თანამედროვე განათლებაში სულ უფრო აქტუალური ხდება ფენომენზე დაფუძნებული სწავლება (PhenoBL), რომელიც ცოდნის საგნობრივ დაყოფას აუქმებს და კავშირს ამყარებს რეალურ სამყაროსთან. სტატიაში განხილულია ფენომენზე დაფუძნებული სწავლების (PhenoBL-ის) პრინციპები და წარმოდგენილია მისი პრაქტიკული გამოყენების შესაძლებლობები დანიელ დეფოს „რობინზონ კრუზოს“ მაგალითზე. აღწერილია, როგორ შეიძლება, ერთი ლიტერატურული ტექსტის გარშემო გაერთიანდეს საბუნებისმეტყველო და სოციალური მეცნიერებები, ლიტერატურა და ფინანსური წიგნიერება, რაც მოსწავლეს ეხმარება 21-ე საუკუნის კომპეტენციების განვითარებასა და საკითხის ჰოლისტიკურ აღქმაში.
ფენომენზე დაფუძნებულმა სწავლებამ ყურადღება მიიპყრო მას შემდეგ, რაც ფინეთის განათლების ეროვნულმა სასწავლო გეგმამ სავალდებულო გახადა მისი გამოყენება სკოლებში (ფინეთის განათლების ეროვნული საბჭო, 2016). ეს მიდგომა არღვევს ცოდნის საგნობრივად დაყოფის პრინციპს. კონკრეტულ საგნებზე (მაგალითად, მათემატიკა, ლიტერატურა, ქიმია, ფიზიკა ან ისტორია) ფოკუსირების ნაცვლად, ფენომენზე დაფუძნებული გაკვეთილები იკვლევს მოვლენებს, რომლებიც სცდება საგნობრივ საზღვრებს (Silander, 2015). ამ მიდგომით სკოლებში სწავლების ორგანიზების ახალი, ინტერდისციპლინურ აზროვნებაზე დაფუძნებული პროცესი ყალიბდება.
ფინეთში 7-დან 16 წლამდე ასაკის მოსწავლეები ვალდებულნი არიან, წელიწადში ერთხელ მაინც მიიღონ მონაწილეობა, სულ მცირე, ერთ მულტიდისციპლინურ PhenoBL მოდულში (Halinen, 2018). მოდულები შექმნილია რეალური სამყაროს ფენომენების გამოსაკვლევად, რომელთა განხილვა შესაძლებელია ურთიერთსაწინააღმდეგო და ურთიერთშემავსებელი თვალსაზრისით.
საგნობრივი გაკვეთილები ნარჩუნდება, მაგრამ თუ ისინი საკითხის განსახილველად მხოლოდ ერთ სპეციფიკურ კუთხეს იყენებენ, მულტიდისციპლინური PhenoBL სასწავლო მოდული მოსწავლეებს მოუწოდებს, გააერთიანონ ცოდნა ყველა საგნობრივი სფეროდან, რათა საკითხი ჰოლისტიკურ (ერთიან) პრიზმაში დაინახონ.
PhenoBL-ის ხუთი განზომილება
ვასილიოს სიმეონიდისისა და იოჰანა შვარცის (2016) მიხედვით, ფენომენზე დაფუძნებულ მიდგომას ხუთი განზომილება/მახასიათებელი აქვს: ჰოლისტიკურობა, ავთენტურობა, კონტექსტუალურობა, პრობლემაზე დაფუძნებული კვლევა და ღია სასწავლო პროცესები. ერთობლიობაში ეს განზომილებები პედაგოგებს აძლევს სამუშაო მოდელს PhenoBL მოდულის დაგეგმვისას.
ჰოლისტიკურობა გულისხმობს განათლების გამთლიანების (დაყოფის აღმოფხვრის) საჭიროებას. ჰოლისტიკური მიდგომა განიხილავს საკითხს მრავალი პერსპექტივიდან და განსაზღვრავს, როგორ ემთხვევა ან ეწინააღმდეგება ერთმანეთს სხვადასხვა თვალსაზრისი (Halinen, 2018). სხვადასხვა საგნობრივი დისციპლინის კუთხით მოვლენების დანახვა მოსწავლეებს ეხმარება, აღიქვან სამყარო სირთულეებში და ეძებონ კომპლექსური პრობლემების ინკლუზიური გადაწყვეტის გზები.
ავთენტურობისა და კონტექსტუალურობის განზომილებები ხაზს უსვამს რეალური სამყაროს ფენომენის შესწავლის მნიშვნელობას. ავთენტურობა გულისხმობს ცოდნის გამოყენებას რაიმე ხელშესახების მიმართ, ნაცვლად მხოლოდ ჰიპოთეტურ და თეორიულ იდეებთან მუშაობისა (Symeonidis & Schwartz, 2016). ანალოგიურად, კონტექსტუალიზებული ფენომენი არის ის, რაც არსებობს რეალურ დროსა და სივრცეში. ფოკუსი არ არის თავისთავად „თემაზე“, რადგან თემა შეიძლება იყოს ცალკეული ობიექტი, რომელიც იზოლირებულად შეისწავლება, ფენომენი კი, პირიქით, დაკავშირებულია იმ კონტექსტთან, რომელშიც ის წარმოიშობა.
პრობლემაზე დაფუძნებული კვლევა და ღია სასწავლო პროცესები ასევე ურთიერთდაკავშირებული განზომილებებია (Silander, 2015). როდესაც მოსწავლეები იკვლევენ ფენომენს, მათ მოეთხოვებათ იმ პრობლემების ან ინტერესის სფეროების იდენტიფიცირება და შესწავლა, რომლებიც შეიძლება წარმოიშვას. მიდგომის მიზანია, მოსწავლეებმა და მასწავლებლებმა ითანამშრომლონ ისეთი კვლევების საწარმოებლად, რომლებიც მიღწევადია და რელევანტურია ფენომენის იმ ასპექტებისთვის, რომლებიც მოსწავლეთა ინტერესს იწვევს.
PhenoBL-ის გამოყენება საკლასო ოთახში
PhenoBL მეთოდის დასანერგად მასწავლებლებმა და მოსწავლეებმა ერთად უნდა შეარჩიონ ანალიზისთვის საჭირო ფენომენი. სემ ტისინგტონი (2019) ხაზს უსვამს მიმდინარე მოვლენებისა და ადგილობრივი საკითხების ტრამპლინად გამოყენების მნიშვნელობას. მსგავსად ამისა, ჯენა ლაჰდემიაკის (2018) მოჰყავს ფინეთის სკოლის მერვეკლასელი მოსწავლეების მაგალითი, რომლებსაც სთხოვეს, აერჩიათ ევროპასთან დაკავშირებული ფენომენი. მიცემული პარამეტრების ფარგლებში მოსწავლეებმა აირჩიეს ისეთი თემები, როგორიცაა ოსვენციმი, გერმანიის კვების კულტურა და ევროპული ხელოვნება.
ფენომენის შერჩევის შემდეგ მასწავლებელმა კვლევის ჩასატარებლად უნდა გამოიყენოს პრობლემასა და კვლევაზე დაფუძნებული სწავლების მეთოდი (Halinen, 2018; Lähdemäki, 2018).
პრობლემაზე დაფუძნებული სწავლება გულისხმობს კლასის მიერ პრობლემის დასმას, რომელიც უნდა გადაიჭრას აქტიური სწავლის საშუალებით, ხოლო კვლევაზე დაფუძნებული სწავლება მოიცავს სისტემატური მეთოდების გამოყენებას პრობლემის გადასაჭრელად.
PhenoBL მიდგომისას მასწავლებლებს შესაძლოა დასჭირდეთ გაკვეთილების იმგვარად სტრუქტურირება, რომ მოსწავლეებს მრავალ საგნობრივ სფეროსთან შეხება მოუწიოთ. სიმეონიდისი და შვარცი (2016) ვარაუდობენ, რომ სასარგებლო იქნება სხვადასხვა საგნობრივი კომპეტენციის მქონე მასწავლებლების გაერთიანება, რათა ხელი შეუწყონ ინტერდისციპლინურ ფოკუსს კვლევის პროცესში.
სარგებელი და გამოწვევები
PhenoBL ორიენტირებულია მომავალზე. იგი აღიარებს, რომ ხვალინდელი დღის გამოწვევებს მულტიდისციპლინური გუნდები გადაჭრიან, რომლებიც ერთობლივად იმუშავებენ ისეთ რთულ პრობლემებზე, როგორიცაა მდგრადი განვითარება, ურბანიზაცია და ხელოვნური ინტელექტის აღზევება.
ამ მიდგომამ შესაძლოა ხელი შეუწყოს საკომუნიკაციო ბარიერების მოხსნასაც. როდესაც მოსწავლეები ირჩევენ საკითხის მრავალი კუთხით დანახვას, ისინი იძულებულნი არიან, დაუპირისპირდნენ ისეთი რთული კონცეფციების აღქმის წინააღმდეგობრივ გზებს, როგორიცაა კლიმატის ცვლილება, მიგრაციული პოლიტიკა და სურსათის მდგრადობა. მოსწავლეებს მოეთხოვებათ, სამყაროს სირთულეების დანახვით გაუძლონ გაურკვევლობის მომენტებს და ადამიანისა თუ ბუნების მრავალფეროვნება მიიღონ როგორც 21-ე საუკუნის ცხოვრების ბუნებრივი მოვლენა.
მიუხედავად ამისა, PhenoBL-ს აქვს თავისი გამოწვევებიც. ლაჰდემიაკმა (2018) აღნიშნა, რომ მასწავლებლებსა და მოსწავლეებს უჭირთ ფენომენის იდენტიფიცირებიდან მის გარშემო მართვადი ინტერდისციპლინური კვლევითი ერთეულის ჩამოყალიბებაზე გადასვლა. მასწავლებლებმა უნდა უხელმძღვანელონ მოსწავლეებს ისეთი პრობლემის ძიებისას, რომელიც საკმარისად მცირეა გამოსაკვლევად, მაგრამ საკმარისად დიდი – მულტიდისციპლინური პერსპექტივიდან ანალიზისთვის.
პედაგოგებისთვის კიდევ ერთი გამოწვევაა მოსწავლეზე ორიენტირებული კვლევის და სასწავლო გეგმის შედეგების მიღწევისა და შეფასების საჭიროების ბალანსირება. გარდა ამისა, საგნობრივი გაკვეთილები არ უნდა ჩაითვალოს ზედმეტად. ფინეთის შემთხვევაში PhenoBL არ ნიშნავს სასწავლო გეგმის დიზაინის სრულ რეფორმას (Symeonidis & Schwartz, 2016). საგნობრივი გაკვეთილები რჩება და სხვადასხვა დისციპლინის მასწავლებლები ერთიანდებიან წელიწადში, სულ მცირე, ერთი მულტიდისციპლინური მოდულის ჩასატარებლად (Halinen, 2018).
დანიელ დეფოს კლასიკური ნაწარმოები საუკეთესო მასალაა PhenoBL მოდულისთვის. ის საშუალებას გვაძლევს, ლიტერატურული ტექსტი გამოვიყენოთ როგორც „ტრამპლინი“ მეცნიერული და სოციალური კვლევისთვის.
სამიზნე ასაკი: VII-IX კლასი
ხანგრძლივობა: მაგალითად, 2 კვირა (ან 4-5 ინტეგრირებული გაკვეთილი).
საჭირო რესურსები: ტექსტი „რობინზონ კრუზო“, წვდომა ინტერნეტთან, საკანცელარიო მასალები მაკეტისთვის
მოცემული მოდელის ფარგლებში ნაწარმოები შეიძლება განხილულ იქნეს ხუთივე განზომილების ჭრილში, სადაც ინტეგრირდება სხვადასხვა დისციპლინა.
- ჰოლისტიკურობა (Holisticity) – წიგნის ლიტერატურულ ჭრილში განხილვის პარალელურად შემოდის სხვადასხვა საგანი:
* ლიტერატურა – სიუჟეტი, პერსონაჟის ტრანსფორმაცია, დღიურის ფორმატი;
* ბიოლოგია/გეოგრაფია – კუნძულის ეკოსისტემა, ფლორა და ფაუნა, კლიმატური ზონები, საკვები რესურსების მოძიება;
* ფიზიკა/ინჟინერია – პრიმიტიული თავშესაფრის აგება, ხელსაწყოების დამზადება, წყლის გამწმენდი სისტემები;
* ფსიქოლოგია/სოციოლოგია – მარტოობის გავლენა ფსიქიკაზე, „სხვისი“ (პარასკევას) აღქმა, იერარქია და კოლონიალიზმი.
- ავთენტურობა (Authenticity) – მოსწავლეებმა უნდა იმუშაონ რეალურ გამოწვევებზე.
დავალების ნიმუში: „წარმოიდგინეთ, რომ ხართ თანამედროვე რობინზონები. შეადგინეთ გადარჩენის გეგმა, რომელიც ეფუძნება თქვენს ხელთ არსებულ ბუნებრივ რესურსებს და არა მაღალ ტექნოლოგიებს“.
- კონტექსტუალურობა (Contextuality) – ფენომენი განიხილება ორ კონტექსტში:
- ისტორიული – მე-18 საუკუნის საზღვაო მოგზაურობები და კოლონიალიზმი;
- თანამედროვე – როგორ გადარჩებოდა ადამიანი დღეს უკაცრიელ კუნძულზე (მაგალითად, პლასტმასის ნარჩენების გამოყენება გადარჩენისთვის – ეკოლოგიური ჭრილი)?
- პრობლემაზე დაფუძნებული კვლევა (Problem-based inquiry) – სასურველია, მოსწავლეები დაიყონ ჯგუფებად და გადაჭრან კონკრეტული პრობლემები:
- ჯგუფი „მეცნიერები“ – როგორ მივიღოთ სასმელი წყალი ზღვის წყლისგან პრიმიტიული საშუალებებით;
- ჯგუფი „ფსიქოლოგები“ – როგორ შევინარჩუნოთ მენტალური (გონებრივი) ჯანმრთელობა 28-წლიანი იზოლაციის განმავლობაში;
- ჯგუფი ,,ანთროპოლოგები“ – როგორ დავამყაროთ კომუნიკაცია სხვა კულტურის წარმომადგენელთან ენის ცოდნის გარეშე.
- ღია სასწავლო პროცესი (Open-ended learning) – საბოლოო პროდუქტი არ არის მხოლოდ ტესტი. მოსწავლეებს შეუძლიათ, აირჩიონ ფორმატი:
- რობინზონის დღიურის თანამედროვე ვერსიის დაწერა (ბლოგი);
- კუნძულის 3D მაკეტის შექმნა (Minecraft-ში ან ფიზიკური მასალებით);
- დებატები თემაზე „რობინზონი – პარასკევას მეგობარი თუ დამპყრობელი“.
ამ მოდელით მუშაობა მოსწავლეებში ხელს შეუწყობს შემდეგი კომპეტენციების განვითარებას:
- კრიტიკული აზროვნება – რესურსების პრიორიტეტიზაცია მასლოუს პირამიდის მიხედვით;
- თანამშრომლობა – ჯგუფური მუშაობა „გადარჩენის გეგმის“ შედგენაზე;
- კომუნიკაცია – დებატები თემაზე: „რობინზონი – პარასკევას მეგობარი თუ დამპყრობელი?“
- კრეატიულობა – კუნძულის 3D მაკეტის შექმნა ან რობინზონის თანამედროვე ბლოგის წარმოება.
პროექტის ეტაპები
ფაზა 1: ორიენტაცია და მოტივაცია (ფენომენის გაცნობა, ინტერესის გაღვივება)
ფაზა 2: პრობლემის ფორმულირება (კითხვების დასმა: „როგორ გადავრჩეთ?“)
ფაზა 3: ინტერდისციპლინური კვლევა (მუშაობა საგნობრივ ჯგუფებში)
ფაზა 4: პროდუქტის შექმნა და პრეზენტაცია
PhenoBL-ის დროს მასწავლებელი არ არის მხოლოდ ინფორმაციის მიმწოდებელი – ის არის ფასილიტატორი, რომელიც კვლევის პროცესს წარმართავს. მისი მთავარი ამოცანაა არა მზა ცოდნის გადაცემა, არამედ კვლევითი პროცესის მართვა. წარმატებული იმპლემენტაციისთვის პროცესში ჩართულ მასწავლებელს სჭირდება:
- კოლაბორაციიის ანუ სხვა საგნის მასწავლებლებთან ერთად გუნდური მუშაობის უნარი;
- მოქნილობა – მზაობა, მოსწავლეთა ინტერესებიდან გამომდინარე, გეგმის შესაცვლელად;
- ციფრული მენტორობა – ტექნოლოგიების გამოყენება კვლევის ვიზუალიზაციისთვის.
გაკვეთილის დასაწყისში მასწავლებელი კლასში შედის „გადარჩენის საიდუმლო ყუთით“, რომელშიც აწყვია სათვალე (ლინზა), რამდენიმე მარცვალი ხორბალი, ან სიმინდი, დანა და ძველი რუკა. მოსწავლეებმა უნდა გამოიცნონ, როგორ უკავშირდება ეს ნივთები ერთმანეთს და რა ფენომენს შეისწავლიან. ეს პირველივე წამიდან ქმნის ავთენტურობის განცდას.
PhenoBL-ის დანერგვისას მასწავლებლები ხშირად ეჯახებიან ორ პრობლემას:
- დროის მართვა – რთულია საგნობრივი გეგმისა და PhenoBL მოდულის შეთავსება.
რჩევა: გამოიყენეთ ეს მოდული სემესტრის ბოლოს ან პროექტული სწავლების კვირეულში.
- შეფასება – როგორ შევაფასოთ სხვადასხვა საგნის ცოდნა ერთდროულად?
რჩევა: შეადგინეთ საერთო რუბრიკა, რომელიც შეაფასებს როგორც შინაარსს (მეცნიერულ სიზუსტეს), ისე პროცესს (კვლევის უნარს).
თვითშეფასების კითხვები მოსწავლეებისთვის
- რომელი საგნის ცოდნა დამეხმარა ყველაზე მეტად „გადარჩენის“ პრობლემის გადაჭრაში?
- რა იყო ჩემთვის ყველაზე დიდი აღმოჩენა კვლევის პროცესში?
- როგორ შეიცვალა ჩემი დამოკიდებულება რობინზონის მიმართ (მეგობარია ის თუ დამპყრობელი)?
მოსწავლეებს შეუძლიათ გამოიყენონ:
◦ Minecraft Education Edition – კუნძულისა და თავშესაფრის 3D მაკეტის ასაგებად;
◦ Canva / Padlet „გადარჩენის დღიურის“ ან კვლევის შედეგების ვიზუალიზაციისთვის;
◦ Google Earth – კუნძულის სავარაუდო კოორდინატების მოსაძებნად აღწერილობის მიხედვით.
დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ ფენომენზე დაფუძნებული სწავლება არ ნიშნავს საგნობრივი გაკვეთილების გაუქმებას. ეს არის საშუალება, მოსწავლემ დაინახოს, რომ მათემატიკა, ფიზიკა და ლიტერატურა არა ცალკეული წიგნები, არამედ რეალურ სამყაროში გადარჩენის ინსტრუმენტებია. ვიმედოვნებ, სტატიაში შემოთავაზებული ეს ინტერდისციპლინური მოდელი საინტერესო იქნება კოლეგებისთვის და მომავალში საშუალებას მოგვცემს, ერთობლივად დავნერგოთ მსგავსი ინოვაციური მიდგომები ჩვენს საკლასო ოთახებში.
რესურსები მასწავლებლებისთვის:
- ციტატები ნაწარმოებიდან, სადაც ყველა ციტატას ახლავს მეცნიერული საკითხი და კითხვა-პასუხი
- სამუშაო ფურცელი თითოეული ჯგუფისთვის
- სამუშაო ფურცლის პასუხები
გამოყენებული ლიტერატურა:
- Finnish National Board of Education. (2016). National Core Curriculum for Basic Education 2014. Helsinki: Finnish National Board of Education.
- Halinen, I. (2018). The New Educational Curriculum in Finland. In: Cook, J. W. (ed.) Sustainability, Human Well-Being, and the Future of Education. Palgrave Macmillan.
- Lähdemäki, J. (2018). Case Study: The Finnish Reform of Curriculum and School Culture. In: Cook, J. W. (ed.) Sustainability, Human Well-Being, and the Future of Education. Cham: Springer.
- Silander, P. (2015). Phenomenon Based Learning. [Online Resource].
- Symeonidis, V., & Schwarz, J. F. (2016). Phenomenon-Based Teaching and Learning through the Lens of Critical Didaktik. Challenge Education, 1(1), 33-47.
- Tissington, S. (2019). Phenomenon-Based Learning: A Practical Guide for Teachers. Education Journal.
