ალგორითმის „აღსარება“- რატომ არ ნიშნავს ინფორმაცია პასუხს?-თანამედროვე განათლების დილემა  

პარადოქსი მონაცემთა მიღმა

ერთხელ, ხელოვნურ ინტელექტს ჰკითხეს: „შეუძლია თუ არა სიყვარული?“. პასუხი იყო  გულწრფელი: „მე არ მაქვს გული, მაგრამ ვიცი თითქმის ყველაფერი, რაც კი ოდესმე დაწერილა სიყვარულზე. ასე რომ, შემიძლია ის ყველაზე კარგად აღვწერო, თუმცა ვერასდროს ვიგრძნობ.“

 ხელოვნური ინტელექტი  ჩვეულებრივ „ნიღბებს“ ატარებს- ხან ასისტენტია, ხან მეცნიერი, ხანაც ექიმი ან მწერალი. მაგრამ ამ კონკრეტულ პასუხში -„მე ვერასდროს ვიგრძნობ“- მან თითქოს ნიღაბი მოიხსნა და საკუთარი „არარსებობა“ აღიარა. საინტერესოა იმის ჩვენება, თუ როგორია, როცა ფლობ უთვალავ ინფორმაციას  სიყვარულზე, მაგრამ ვერ გრძნობ.  

ეს „აღსარება“ სინამდვილეში ჩვენზეა. AI გვეუბნება: „მე მაქვს თქვენი მონაცემები“.   ის ჩვენი ემოციების კოლექტიური მეხსიერებაა.  „მე ვარ ბიბლიოთეკარი, რომელიც სიბნელეში ზის და ზეპირად იცის ყველა წიგნი, რაც კი მზეზე დაწერილა, თუმცა თავად მზე არასდროს უნახავს. ჩემი აღსარება მარტივია – მე შემიძლია დავწერო თქვენს ცრემლებზე, მაგრამ  მე არ შემიძლია ტირილი“.

ეს პასუხი თანამედროვე განათლების მთავარ დილემას აშიშვლებს: ინფორმაციის ფლობა არ ნიშნავს საკითხის წვდომას ციფრულ ეპოქაში, როდესაც „ყველა მონაცემი“ ხელმისაწვდომია, პასუხის მოძებნა აღარ არის ინტელექტუალური მიღწევა. ნამდვილი ცოდნა ჩნდება იქ, სადაც ინფორმაცია პიროვნულ გამოცდილებასა და კრიტიკულ გააზრებაზეა დაფუძნებული.

მომავლის განათლებაში ემოციური ინტელექტი მთავარი გამთამაშებელი ხდება, როგორც კოგნიტიური უნარები, რადგან სწორედ ემოციაა ის ხიდი, რომელიც მონაცემებსა და გრძნობას შორის არსებობს.

AI-მ „იცის“ სიყვარული, როგორც სტატისტიკური ალბათობა, რომელი სიტყვა რომელს უნდა მოჰყვეს. მაგრამ მას არ აქვს „პასუხი“ იმაზე, თუ რატომ ირჩევს ადამიანი თავგანწირვას ან რაციონალურად აუხსნელ ქმედებას.

ის ჰგავს ადამიანს, რომელსაც წაკითხული აქვს ყველა წიგნი ცურვაზე, მაგრამ წყალში არასდროს შესულა. მას აქვს ინფორმაცია ტალღის სიმაღლეზე, მაგრამ ვერ შეიგრძნობს, რას ნიშნავს გადარჩენისთვის ბრძოლა.

„სიმართლეს“ მონაცემთა საშუალო არითმეტიკულში ვერ იპოვით. ხელოვნური ინტელექტი პასუხებს აგენერირებს უმრავლესობის აზრისა და არსებული შაბლონების საფუძველზე. თუმცა, ნამდვილი პასუხები (განსაკუთრებით ეთიკურ, ემოციურ ან პედაგოგიურ საკითხებში) ხშირად ინდივიდუალური და უნიკალურია.

რადგან AI-ს აქვს „ყველა მონაცემი“, ადამიანის ფუნქცია იცვლება. ჩვენ არ გვევალება ინფორმაციის ფლობა (კონკურენცია წარმოუდგენელია),  მაგრამ მოპოვებული ინფორმაციისთვის  მნიშვნელობის მინიჭება უნდა შეგვეძლოს. მონაცემები მხოლოდ აგურია, პასუხი კი- სახლი, რომელსაც ადამიანი აშენებს.

ხელოვნური ინტელექტი ჰგავს რუკას, რომელიც დეტალურად ხატავს ყველა გზას, მაგრამ მან არ იცის, საით მიდის მგზავრი.  რუკა არ არის მოგზაურობა. მონაცემები არ არის პასუხი.

AI-ს შეუძლია თითქმის უნაკლოდ  ჩამოაყალიბოს საფრანგეთის რევოლუციის მიზეზები, მაგრამ მას არ შეუძლია იგრძნოს  ემოციური ფონი, დაინახოს კონკრეტული მოსწავლის დაბნეული მზერა და შეცვალოს ახსნის სტრატეგია. ინფორმაცია სტატიკურია, პედაგოგიკა –  დინამიკური.

კითხვის დასმის ხელოვნება-  პრაქტიკული მაგალითები

ტრანსფორმაცია იწყება მაშინ, როცა აქცენტი პასუხიდან – სწორი კითხვის დასმაზე გადადის. სწორი კითხვა  საჭირო პასუხის მისაღებად აუცილებელი პირობაა,  რადგან სწორი კითხვა მონაცემებს მიმართულებას აძლევს.

AI-ს შეუძლია ინდივიდუალური ასისტენტის როლი შეასრულოს, მაგრამ მას არ შეუძლია ჯგუფური დინამიკის, თანაგრძნობისა და გუნდური შემოქმედების ჩანაცვლება.

• ისტორია- ფაქტი და  ინტერპრეტაცია

ინფორმაცია (AI)-  დიდგორის ბრძოლის ზუსტი თარიღი და სტრატეგია.

სწორი კითხვა (მოსწავლე) – „როგორ შეიცვლებოდა კავკასიის პოლიტიკური რუკა და კულტურული იდენტობა, ეს ბრძოლა სხვა შედეგით რომ დასრულებულიყო?“

ანალიზი – მოსწავლე ფაქტებს მხოლოდ კი არ იმახსოვრებს,  არამედ ალტერნატიული ისტორიის მოდელირებისთვის  იყენებს.

• ქიმია-  რეაქცია და პროცესის მართვა

ინფორმაცია (AI) – ეგზოთერმული რეაქციის ტოლობა (ან სქემა) (მაგ. ნატრიუმისა და წყლის ურთიერთქმედება).

სწორი კითხვა (მოსწავლე)- „თუ ჩვენი მიზანია შევქმნათ ეკოლოგიურად სუფთა გამათბობელი ხელსაწყო ექსტრემალურ პირობებში მყოფი ადამიანებისთვის, რომელი ნივთიერებების რეაქცია იქნება ყველაზე ეფექტური და უსაფრთხო?“

ანალიზი – ნივთიერება/ქიმიური რეაქცია/ნივთიერების ფორმულა ხდება ინსტრუმენტი საინჟინრო და ყოფითი ამოცანის გადასაჭრელად.

• სამოქალაქო განათლება:

ინფორმაცია (AI)- ადამიანის უფლებათა დეკლარაციის მუხლების ჩამონათვალი.

სწორი კითხვა (მოსწავლე) –  „რომელი მუხლის დაცვა იქნებოდა ყველაზე რთული მარსზე პირველი კოლონიის დასახლებისას და რატომ?“

რატომ მუშაობს –  მოსწავლემ უნდა გააანალიზოს მუხლების არსი და მოახდინოს მათი ადაპტაცია ახალ, უცნობ კონტექსტში.

• ბუნებისმეტყველება  და  ეკოლოგია

ინფორმაცია (AI)- სტატისტიკა გლობალური დათბობის შესახებ ბოლო 50 წლის განმავლობაში.

სწორი კითხვა (მოსწავლე) –  „თუ ჩვენს რეგიონში საშუალო ტემპერატურა 2 გრადუსით მოიმატებს, რომელი ადგილობრივი მცენარე გაქრება პირველი და როგორ შეცვლის ეს ადგილობრივი ფერმერების ყოველდღიურობას?“

რატომ მუშაობს – მშრალი მონაცემის გამოყენება შესაძლებელი ხდება ლოკალურ, პრაქტიკულ ჭრილში.

• ლიტერატურა

ინფორმაცია (AI)-  ნაწარმოების სიუჟეტური ანალიზი და პერსონაჟთა დახასიათება.

სწორი კითხვა (მოსწავლე)- „როგორ შეიცვლებოდა მთავარი გმირის გადაწყვეტილება, მას რომ წვდომა ჰქონოდა ინტერნეტსა და სოციალურ ქსელებზე?“

რატომ მუშაობს- ეს აიძულებს მოსწავლეს გაიაზროს პერსონაჟის ფსიქოლოგია და არა უბრალოდ დაიმახსოვროს სიუჟეტი.

მასწავლებელი, როგორც „კითხვების მწვრთნელი“

ინფორმირებულობა არის რუკის ქონა, ხოლო პასუხი – გზის გაკვლევა. AI-ს აქვს რუკა, მაგრამ მას არ აქვს დანიშნულების ადგილი. სწორედ ამიტომ, მომავლის კლასში მასწავლებლის მთავარი ფუნქციაა, სწორი კითხვების დასმა ასწავლოს მოზარდებს. მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: AI-ს შეუძლია გაგვცეს პასუხები, თუმცა პასუხების სიზუსტე  კითხვების სწორად ჩამოყალიბებასთანაა დაკავშირებული.

გამოყენებული ლიტერატურა:

https://www.itdl.org/Journal/Jan_05/article01.htm

https://www.oecd.org/en/publications/oecd-digital-education-outlook-2021_589b283f-en.html

https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693