოამზდეთ პრეზენტაცია დარიოს I-ის რეფორმების შესახებ.

3. არჩევითი დავალებები (ანუ გაფართოებული დონე, რომელიც  სიღრმისეულ მუშაობას მოითხოვს და მას ძირითადად ირჩევენ მოტივირებული, მაღალი სააზროვნო უნარების მქონე მოსწავლეები):

1. • • მოამზადეთ პროექტი თემაზე „სპარსული კულტურის გავლენა სხვა ხალხზე“.
     • დისკუსიაში მონაწილეობა თემაზე: „რატომ მიიჩნევდნენ სპარსელ მეფეებს ღმერთებად?”.
     • კრეატიული ხასიათის დავალება: მოცემული თემატიკის მიხედვით შექმენით ილუსტრაცია  ან მოდელი.

ამგვარი მიდგომა  საშუალებას მისცემს მოსწავლეებს შეასრულონ სავალდებულო დავალებები, ხოლო სხვა, არჩევითი დავალებები დაეხმარება მათ დამატებითი ცოდნის მიღებაში.

რაც შეეხება შემაჯამებელ დავალებას სასწავლო მენიურ გამოყენებით კონკრეტულ თემასთან მიმართებაში, გამოვიყენოთ სახელმძღვანელოს ავტორების მიერ შემოთავაზებული დავალება, რომლის  პირობაა:   “წარმოიდგინე, რომ ძველ აღმოსავლეთში ცხოვრობ, ბრინჯაოს ხანის რომელიმე ქართველური ტომის ერთ-ერთი წევრი ხარ და ტომის ბელადმა შორეულ მხარეებში სამოგზაუროდ გაგგზავნა. სამხრეთ კავკასიიდან ჯერ შუამდინარეთისკენ გაეშურები, შემდეგ კი ეგვიპტისკენ აიღებ გეზს. დავალება შემდეგში მდგომარეობს: პირველ პირში უნდა აწარმოო დღიური, აღწერო მოგზაურობა, ჩაინიშნო ყველაფერი, რაც ამ ქვეყნებში მოგეწონა და სურვილი გაგიჩნდა, რომ შენი ტომის ბელადს გაუზიარო. დღიურის წარმოების გარდა, კონტურულ რუკაზე დაიტანე შენი მოგზაურობის მარშრუტი (მოსწავლის რვეული, დავ. #17). შეადარე ეს რუკა რეგიონის ფიზიკურ რუკას, მონახე, რომელი მდინარეების, ტბებისა და მთების გავლით თუ გასწვრივ მოგიწევს მოგზაურობა. ეს მონაცემები დღიურის წარმოებისას გამოიყენე”.

მოცემულ დავალებასთან დაკავშრებით ასე შეიძლება გამოიყურებოდეს სასწავლო მენიუ:

1. სავალდებულო დავალებები (მინიმალური დონე, რომელიც მიმართულია საბაზისო უნარების განვითარებაზე):
   • დღიურის წარმოება, რომელშიც  მოსწავლე აღწერს საკუთარ, ვირტუალურ მოგზაურობას შორეულ ქვეყნებში (შუამდინარეთსა და ეგვიპტეში). ყურადღება უნდა გამახვილდეს კულტურულ მახასიათებლებზე, რა მოეწონა, რისი გაზიარება სურს საკუთარი ქვეყნის მმართველებისთვის (აქ შეიძლება ჩანდეს     რიგითი მეთემის როლი;   ქვეყნების კულტურული, გეოგრაფიული და სოციალური მახასიათებლების აღწერა; პირადი მოსაზრებები იქაური ტრადიციების შესახებ და შეფასებები იმაზე, რაც მოგზაურობაში მოსწონდათ და სხვ.).
   • კონკრეტულ რუკაზე მონიშნოს მოგზაურობის მარშრუტი, რომელიც მოიცავს სამხრეთ კავკასიიდან შუამდინარეთამდე მანძლს და შემდეგ ეგვიპტემდე სავალ გზასაც. ეს დავალება დაეხმარება მოსწავლეებს სივრცეში ორიენტაციაში;
   • რუკების შედარება: შეადარე  ფიზიკური რუკა ისტორიულ რუკას, ყურადღება გაამახვილე    მდინარეებზე, ტბებზე და მთებზე, მონაცემები კი შეიტანე   დღიურში.
2. არასავალდებულო  დავალება (ანუ საშუალო სირთულის დავალება, რომელიც ორიენტირებულია  დამატებითი ცოდნის გაღრმავებაზე ):

• კულტურის კვლევა:
• მოსწავლეებს შეუძლიათ უფრო სიღრმისეულად გამოიკვლიონ კულტურული კონტაქტები შუამდინარეთს, ეგვიპტეს და ქართველურ ტომებს შორის: ა)  ის, თუ როგორ აისახებოდა მათი რელიგია, არქიტექტურა და ტრადიციები ქართველურ ტომებზე. მაგალითად, შეადარონ ზიკურატების,  პირამიდებისა და სვანური კოშკების მშენებლობის ტექნიკა; ბ) ზოგადად  შეადარონ ზიკურატები და პირამიდების მშენებლობის წესი  ერთმანეთს; გ) ასევე  რელიგიური სისტემების (შუმერული და ეგვიპტური) და მათი ზეგავლენა ქართველურ ტომებზე;
• მოამზადონ პრეზენტაცია, სადაც გაანალიზებენ, რა ასპექტები შეიძლებოდა შუამდინარეთისა და ეგვიპტის მმართველობითი სისტემიდან გადმოეღოთ ქართველურ ტომებს.

1. არჩევითი დავალებები (გაფართოებული დონის დავალება, რომელიც ხელს უწყობს  ინდივიდუალური და შემოქმედებითი მუშაობის გაღრმავებას ):
   • შექმნან „კულტურული დოკუმენტი“ –  ერთგვარი  სია, ჩამონათვალი   იმ  ნივთების, წესებს ან ტექნოლოგიების შესახებ, რაც მოგზაურობისას შეაგროვეს, დაამახსოვრდათ და  სურთ შთაბეჭდილებები  სხვებსაც გაუზიარონ   (აქ შეიძლება იყოს  არქიტექტურული ხასიათის  ელემენტების ჩამონათვალი, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის აღწერა და მათი დასახელებები, რელიგიური რიტუალები და ა.შ.).
   • კულტურული და გეოგრაფიული ანალიზი: გაანალიზონ,  რით განსხვავდება სამხრეთ კავკასიის გეოგრაფიული ლანდშაფტი შუამდინარეთისა და ეგვიპტისგან და როგორ მოქმედებდა ეს გეოგრაფია მათ კულტურულ განვითარებაზე (შესაძლებელია,  შეადრონ მდინარეების როლი, სარწყავი სისტემები, კლიმატური ზონები და სხვ).

როგორ შევაფსოთ მსგავსი დავალებები?

დავალებების შეფასების კრიტერიუმები:

1. სავალდებულო დავალებების შეფასებისას აქცენტს ვაკეთებთ: ა)  დღიურის წარმოებაზე: სწორ  ფაქტობრივ  ინფორმაციაზე, სწორი გეოგრაფიული ტერმინების გამოყენებაზე,   პირადი მოსაზრებებისა და შთაბეჭდილებების  ჩართვაზე; ბ) რუკაზე მუშაობისას – რამდენად სწორადაა მონიშნული მარშრუტი,   ასევე  გეოგრაფიული ობიექტების იდენტიფიკაციაზე;
2. არასავალდებულო დავალებების შეფასებისას  კრიტერიუმია: ა) დამატებითი კვლევის ხარისხი და სიღრმე და ბ) პრეზენტაციის სტრუქტურა და შინაარსი.
3. არჩევითი დავალებების შეფასებისას: ა) კრეატიული პროექტის ორიგინალურობასა  და კულტურულ  მნიშვნელობის წინ წამოწევაზე; გეოგრაფიული და კულტურული ანალიზის უნარზე.

აღნიშნული ფორმატის  მენიუ დაეხმარება მოსწავლეებს ისტორიული მასალების ინტერაქტიულად ათვისებაში და გააძლიერებს მათ უნარებს სხვადასხვა დონეზე.

სასწავლო პროცესში ვიზუალური მასალის ინტეგრაცია შესანიშნავი საშუალებაა მოსწავლეთა ინტერესის გაზრდისთვის.  როგორ  გამოვიყენოთ სასწავლო მენიუ ვიზუალურ მასალაზე მუშაობისას?

საიტნერესო სამუშაოა  ვიზუალური მასალის სასწავლო მენიუ.

ნიმუში:

1. სავალდებულო დავალებები:

• ვიზუალური მასალის აღწერა: მოსწავლეები აღწერენ  ერთ-ერთ  სურათს ან რუკას   (მაგალითად, პირამიდების ან ზოროასტრიზმის  სურათს) და პასუხობენ კითხვებზე:

• რა არის გამოსახული მოცემულ სურათზე? ისტორიული თვალსაზრისით, რატომ არიან ისინი მნიშვნელოვანი?

• რუკის ინტერპრეტაცია: მოსწავლეები მონიშავენ   რუკაზე (მაგალითად, სპარსეთის იმპერიის რუკა)     ძირითად  ქალაქებსა და ტომებს, შემდეგ კი შეადარებენ  მათ თანამედროვე რუკას და უპასუხებენ კითხვებზე:

• რა ცვლილებები მომხდარა საუკუნეების განმავლობაში ამ რეგიონში ეთნიკური თუ პოლიტიკური ნიშნით?
• რომელი ქალაქები ან ტერიტორიები გამოირჩეოდა სპარსეთის იმპერიაში?
• რომელ თანამედროვე ქვეყნებს შეიძლება შეესაბამებოდეს ეს ტერიტორიები?

2. არასავალდებულო დავალებები (საშუალო სირთულე):

• ილუსტრაციის ინტერპრეტაცია: მოსწავლეები აირჩევენ  სურათს  (მაგალითად, პერსეპოლისის ნანგრევებს ან ეგვიპტის პირამიდებს ) და:

• დაწერენ მოკლე ესეს, სადაც გააანალიზებენ, რას ასახავს ეს სურათი და რა კავშირშია ის კულტურასა და რელიგიასთან;
• უპასუხებენ კითხვებზე, რა კულტურულ სიმბოლოს ატარებს ეს ნაგებობა ან მონუმენტი? როგორ გამოიყენებოდა ის ყოველდღიურ ცხოვრებაში ან რელიგიურ ცერემონიებში?

• დროითი ხაზი და კულტურული მემკვიდრეობა:

• მოსწავლეები იმუშავებენ იმუშაონ დროით ხაზზე და დაიტანენ ზედ    ვიზუალური მასალისგან შერჩეულ ნაგებობებს  ან მონუმენტებს და  განალაგებენ მათ  დროის, პერიოდების  მიხედვით;
• უპასუხონ კითხვებზე: ა) რომელ საუკუნეებში აიგო ეს ძეგლები? ბ) როგორ იცვლებოდა არქიტექტურული სტილი დროთა განმავლობაში?

3. არჩევითი დავალებები (მაღალი სირთულე, შემოქმედებითი მიდგომა):

• ვიზუალური მასალის მოდელირება:

• მოსწავლეები შექმნიან   მოდელს ან მაკეტს  ერთ-ერთი ნაგებობის მიხედვით კონკრეტული სურათის მიხედვით   (მაგალითად, ზიკურატს ან სპარსეთის მეფეთა სასახლეს);
• უპასუხებენ კითხვებზე: ა) რა მასალებით და რა ტექნიკით შეიძლება ამ ობიექტის შექმნა? ბ) რა იყო მისი განსაკუთრებული არქიტექტურული ელემენტები?

• მულტიმედიური მასალის შექმნა და  პრეზენტაცია,  სადაც მოსწავლეები  სურათებით, ვიდეოებით ან სხვა მულტიმედიური ელემენტებით ახსნიან თითოეული ნაგებობის კულტურულ და ისტორიულ მნიშვნელობას და ამ დროს უპასუხებენ კითხვებზე:  ა) რა გავლენა იქონია  ამ არქიტექტურულმა ნაგებობამ    მომდევნო ცივილიზაციებზე? ბ) როგორია მათი როლი დღევანდელ ტურისტულ ინდტუსრიაში?

შეფასების კრიტერიუმები მოცემული საკითხისთვის:

1. სავალდებულო დავალებების შემთხვევაში:
   • ვიზუალური მასალის სწორად ინტერპრეტაცია და ისტორიულ კონტექსტთან დაკავშირება.
   • გეოგრაფიული და ისტორიული ობიექტების სწორად მონიშვნა რუკაზე.
2. არასავალდებულო დავალებების შემთხვევაში:
   • კულტურული და რელიგიური თემების ანალიზი.
   • არქიტექტურული სტილის ცვალებადობის გაგება და აღწერა.
3. არჩევითი დავალებების შემთხვევაში:
   • მოდელებისა და მაკეტების ორიგინალურობა და ისტორიულად სიზუსტე.
   • მულტიმედიური პრეზენტაციის ხარისხი და შინაარსის ღრმა გააზრება.

ეს მენიუ დაეხმარება მოსწავლეებს ვიზუალური მასალის გამოყენებით ისტორიული ცოდნის გააზრებაში და მათ შემოქმედებითი უნარების გაღმრავებაში, ამიტომ წარმატებით შეგვიძლია გამოვიყენოთ პრაქტიკაში.

მასწავლებელს უდიდესი პასუხისმგებლობა აკისრია. მისი მთავარი საზრუნავია, აღზარდოს  დამოუკიდებელი, შემოქმედებითი, საკუთარი შესაძლებლობების მუდმივად განვითარების შემძლე, ინფორმირებული და ამ ინფორმაციის ადეკვატურად გამოყენების უნარის მქონე, ბუნებრივი გარემოს დამცველი, კანონმორჩილი და ტოლერანტი მოსწავლე. იმისთვის, რომ მოსწავლე ეზიაროს ყველა ზემოთ ჩამოთვლილ სიკეთეს, აუცილებელია, მას ჰქონდეს მოტივაცია. მოტივაცია არის იმპულსი, სურვილი, შინაგანი პროცესი, რომელიც ადამიანს მოქმედებისკენ უბიძგებს გარკვეული მიზნის მისაღწევად. მაგალითად, მოსწავლე, რომელიც ბევრს მეცადინეობს, კეთილსინდისიერად ეკიდება სასწავლო პროცესს და ორიენტირებულია სიახლეებზე, შეიძლება დავახასიათოთ როგორც მაღალმოტივირებული. მოტივაცია განაპირობებს მოსწავლის შესაძლებლობებისა და უნარების რეალიზებას. მოსწავლის მოტივირების თვალსაზრისით მასწავლებლის როლი ყველაზე მნიშვნელოვანია. როგორც სასკოლო პრაქტიკა გვიჩვენებს, სასკოლო მოტივაციის პრობლემა განსაკუთრებით აქტუალური ხდება სასკოლო სწავლების საშუალო საფეხურზე გადასვლისას. თუ გავითვალისწინებთ სასწავლო მოტივაციის ასაკობრივ დაქვეითებას გარდამავალ პერიოდში, უაღრესად მნიშვნელოვანი იქნება იმის განსაზღვრა, რით შეიძლება მოსწავლის მოტივირება, მასზე ზემოქმედება, როგორ უნდა ააგოს მასწავლებელმა სწავლების პროგრამა, რომ გადალახოს აკადემიური მოსწრების ტრადიციული დაქვეითება. მასწავლებლების მიერ მოსწავლეთა მოტივაციის ამაღლება მრავალ სკოლაში (განურჩევლად ქვეყნისა) აქტუალური თემაა. არაერთი კვლევა ჩატარებულა და ლიტერატურა შექმნილა იმის შესახებ, როგორ უნდა მოხდეს მოსწავლის მოტივაციის ამაღლება. ეს საკმაოდ ფართო, კომპლექსური საკითხია და მრავალ თეორიას მოიცავს. ლიტერატურა მრავალფეროვანი და ხელმისაწვდომია. მოსწავლეთა მოტივაციის დაქვეითებას ხშირად იწვევს წასაკითხი მასალის მოცულობა, ერთფეროვნება. მოსწავლეებს რუტინა ბეზრდებათ. ზოგ მათგანს ექსკურსიები, კონცერტები, ვიქტორინები უყვარს, აქედან გამომდინარე, აუცილებელია გათვალისწინებულ იქნეს მოსწავლეთა ინდივიდუალური შესაძლებლობები, ინტერესები,სურვილები და განწყობა.

საქართველოსა და მსოფლიო ისტორიის ცოდნა არის წინაპირობა იმისა, რომ მოსწავლე პატრიოტად და პოლიტიკურად განათლებულ მოქალაქედ ჩამოყალიბდება. ისტორიის სწავლებამ მოსწავლეს ასევე უნდა განუვითაროს პრობლემის გადაჭრის უნარი.

ამ ამოცანების შესრულება მოითხოვს, რომ მოსწავლეს ჰქონდეს ისტორიული აზროვნება: მას უნდა შეეძლოს ისტორიული ეპოქის აღქმა (ისტორიული ეპოქის აღწერისას მოვლენების დანახვა იმ პერიოდში მცხოვრები ადამიანების თვალით; წარსულში მომხდარი მოვლენების შეფასება არა მხოლოდ დღევანდელი გადასახედიდან, არამედ იმ ეპოქის ფასეულობებისა და შეხედულებების გათვალისწინებით), ისტორიულ მოვლენებს შორის რთული მიზეზშედეგობრივი კავშირების დადგენა და ანალიზი; ისტორიული მოვლენის მიზეზებისა და შედეგების განსხვავებულ შეფასებათა შედარება და ანალიზი, კანონზომიერებების შესახებ საკუთარი მოსაზრების დასაბუთება, დამოუკიდებელი ისტორიული კვლევა (ისტორიული კვლევა-ძიების მიზნის განსაზღვრა და დაგეგმვა; წერილობითი, ვიზუალური, ლიტერატურული წყაროების მოძიება; ისტორიული დოკუმენტის ანალიზი; ისტორიკოსთა განსხვავებული შეხედულებების შედარება; ჩატარებული კვლევის საფუძველზე ისტორიულ თემაზე ნაშრომის დაწერა). მაგრამ როგორ უნდა შეძლოს მასწავლებელმა ამ ამოცანების შესრულება, თუ მოსწავლეთა უმრავლესობას არ აქვს მოტივაცია? საჭიროა საკუთარი პრაქტიკის შესწავლა, რომელიც ემსახურება სასწავლო ატმოსფეროს გაჯანსაღებას, პრობლემების იდენტიფიცირებას, მათი გადაჭრის გზების პოვნას და პრაქტიკაში დანერგვას.

მოტივაციაზე საუბრისას, პირველ რიგში, უნდა განვიხილოთ ოთხი თეორიული მიდგომა: ბიჰევიორისტული, ჰუმანისტური, კოგნიტური და სოციოკულტურული. საინტერესოა თითოეულის მიგნებები.

ბიჰევიორისტული მიდგომა ხაზს უსვამს სწავლა–სწავლებაში გარეგან მოტივებს: წახალისებას, ჯილდოს. მთავარია, მიიღო სიამოვნება და აიცილო უსიამოვნება. უნდა ითქვას, რომ ყველაზე ჰუმანური მასწავლებლებიც კი მიმართავენ წახალისებასთან ერთად დასჯას: აქებენ და საყვედურობენ მოსწავლეებს, წერენ მაღალ და დაბალ ნიშნებს. ქება და დასჯა აძლევს მოსწავლეს მნიშვნელოვან ინფორმაციას მისი კომპეტენტურობის შესახებ. საზოგადოდ, დასჯა უეფექტოა. აუცილებლობის შემთხვევაში ის უკიდურესად დიდი სიფრთხილით უნდა იქნეს გამოყენებული. სასჯელი უნდა იყოს ხანმოკლე, ინტენსივობა – ლიმიტირებული. ეს უნდა იყოს პასუხი ქცევაზე და არა პიროვნულ თვისებებზე.

ჰუმანისტური მიდგომა: მეოცე საუკუნის სამოციან წლებში ჰუმანისტური ფსიქოლოგიის მომხრეები, მათ შორის კარლ როჯერსი, ამბობდნენ, რომ ფსიქოლოგიის ვერცერთი დომინანტური სკოლა ადეკვატურად ვერ ხსნიდა ადამიანის ქცევას. მოტივაციის ჰუმანისტური ინტერპრეტაცია ხაზს უსვამს ისეთ შინაგან წყაროებს, როგორიცაა პიროვნების თვითაქტუალიზაციის მოთხოვნილება, თანდაყოლილი აქტუალიზაციის ტენდენცია ან თვითგანსაზღვრის მოთხოვნილება. ასე რომ, ჰუმანისტურ ჭრილში, მოტივირება ნიშნავს ადამიანის შინაგანი რესურსების – კომპეტენტურობის, თვითშეფასების, ავტონომიისა და თვითაქტუალიზაციის წაქეზებას.

კოგნიტიური და სოციალურ–კოგნიტური მიდგომა: კოგნიტიურ თეორიებში ადამიანი განხილულია როგორც ცნობისმოყვარე, აქტიური, ინფორმაციის მაძიებელი არსება, რომელიც ცდილობს გადაჭრას პიროვნული პრობლემები. ამდენად, კოგნიტიური თეორეტიკოსები აქცენტს შინაგან მოტივაციაზე სვამენ. მოტივაციის კოგნიტიური თეორიები, შეიძლება ითქვას, ბიჰევიორისტული შეხედულებების საპასუხოდ განვითარდა. კოგნიტივისტებს სჯერათ, რომ ჩვენი ქცევა აზროვნებით არის განპირობებული და არა უბრალოდ იმით, რომ წარსულში ასეთივე ქცევის გამო დაგვაჯილდოეს ან დაგვსაჯეს. ქცევა წამოწყებულია და რეგულირდება გეგმების, მიზნების, სქემების, მოლოდინებისა და ატრიბუციების მიერ.

მოტივაციის სოციოკულტურული კონცეფციები: მოტივაციისადმი სოციოკულტურული მიდგომა ხაზს უსვამს ერთობის წევრობას. ადამიანები ერთვებიან აქტივობაში, რათა განამტკიცონ თავიანთი იდენტობა და ინტერპერსონალური ურთიერთობები ამ ჯგუფის შიგნით. ამდენად, მოსწავლეები მოტივირებულნი არიან ისწავლონ, თუ ისინი არიან წევრები იმ საკლასო ან სასკოლო ჯგუფისა, რომლისთვისაც სწავლას დიდი ღირებულება აქვს. როგორც სოციალიზაციის პროცესში ჩვენი კულტურის უფრო გამოცდილი წევრებისგან ვსწავლობთ ლაპარაკს, ჩაცმას, სუფრასთან მოქცევას, ასევე იმათზე დაკვირვებით, ვინც ჩვენი სასკოლო ჯგუფის წევრია, ვსწავლობთ, როგორი მოსწავლეები უნდა ვიყოთ. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ჩვენ ვსწავლობთ იმ ჯგუფისგან, რომლის წევრებიც ვართ (მანანა მელიქიშვილი. „მოტივაცია“. მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრი).

აღნიშნულ თემაზე საუბრისას გვერდს ვერ ავუვლით დ. უზნაძის განწყობის თეორიას, ისევე როგორც მარია მონტესორის პედაგოგიურ იდეებს. XX საუკუნის იტალიელი პედაგოგისა და მეცნიერის მარია მონტესორის პედაგოგიკა არის პედაგოგიურ მეცნიერებაში ჰუმანური პრინციპებისა და თავისუფალი აღზრდის ეფექტური, პრაქტიკული რეალიზაციის მაგალითი.

მოცემული ლიტერატურის განხილვამ ნათელი გახადა, თუ რატომ კარგავენ მოსწავლეები საშუალო საფეხურზე მოტივაციას, რატომ აშინებთ დიდი მოცულობის ტექსტები, რატომ აღარ უნდათ კითხვა.

განხილულ თეორიებზე დაყრდნობით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ საგაკვეთილო პროცესში გათვალისწინებულ იქნეს მრავალმხრივი ინტელექტი, მოსწავლეთა ინდივიდუალური შესაძლებლობები და ინტერესები, მოსწავლეებს ჰქონდეთ არჩევანის, შეცდომების დაშვებისა და გამოსწორების უფლება, მასწავლებელი იყოს ფასილიტატორი, მოსწავლეებს ჰქონდეთ სასურველი როლი. იმისთვის, რომ კვლევის შედეგები არ იყოს ერთჯერადი, რომ წინსვლა გაგრძელდეს და მიღწეული დაინერგოს პრაქტიკაში, ძირითადი დასკვნების ჩამოყალიბების შემდეგ მნიშვნელოვანია არსებითი რეკომენდაციების შემუშავება.

საგაკვეთილო და არასაგაკვეთილო ღონისძიებების დროს გამოყენებულმა აქტივობებმა თუ სტრატეგიებმა შესაძლებელი გახადა მოსწავლეთა ძირითადი ნაწილის მოტივირება და სასკოლო ცხოვრებით მათი დაინტერესება.

კვლევის შედეგმა ცხადყო, რომ მოსწავლეები მაშინ აქტიურობენ, როდესაც თავად წარმართავენ სასწავლო პროცესს,           არიან მასწავლებლის როლში, თავად ქმნიან პრეზენტაციებს, სვამენ კითხვებს და აყალიბებენ სადისკუსიო თემებს.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. მელიქიშვილი მანანა, „ბავშვის განვითარების ასაკობრივი თავისებურებები“, მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრი, თბილისი, 2013
2. მელიქიშვილი მანანა, „მოტივაცია“, მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრი, თბილისი, 2013
3. https://mastsavlebeli.ge/?tag=მანანა-ბოჭორიშვილი -23 აპრილი, 2012)
4. მასწავლებლის საქმიანობის დაწყების, პროფესიული განვითარებისა და კარიერული წინსვლის სქემის გზამკვლევი, მე-2 ნაწილი