ენის განვითარების პრობლემა და ქცევის სირთულეები

„იყო და ალა იყო ლა, იყო ლა, ეთი დუფინი, დუმფინი, ლომესაც დანა ქია. მალე დედიკოთან და მამიკოთან ითულავა და ეგონა, ლომ კალგი ადამიანები იყნენ, მივიდა ნავთან. მოცუხმა თევზაობდა და ის ლაღაცა დაინახა მოხუცა, მელე უთხა, ლო ტელეფონი მაქსოვო, კიო, აბა დაულეკეს, ხოდა მელე მოიდენ, ხოდა მელე წაიყანეს, ჰოდა მელე,—  სად ვიყაით? — ხოდა მელე კუდი მოაჭვეს, მელე,—  სად ვიყაით? — მელე ახალი კუდი დაუყენეს, ოღონ ლობოტის, მელე ითულავა და ალ მოეწონა და ამოიყანეს, მელე კიდე ითულავა და მელე მოეწონა, ჰოდა მელე წავიდა სახში და მოვიდა დეფინი და ცუგაც მოვიდა და მელე დეფინი შიდი წის გახდა და დამთავდა ისტოლია.“

/პირობითად,   უკა, 7 წლის/

[— რა დახატე?]

• ალ ვიცი, უკასაირი დეფინი, გოგო ეფინი, ლამასი თები აქ, თეგვავს, ხვითელი ქაბა აცია.

მე ლამაზი გოგო. მე  ჲ[1]ა  ვიცი.

მეჲ[2]ე  გაგოცათ ჲეთმანეთს.

ქოცილში, სღვაში.

/ პირობითად, ნუკა, უკას მეგობარი, ისიც 7 წლის/

• მეზიზები, გაგადებ, თავში აგაცას ჩაგატამ, თუ ა წახვალ, ხო გითარი, ა მინდა სკოლა, გადავადებ ფანჯიდან მაგას და შეც გადაგადებ. მიყახარ. შეც ხო გიყავა? ხო გიყავა? ხო გიყავა?

                                       პირობითად, ბუკა, ისიც 7 წლის

პირობითად, შვიდი წლის ბუკა ახლომყოფებსა თუ უცნობ ადამიანებს აუცილებლად დაამახსოვრებს თავს გამორჩეული ქცევით. სკოლაში მის მხარმდამჭერ მასწავლებლებსა თუ სხვა პირებს დიდი თავშეკავება და მოთმინება მართებთ. ბუკას მარტივად შეუძლია, ხელიდან გასხლტეს, მეორე სართულზე ფეხსაცმელგახდილი აფრინდეს, იქიდან საკუთარი მძიმე ბოტი მამაკაც მანდატურს პირდაპირ თავში დაუმიზნოს და წამარტებით არ ააცილოს მიზანს. ბუკას მაგრად ჩახუტებაც შეუძლია, მასწავლებლის დახმარებით ერთმანეთთან ტექსტში მოცემული კონკრეტული ინფორმაციის და ილუსტრაციის ერთმანეთთან დაკავშირებაც, უარყოფითი სიტყვათშეთანხმებების გამოყენებაც, მარტივი, ერთ ან ორსაფეხურიანი მითითებების შესრულება, საკუთარ სახელზე რეაგირებაც, „დიახ“ და „არა“ – ს მნიშვნელობათა გარჩევაც,  შეუძლია მისთვის ადვილად გასაგები ისტორიის მოსმენა დროის მცირე მონაკვეთში,  მოსმენილი ბგერების და მარცვლების რამდენადმე სწორად გამეორება, მარტივ დიალოგში ჩართვა, ზოგ დასმულ შეკითხვებზე პასუხი და  საკუთარი თავის შესახებ ინფორმაციის გაცემა, არავერბალურად მინიშნება, წუწუნი, თავის დაძვრენა, ბრაზის გამოხატვა ნებისმიერი ფორმით ნებისმიერ ადგილას, თუმცა ნაკლებად გამოსდის თუნდაც საკუთარი თავის შესახებ შეკითხვებზე პასუხის გაცემა ისევე, როგორც: მოსმენილი მოკლე ტექსტის შინაარსის გადმოცემა, თუნდაც  დამაზუსტებელი შეკითხვებით. არ შეუძლია შეკითხვებზე: „რა“, „სად“, „ვინ“ — პასუხის ვრცლად გაცემა, მოთხრობის სათაურისა და პერსონაჟების დასახელება. გართულებულია ისეთი სიტყვების გამოყენება, როგორიცაა: „მე“, „ჩემი“, „ვიცი“, „მე თვითონ“. არ შეუძლია დროის აღმნიშვნელი იმგვარი სიტყვების გამოყენება, როგორებიცაა: „დღეს“, „ხვალ“, „გუშინ“, „დილით“, „ღამე“, „ჯერ“, „მერე“ და სხვა;  უჭირს შიშინა-სისინა ბგერების სწორად წარმოთქმა. ნაკლებად იჩენს მეტყველების ინიციატივას; ახასიათებს ექოლალიები და სპონტანური ვოკალიზაციები; აქვს მწირი ლექსიკური მარაგი; უჭირს ვერბალურად სურველების გამოხატვა, თუმცა შეთავაზებული შაბლონებიდან სიხარულით ამოარჩევს სასურველს და გულმოდგინებით გააფერადებს ახალ ამოცანაზე გადასვლამდე.

პირობითად, უკა 7 წლის ბავშვია და პირველ კლასში ირიცხება. უკას მდგომარეობა შეფასებულია, როგორც — განვითარების ეტაპების დაყოვნება.  აქვს, როგორც რეცეპტული, ასევე — ექსპრესიული მეტყველების პრობლემები — მას მხოლოდ ერთი ან ორსაფეხურიანი ინსტრუქციები ესმის, უჭირს აბსტრაქტული სიტყვების მნიშვნელობათა აღქმა. მეტყველებს მარტივი (3-4 სიტყვიანი) წინადადებებით, თავისებური ფონოლოგიით და მორფო-სინტაქსით (ბრუნვა, პირი, რიცხვი) —  სიტყვაში ტოვებს ან ანაცვლებს ბგერებს, თუმცა იყენებს დასრულებულ წინადადებებს და აზრს დასრულებულად გამოხატავს. მისი ნათქვამი გასაგებია მსმენლისთვის და ინარჩუნებს საკომუნიკაციო ფუნქციას. მეტყველებას იყენებს ადეკვატურად სხვადასხვა სოციალურ კონტექსტებთან მიმართებით. სიტყვათა მარაგი შეზღუდულია, თუმცა უკა, უმთავრესად, აზროვნებს ლოგიკურად, მიზეზ-შედეგობრივად და გონიერი ბიჭის შთაბეჭდილებას ტოვებს.

მშობლების დიდი მხარდაჭერით, სკოლამდე უკა კერძო საბავშო ბაღში  დადიოდა და სარეაბილიტაციო ცენტრშიც, მეტყველების  თერაპიაზე და ბევრი კარგი უნარი დაისწავლა. თუმცა ემოციების რეგულაცია  დაწყებითი სკოლის პირველ კლასში მისთვის მაინც გამოწვევაა. დიდ ძალისხმევას ხარჯავს ბრაზის მართვისთვის, რაც ზოგჯერ არ გამოსდის, მით უფრო, თუ მერხთან გოგონა უზის. ღიად ამბობს კიდეც, რომ გოგონებთან არ იმეგობრებს და მათი დაზიანებაც შეუძლია. ამიტომ უკას განათლებაში ჩართულ, მხარდამჭერ პირებს დიდი ყურადღება მართებთ, რომ  ყველაფერი კარგად გამოვიდეს, რომ ერთხელაც გვერდითმჯდომ ნუკაზე არ გაიწიოს, კლასში არ წააქციოს და, უბრალო მიზეზით, ზიანი არ მიაყენოს. ნუკას კი ძალიან იოლად გამოსდის კარგად ხატვა, თუმცა თუ სახატავი მასალა არ აქვს, ან ამის საშუალება არ მიეცა, იოლად მივა ფანჯარასთან და ყველასთვის მოულოდნელად, წამიერად საკუთარ თუ სხვის ნივთებს მეორე ან  მესამე სართულის ფანჯრებიდან მოაფრიალებს, ანაც მასწავლებელს ჩასახუტებლად ზურგით კალთაში ჩაუჯდება, შემდეგ კი მთელი ძალით აისვრის თავს და, შესაძლოა, ბაგე-კბილზე გამოუსწორებელი ტრავმაც მიაყენოს.

ჩამოთვლილი შემთხვევები ზღვაში წვეთია. ენის განვითარების პრობლემაზე მრავალწლიანი დაკვირვება ნამდვილად იძლევა ქცევით თავისებურებებთან მიზეზშედეგობრივი კავშირის დანახვის საფუძველს. ერთია, დააკვირდე ცოცხალ საგაკვეთილო პროცესებს და მათში ბავშვების ენის განვითარებას, მეორეა, გაანალიზო იმ ადამიანთა ნარატივები, ვისაც ბავშვობისა თუ ზრდასრულობისას ენის დარღვევა ჰქონიათ ან  აქვთ და, გარდა ამისა, ტოლობის მსგავსი ნიშანი გაავლო მათ სამომავლო ქცევებთან, რომლებსაც ხშირად მართლმსაჯულებამდე მიუყვანიათ.

უნდა გვახსევდეს, ენისა და მეტყველების როლი უმნიშვნელოვანესია სოციალური, კოგნიტური, ემოციური და ქცევითი სფეროების განვითარებისთვის. შესაბამისად, შეფერხება უარყოფითად ზემოქმედებს ბავშვის ცხოვრების სხვადასხვა ასპექტზე, რის შედეგად წარმოიშვება მეორადი, ფრიად სერიოზული სირთულეები[3], მაგრამ ბავშვების უმეტესობა პრობლემის დაძლევას სკოლაში შესვლამდეც კი ახერხებს, თუ მას სპეციალისტებიც ეხმარებიან. თუმცა, ყველა შემთხვევაში ასე არ ხდება და სკოლაში შესვლის შემდეგ ბავშვი უფრო სერიოზული გამოწვევების წინაშე დგება. თანატოლებთან შედარებით, მათ მეტად უჭირთ დასწავლა, მასწავლებლისა თუ თანაკლასელების მოსმენა, მითითებების გაგება, წერა-კითხვის ათვისება, თხრობა და წაკითხულის გააზრება. ეს ყველაფერი კი  არასრული ჩამონათვალია, რაც შეიძლება ბავშვისთვის დიდ სირთულესთან იყოს დაკავშირებული. უცხოური კვლევები ცხადყოფს, რომ ქცევითი სირთულეები ვლინდებოდა ენისა და მეტყველების დარღვევის მქონე ბავშვების 50%-ში მაშინ, როცა ტიპიური განვითარების მქონე ბავშვებში ეს მაჩვენებელი 12%-ს არ აღემატებოდა. ხშირია კონფლიქტები, თვითკონტროლის სირთულეები, ადვილად გაღიზიანებადობა და დაუმორჩილებლობა; რიგ შემთხვევებში, მდგომარეობა იმდენად რთულდება, რომ ბავშვები აგრესიულები ხდებიან და, შეიძლება, ფიზიკური ზიანიც კი მიაყენონ საკუთარ თავს ან სხვას.

ცხადია, ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ენისა და მეტყველების განვითარების დარღვევის მქონე ბავშვს აუცილებლად ექნება ქცევის მართვის სიძნელეებიც. უფრო მართებული იქნება საკითხის შემდეგნაირად გააზრება: ქცევით პრობლემებს ხანდახან შეიძლება ერთი მიზეზი, ენისა და მეტყველების დარღვევა ედოს საფუძვლად, პრევენციისთვის კი აუცილებელია სკოლამდელ ასაკამდე საფუძვლიანი ჩარევა.

[1] [*რ]

[2] [*რ]

[3] Winstanley, Maxine, Webb, Roger T and Conti-Ramsden, Gina (2021). Developmental language disorders and risk of recidivism among young offenders. The Journal Of Child Psychology And Psychiatry, 62 (4). pp. 396- 403. ISSN 0021-9630