-რა არის ფანჯარა? – მჭიდროდ შეკრული ჩარჩო, რომელშიც მინაა ჩასმული და  ანჯამებითაა მიმაგრებული უფრო გამძლე ჩარჩოზე. ფანჯარა ისაა, რომლის საშუალებით ვინმე გაიხედავს შიგნიდან გარეთ და შეიხედავს გარედან შიგნით; ფანჯრიდან შედის გარედან შიგნით დღის სინათლეც და ღამის სიბნელეც, დღის ხმაურიც და ღამის სიჩუმეც; ხოლო შიგნიდან – გარეთ გადის ოთახის შუქი და მცხოვრებთა ხმა. ღია ფანჯარა ოთახში ჰაერს ასუფთავებს, სიცხეში სივრცეს აგრილებს და სიცივეში მზის სითბოთი ავსებს ოთახს. ფანჯრის მიღმა ხან სუსხიანი ზამთარია, ხანაც გრილი შემოდგომა; ხან სურნელოვანი გაზაფხულია, ხანაც გვალვიანი ზაფხული. ღია ფანჯარა ადამიანს გარეთ არსებულ სამყაროსთან აკავშირებს, ხოლო გარეთ მყოფს შიგნით ითრევს ინტერესი… ყველაფერი მიმზიდველია და ყველაფრის დანახვაა შესაძლებელი. თვითონ შესაძლებლობებია მრავალფეროვანი. შესაძლებლობები თუ ფანჯრები?

არსებობს არამატერიალური ფანჯრებიც – ე.წ. შესაძლებლობების. ამ ფანჯრებს წარმოსახვით ჰორიზონტამდე შეუძლია ჩვენი მზერის გადასროლა. ამ ფანჯრებიდან ჩვენს გონებას ზოგი სიახლისა და განვითარებისკენ ეზიდება, ზოგი – აქტიური წინსვლისკენ, ზოგი – უმოძრაო სტაბილურობისკენ, ზოგი – თავისუფლებისკენ, ზოგი – იზოლაციაში კეთილდღეობისკენ, არის – დემოკრატიისკენ მიმართულიც და დიქტატურის მაჩვენებელი ფანჯრებიც… რომელი სიტყვათშეთანხმება უფრო ჟღერადია: „ევროპის ფანჯარა“, „დემოკრატიის ფანჯარა“, „ამერიკის ფანჯარა“, „ჩინეთის ფანჯარა“, „BRICS-ის ფანჯარა“, „აზიის ფანჯარა“, „ჩრდილოეთის ფანჯარა“, „დასავლეთის ფანჯარა“ თუ სხვა მრავალი სახის, პოლიტიკური არჩევანის მიხედვით შექმნილი, ფანჯარა.

კაცმა თვითონ უნდა გადაწყვიტოს, საით გაიხედოს, რომელი ფანჯარა გამოაღოს, არსებითია, ერთმანეთისგან განასხვაოს ხედი თუ ფონი; მიხვდეს, შორს იყურება თუ ახლოს, იძულებით თუ ნებაყოფლობით, მნიშვნელოვანია, შესწავლილი ჰქონდეს, თავისკენ, მზერის უკუმიმართულებით, როგორი ჰაერი მოედინება – მაცოცხლებელი თუ მომწამვლელი, მადისაღმძვრელი თუ მომადუნებელი, გონების გამააქტიურებელი თუ დამბინდავი.

დღეს „ფანჯრების“ ეპოქაა. არის თავისთავად ღია ფანჯრები, მაგრამ უმეტესი მათგანი ჩვენ მიერ გასაღებია. იზოლაციას ანუ გამოკეტვას ნებისმიერი ფანჯრის გამოღება და თავისუფალი სუნთქვა სჯობს. თუმცა, ვეჭვობ, იქნებ ზოგი მათგანი ისევ კომუნისტური საბჭოთა მხუთავის იზოლაციის ანალოგიაში გვაბრუნებს. არის ასეთი ფანჯრებიც – ოთახიდან ოთახში გამავალი – კარმიხურული სივრციდან, ჩარაზულ სივრცეში.

ბავშვობისას სხვა ფანჯარა მიზიდავდა.

ქუთაისში, „დიდების მემორიალის“ უბანში, ხუთსართულიანი ბინის პირველ სართულზე, იყო ერთი ფანჯარა, რკინის გისოსით დაცული და მუდმივად განათებული. ქუჩის მხრიდან ქალის მკლავები, კისერი და სახის პროფილი ჩანდა მხოლოდ. პირი კედლისკენ ჰქონდა და თავი დახრილი, გარედან არ ჩანდა, რას უყურებდა ასე დაჟინებით, მაგრამ მთელი უბნის ბავშვებმა ვიცოდით, რას აკეთებდა. შუახნის ქალი მზესუმზირას ხალავდა ელექტრო ქურაზე. შესაძლოა გაზქურა ენთო.  მარჯვენა ხელს ნელა ამოძრავებდა. როცა თბილი ამინდი იდგა, ფანჯარაც ბოლომდე იღებოდა და დასავლეთის ჰაერს კიდევ უფრო ანოტიოებდა სურნელოვანი ცხელი ორთქლი. მერე ეს სუნი გაუყვებოდა ქუჩას, გამვლელს ხელს ჯიბეში ჩააყოფინებდა, ხურდა ფულს მოასინჯვინებდა, აჩქარებულად ამოაღებინებდა და ახლად მოხალული მზესუმზირათი აავსებინებდა ჯიბეს. უჰ, არაფერი სჯობდა ჯიბეში თბილი მარცვლების ჩაჩხრიალებას.

კომუნისტური პარტიის დროება იდგა. მწირად საინტერესო ეპოქა…

ახლა მზესუმზირა რომ ჰქვია, იმას ჩემს ბავშვობაში ,,სემიჩკა“ ერქვა. ის ფანჯარაც ჩემს სახლთან ახლოს, ორი კორპუსის გამოტოვებით, ხელისაწვდენაზე იყო. ავიღებ ოცკაპიკიანს, გავივლი ტროტუარს, შევჩერდები კედელთან, მკლავს მივაწვდენ და მონეტით მინაზე მივაკაკუნებ. ზამთარ-ზაფხულ – ყოველთვის! თუ დახურულია, ქალის ხელი აღებს ფანჯარას, მონეტას გამომართმევს, ძველი წიგნის ფურცელს ჩემ თვალწინ წამიერად აქცევს ,,კულოკად“, ხელისგულში გამოივლებს, თვალის დახამხამებაში ჩააჩხრიალებს შიგ „ღვინის ჭიქიდან“ შავ მარცვლებს – თბილს და არომატულს, ბოლო მოძრაობა ნახევარი მუჭა მარცვლის ჩამატებაა და საქმიანი კომპეტენტური ღიმილით დამემშვიდობება.

„სემიჩკაზე წასვლა“ მხოლოდ მისი შეძენა კი არ იყო. ეს ნიშნავდა, რომ უკვე გამაღლებული (ბოლოს და ბოლოს თითებს იმ ფანჯარას ვაწვდენდი), შეფარვით აკეკლუცებული, უბანში მიზანმიმართულად გავისეირნებდი. თვითონაც ჯიბეებში ხელჩაწყობილსა და ამაყს არ მომეძებნებოდა უკეთესი მიზეზი ჩემზე მაღალი თავმომწონე ბიჭების წინ ჩასავლელად. უკანა გზაზე კი უფრო გამომწვევად მოვაბიჯებდი – ცერასა და საჩვენებელს შორის ოსტატურად მოვიქცევდი მარცვალს, მოვუჭერდი, ქერქი გასკდებოდა თუ არა, თითებს ისე გავუსვამდი ერთმანეთს, როგორც გატკაცუნებისას და გარსიც შემოემსხვრეოდა გულს. იმ თეთრ გულს კი საგანგებოდ გამობზეკილ ტუჩებში ვაუჩინარებდი, თვალები აქეთ-იქით გამირბოდა – აბა, თუ შემამჩნიაო, – აკვიატებული ფიქრით.

მახსოვს მტკივნეული გასეირნებებიც: როცა არ მიხდება არც ერთი კაბა, ფეხსაცმელი თუ ვარცხნილობა; ნაბიჯის გადადგმისას ტერფები ერთმანეთზე მებლანდება; ამ ჩემს დაბნეულობას ირგვლივ ყველა ამჩნევს; სხეულში ალი დარბის და სიწითლე მურად მედება; სადაცაა გული გამისკდება ამ გაურკვეველი შფოთვით.

მაშინ არ ვიცი, რომ ეს „დაქალიშვილებას“ ნიშნავს. თავგამოდებით ვკეკლუცობ, თან ცერსა და საჩვენებელ თითს შორის მოქცეულ „სემიჩკის“ მარცვალს უკვე მოხერხებულად, ერთი დატრიალებით, ისე გულმოდგინედ ვაცლი კანს, თითქოს ,,საკუთარ თავს“ ზუსტად იქ ვიპოვი, რომელიმე კაკალში. …და, თუ ასე მოხდება, ესე იგი,

პირველი:

,,მასაც“ აუცილებლად მოვეწონები, მერე რა, თუ ჩენჩოთი ქუჩას ვანაგვიანებ, ვის არ ჩაუდენია?! –რას ვკითხულობ და რა ნიშნებზე ვსწავლობ, მაინც არავის აინტერესებს.

მეორე:

არც მე მჭირდება „ის“, წიგნებში თავჩარგული ბიჭი, რომელსაც ჩემთვის არასდროს სცალია, სამაგიეროდ, „კულოკის“ გაკეთებაც კი არ იცის. აი, მე კი ვისწავლე.

—

ის იყო „სემიჩკის“ ფანჯარა. მაშინ ასეთი მრავლისმქმნელი, დღეს სრულიად გამოუსადეგარი. თურმე, ის ფანჯარა ისევ აფრქვევს მზესუმზირას სურნელს, ოღონდ შიგნით მყოფ ქალბატონს ჭაღარა თმა და ღიმილი ნაოჭებით მოურთავს. „ოცკაპიკიანიც“ აღარავის აქვს.

ახლაც ჩავუვლი ხოლმე იმ ფანჯარას, როცა ბავშვობის უბანს სახლისკენ ფეხით გავუყვები. მარჯვნივ „დიდების მემორიალის“ ნაცვლად ყოფილი პარლამენტის შენობაა, რომელსაც უცნობი პლანეტა დავარქვი; გვირილების თაიგულსაც აღარ ვწნავ, რადგან გვირილა აღარსადაა და ჩემი წითელი, „მოსკოვიდან ჩამოტანილი“, ტილოს „ბალეტკებიც“ გამქრალია. აღარც ვკეკლუცობ, აღარც კორპუსის ფანჯრებს ვიკვლევ, მინდა, სხვა, შორეული ინტერესების ფანჯრები ვიპოვო ისე, როგორც დემოკრატიით გამთლიანებულმა მსოფლიოს მოქალაქემ.

ვფიქრობ, ვინც ისევ იმ მინაზე აკაკუნებს, სხვა ფანჯრის გამოღება არასდროს უცდია და, მაშასადამე, შესაძლებლობების ფანჯარას არც მიახლოებია.

—

…ბავშვობისას ფანჯრები მიყვარდა, როგორც საინტერესოსა და უცხოს შეცნობის გზა. ვერ ვიპოვე მაშინ. დღეს სადაა ჩვენი შესაძლებლობების ფანჯარა? რომელია?..

ბავშვებს ალბათ არასოდეს აქვთ იმდენი თავისუფალი დრო, რამდენიც ზაფხულის არდადეგებზე. ამავე დროს, ეს არის პერიოდი, როცა მოგზაურობის, ახალი ადგილებისა და ადამიანების გაცნობის, ახალი გამოცდილების მიღების შანსი მეტია, შთაბეჭდილებები კი – უფრო შთამბეჭდავი. ზაფხული იმედგაცრუებების დროც არის: მეტი თავგადასავალი გინდა, მეტი სიყვარული, მეტი მეგობარი, მეტი გართობა და ისევ ჩვეულებრივი დღეებით ცხოვრობ, დიდად არაფერი იცვლება, მეტი დრო გაქვს და ისევ უინტერესოდ ატარებ – ვინ არის ამისგან დაზღვეული?

როგორ ვატარებთ დროს, დიდწილად მაინც ჩვენზეა დამოკიდებული და ცოტათი გარემოზეც – თუ თავის გადარჩენისა და გართობის ხრიკებს ფლობ, ყველგან იპოვი რამე ხელჩასაჭიდს. როგორც კლასიკოსი ამბობს ცნობილ და ბავშვებისთვის ალბათ ოდნავ რთულად აღსაქმელ ტექსტში, „თუ თავი შენი შენ გახლავს, ღარიბად არ იხსენები“. ეს წერილიც იმაზეა, როგორ ვისწავლოთ წვრილმანებზე ფოკუსით თავის გართობა და ყურადღების გაწვრთნა. წერილის ავტორი ყურადღების დეფიციტის მქონე ადამიანია, რომელიც წვრილმანების დამახსოვრების ნაცვლად მუდმივად დიდი სურათის ასაწყობი ფაზლის ნაწილებს ეძებს, თუმცა პერიოდულად იხსენებს, რომ ეშმაკი ზოგჯერ სწორედ წვრილმანებშია და გაფაციცებით ეძებს ნიშნებს და მარკერებს რუტინულ ყოფაში.

ყოველდღიური წვრილმანების შემჩნევა და დეტალებზე დაკვირვება ბავშვებს ისეთ მნიშვნელოვან უნარებს უყალიბებს, როგორიცაა კონცენტრაცია, ცნობისმოყვარეობა, ანალიტიკური აზროვნება და შემოქმედებითობა. ამ პროცესის თამაშად ქცევა კი ყველაზე ეფექტური გზაა, რადგან თამაში ბავშვისთვის ბუნებრივი სწავლაა, ამიტომ მეც რამდენიმე მარტივ თამაშს გთავაზობთ, რომლებმაც შესაძლოა თქვენც გაგიხალისოთ ზაფხულის დღეები და ბავშვებსაც თქვენ გარშემო.

ერთი წუთი და ათი რაღაც

ვიღებთ რაიმე საგანს, მაგალითად, ჭიქას კაფეში, სათამაშოს მაღაზიაში, გამვლელს ქუჩაში, ძაღლს პარკში, და ბავშვს ვთხოვთ, 1 წუთის განმავლობაში ჩამოთვალოს რაც შეიძლება მეტი რამ, რაც ამ საგანს ახასიათებს: ფერი, ფორმა, ხასიათი, ზომა, წონა, დანიშნულება და ა.შ.

ეს უმარტივესი და სახალისო სავარჯიშო შეუმჩნეველი დეტალების დანახვის უნარს ავითარებს, დროითი შეზღუდვა მას სასიამოვნო დაძაბულობას სძენს, აღწერის ნაწილი კი ვერბალურ განვითარებას უწყობს ხელს.

„მე ვხედავ იმას, რასაც შენ ვერ ხედავ და ის არის“

ეს თამაში შეიძლება ითამაშო ყველგან: შინ, გარეთ, მოძრაობისას, სტატიკურ მდგომარეობაში. ერთი მოთამაშე ამბობს, რას ხედავს და რა ფერია ის, რასაც ხედავს. დანარჩენები იწყებენ გარემოს თვალიერებას და აღმოაჩენენ ათას საინტერესო და უინტერესო რამეს: საგზაო ნიშნებს, მიყრილ ნარჩენებს, სარეკლამო აბრებს, გამვლელს და გამომვლელს და ა.შ. ის, ვინც გამოიცნობს რას გულისხმობდა პირველი მოთამაშე, შემდეგ თავად ირჩევს ახალ სამიზნეს და კვლავ ფერის მითითებით აძლევს მინიშნებას სხვა მოთამაშეებს.

გარე სივრცეში ეს თამაში გაცილებით სახალისოა  და გარემოს აღქმას და შეცნობას ამარტივებს.

„დღის დეტალი“ – ოჯახური თამაში

დავალება მუდმივია და ყველასთვის ცხადი: ყოველ საღამოს ოჯახის ყველა წევრი დანარჩენებს უყვება რაღაც ისეთზე, რამაც მისი დღე განსაზღვრა, რაც პირველად შეამჩნია ან რამაც მოულოდნელად მიიპყრო მისი ყურადღება.

ეს რიტუალური თამაში ერთმანეთისთვის გაზიარების კულტურას ავითარებს და უინტერესო დღეებშიც კი რამე განსაკუთრებულის შემჩნევისა და აღმოჩენისკენ გიბიძგებთ.

დაკვირვების მარშრუტი

შეადგინეთ იმ გზის რუკა, რომელსაც ყველაზე ხშირად გადიხართ უფროსებთან ერთად ან მარტო. რუკაზე დატანილი უნდა იყოს უსაფრთხო გადასასვლელები, მნიშვნელოვანი ობიექტები (მაგალითად, მეგობრის სახლი, საყვარელი საფუნთუშე, ძაღლის ჯიხური, რომელსაც სეირნობისას ხვდებით) და ყველა ის სივრცე, რომლის აღწერაც შეიძლება (სალონი, სადაც დედა თმას იჭრის, მაღაზია, სადაც სკოლის შემდეგ სასუსნავის ყიდვა შეიძლება და ა.შ). რაც უფრო მეტი ობიექტია რუკაზე და რაც უფრო დაწყვრილებით არის ისინი აღწერილი, მით უკეთესი.

მრავალფეროვნებისთვის ცვალეთ მარშუტები და შეადარეთ ახალ გზებზე გაკეთებული აღმოჩენები ადრინდელს.

დეტექტივის დღიური

ეს უკიდურესად პირადი რამაა, რასაც მარტო თქვენთვის აკეთებთ – აქ ხვდება ყველაფერი უცნაური, რაც შეიძლება ადამიანს თავს გადახდეს ან მისი ყურადღება მიიპყროს: უცნაური ხმები, უცხო ადამიანები, თამაშის დროს ეზოში შემთხვევით ნაპოვნი მკვდარი ჩიტი თუ კალია, საეჭვო საუბრები, უცნაური ნიშნები – ყველაფერი ეს დეტექტივის დღიურში აღირიცხება, რა იცი, როდის გახდება ეს ნიშნები მნიშვნელოვანი და საყურადღებო.

გუშინ, ილიაობას, ყვარელში ჩავედით.

ეზოში მორიდებულად ამწვანებულა ბალახი. აღარ არის მრავალძარღვები. აღარც თხილი დგას მეზობლის სახლის კედელთან. ამ თხილს ტოტებს ვატეხდით ბავშვობაში, წკეპლად – ჯოხებით თამაში გვიყვარდა. ჯოხებს მერე პაპიდაჩემ ქრისტინეს ვაბარებდით, მაგრამ ერთხელაც არ მომხდარა ისე, შემდეგ წელსაც დაგვხვედროდა. მახსოვს უცნაური წინადადება მეორე კლასის ბუნების სახელმძღვანელოში, თითქოს თხილი ბუჩქი ყოფილიყოს. მახსოვს, შინაგანად გავაპროტესტე, მაგრამ დავიზეპირე და ტესტშიც ბუჩქად დავწერე. არადა, თვალწინ მედგა ჩვენი თხილის ხე. დედაჩემმა ასე ამიხსნა, ძირთან ხომ აქვს ბუჩქივით ამონაყარებიო. ხის გვერდით კი მართლა იყო თხილის ბუჩქი, ახლად ამოსული, ამ ხის შვილი.

ხის უკან, მეზობლის სახლის კედლის გაყოლებაზე, სარწყავი რუ მოწკრიალებდა. ბაღჩამდე რომ ჩაეღწია წყალს, ჯემალი პაპა, „გადაუგდებდა“ ხოლმე, ანუ თოხით მიწას ისე შემოურაგვავდა წყალს, რომ ნაკადს მიმართულება ეცვლებოდა.

როგორ გვიყვარდა ამ რუში თამაში!

ჯოხებიც მაგისთვის არ გვინდოდა?

ჩვენს ეზოში რაღაც გამოუცნობი განგებულებით მუდამ მოიძებნებოდა ნაჭრის ნაგლეჯები. წამოვაცვამდით ჯოხის ბოლოს და წყალში „ვაცურავებდით“. ზოგჯერ ამბებსაც ვიგონებდი ხოლმე, ზოგჯერ – არა – ისედაც სასიამოვნო იყო წყლის პირას ჩაცუცქვა და ნაჭრის რუში ამოვლება.

ერთგან რუ სიღრმეს იკეთებდა, პაწაწინა ტბორივით. თუკი წყალი სუფთა იყო, ტბორის ძირას მბრჭყვინავ კენჭებს ხედავდი. მსოფლიოს ყველა ზღვის ყველა კენჭს მერჩივნა ეს კენჭები.

ახლა რუ აღარ არის – მეზობელმა სახლი გაარემონტა და ღობის ის ნაწილი ჩვენკენ შემოწია, რომლის ქვემოთაც წყალი მოჩუხჩუხებდა.

მარჯვნივ გავიხედე და მარანს უკბილო ბებერივით დაეღო ბნელი პირი.

მარნის თეთრი კარი სულ ღია იყო, ნესტის, ღვინის და სიგრილის სურნელი გამოდიოდა. თუ პაპას ღვინო ჰქონდა გადასაღები, ჩვენც შევყვებოდით, თუ არა და, ზედაშესთან სანთლების დასანთებად შევდიოდით მარიამობას – ჩვენი საზედაშეო ქვევრები წმ. გიორგისა და ღვთისმშობლის სახელობისაა.

ბებო ზედ სანთლებს დაანთებდა, ჩავიტანდით ტკბილეულობას, ხილს – რაც გვქონდა, ყველაფერს და ვგალობდით „ღირს არსს“.

მარტონი მარანში არ შევიდოდით – საქმე ისაა, რომ იქ ბინადრობდნენ (და, დარწმუნებული ვარ, დღესაც ბინადრობენ) უცნაური ჯიშის ობობები. ამხელა ობობა პირველად და უკანასკნელად ჩვენს მარანში მყავს ნანახი, სხვაგან არსად.

ალბათ, მათი იქ ყოფნა ერთადერთია, რაც არ შეცვლილა.

და კიდევ ბანანის ხე, რომელიც, კაცმა არ იცის, შუაგულ კახეთში ვინ ჩამოიტანა. ფაქტი კია, რომ ესეც და პალმაც (ნამდვილი პალმა) თითქმის ყველა ეზოშია.

და კიდევ ის ხეც, იასამანს რომ ჩამოჰგავს. შესასვლელშია, ისევ ყოველ წელს ყვავილობს, უცვლელად. ეს ბებია-ბაბუას (ანუ ჩემი დიდი ბებიისა და ბაბუის) სახლიდან წამოვიღეთ, დავრგეთ და არის მას მერე. ეგაა, რომ მიმსვლელ-მომსვლელი ყველა ტოტებს ატეხს, წავიღებთ, ლამაზიაო. მაგრამ მაინც ყვავილობს, შეუპოვრად.

აღარაა არც ბაღჩის შესასვლელი კარი. ბაღჩაც მოხრიოკებულა, სიღრმეშიღაა ხეები – ისინიც ჩვენია თუ სხვისი, ვეღარ ვხვდები.

ეზოც მოხუცივით დაჩიავებული და დაპატარავებულია.

აივანი – უხეივნოდ მოშიშვლებული.

ერთი კიბე დგას ძველებურად, მედგრად. კიბის ზოგ საფეხურს სამი თეთრი ფილა აქვს ჩატანებული, რომბის ფორმისა. ბავშვობაში ამას განსაკუთრებულად ვაკვირდებოდი ხოლმე – ვცდილობდი, პრინციპი გამომეცნო. იქნებ საფეხურგამოტოვებითაა რომბები? ან იქნებ ორი საფეხურის გამოტოვებით?

სულ ტყუილად – არავითარი პრინციპი.

ერთი საფეხური მიყვარდა მანდ, კიდემოჭმული – კიბის ქვეშ შეჭყეტა და კნუტების თვალიერება შეგეძლო. კნუტები კი სულ იყვნენ, ხან რომელი და ხან რომელი კატისა.

კატები ახლაც მოდიან. სანსარიკო აღარ დამხვდა – მანქანას გაუტანია. ეთერი, ჩვენი მეზობელი, ჰყვებოდა, დავინახეო. იფართხალა, იფართხალა და მოკვდაო.

ქვევით – ოთახი, სამზარეულო და სააბაზანო ძველებურად არიან. აი, ზედა ოთახებს გასჩენიათ ბზარები, ნესტს ალაგ-ალაგ კედლები და ჭერი გაუშავებია. მზისგან გახუნებულ დუმფარებსა და ლოტოსის ყვავილებს სოკო ჭამს. ჭერზე არცთუ სიმეტრიულად გამოყვანილ რომბებს, ხაზებსა და კვადრატებსაც არა უშავთ. ძველი სიხასხასე არც ჭერზე დახატულ ყვავილებს დაუკარგავთ.

ეს ცოცხალი სახლია – ავეჯი ყოველ ჯერზე სხვადასხვანაირად აწყვია. ერთი მიზეზი, რატომაც ყოველ ზაფხულს ყვარელში ჩამოსვლა მიყვარდა, ესეც იყო – მაინტერესებდა, იმ წელს ავეჯის განლაგება როგორი იქნებოდა.

მარტო ქვევით ოთახში არ იცვლებოდა არაფერი. ასე იმიტომ ჰქვია, რომ დანარჩენი სახლისგან გამოცალკევებულია. ზამთარში კარგია – ადვილად თბება (ზევით-ოთახებში კარები ხისაა, თან შიდა ფანჯრებია და ოთახები ერთმანეთში გადი-გამოდის). ზაფხულში აუტანლად ცხელია, კოღოების ნამდვილი ბუდე. ბებო მაინც აქ არჩევს ცხოვრებას.

საღამოობით ქვევით ოთახში ლოტოს ან დომინოს ვთამაშობდით ხოლმე. ლოტოს კოჭები ყველას არ გვყოფნიდა. ჩვენც სიმინდის მარცვლებს ვაწყობდით დაფებზე. სიმინდიც კოჭებთან, ერთ ტომარაში, ეყარა.

დომინო თეთრია. ჩვენ სახლში შავი გვქონდა, ხისა. ამიტომ თეთრი დომინო ეგზოტიკური იყო ჩემთვის და ძალიან მიყვარდა. მოთეთრო-მოსალათისფრო ყუთი აქვს და რუსული წარწერა: „ДОМИНО“. ერთი ჭავლური კალამი მაქვს, TWSBI Eco Amazonite, ერთადერთი მიზეზის გამო ვიყიდე – ზუსტად ჩვენი დომინოს ფერისა აქვს თავსახური და ბოლო. ბავშვობას გამახსენებს. და ყვარელს. მაშინ, როცა ძალიან ხნიერი ვიქნები, მაგრამ კალამიც მექნება და არც მელანი დამიშრება.

ნოემბრის დაისი სხვანაირი რომ არის, დაჰკვირვებიხართ?

ოქროსფერი.

ზაფხულისა ვარდისფერია, ზამთრისა – ფერმკრთალი.

გინახავთ, ნოემბრის მზე როგორ მოვარდისფრო-მოიისფროდ ადგას ლურჯ მთებს? სადღაც შორის, ჰორიზონტზე. წინ კი, მწვანე ფერდობი ყვითლად ბზინავს.

არასდროს მესმოდა, ილიას „ყვარლის მთებს“ სკოლაში რატომ არ ისწავლება. „გაზაფხულის“ მერე, ალბათ, პირველი ლექსი იყო, რომელიც გულზე მომხვდა.

„როცა ჰღმუოდნენ ხევში მძვიფრნი სასტიკნი ქარნი,
ვითარ მრისხანე დაჭრილ ლომთა საშიშნი ხმანი,
ვითა ფოთოლი — ისე ვთრთოდი, ვუგდებდი რა ყურს,
იმ ხმებში ვგრძნობდი მე რაღაცას ნაცნობს, მშობლიურს.
თუ მაშინ ყრმისთვის უცხო იყო თავმოწონება,
აწ მომწონს თავი, მეგობრებო, რომ დაბადება
თქვენ შორისა მხვდა, ბუნებისა თქვენის ვარ შვილი,
გრიგალთა, მეხთა, ქუხილთ შორის ქართვლად გაზრდილი“.

ალბათ, ფიქრობთ, აზვიადებსო. არადა, ეს არაა მეტაფორა. არც ჰიპერბოლაა – გრიგალი და ქარიშხალი ყვარელში მართლა ზუსტად ასეთი იცის. თუ წვიმს, ასე წვიმს, მთელი გულითა და სულით. ცა შეზანზარდება, ქვევრისოდენა მთვარე კი ცაზე ჰკიდია. მიდიხარ შარაზე, წინ მთებია. მიდიხარ, ისინიც უკან იხევენ, გაგირბიან, გშორდებიან. ისმის წვიმის თქარათქური, სველი მიწის სურნელი ავსებს ეზოს. ფოთლიდან მოწყვეტილ წვეთში მთელი სამყაროა.

მაგრამ ეს აგვისტოს ამინდებია.

ახლა კი ნოემბერია. ჩამავალი მზე ოქროსფრად აელვარებს ფოთოლცვენისთვის გამზადებულ ხეებს, საზამთროდ და სათოვლედ რომ გარინდებულან…

ამას წინათ კვლავ თუმანიშვილის თეატრს ვსტუმრობდი. ადრეც მითქვამს, რომ თეატრის მოტრფიალე ვარ. და სწორედ ეს თეატრი მიყვარს განსაკუთრებით. ჩემს ბავშვობას, დედას და უამრავ კარგ რამეს მახსენებს. იმ ემოციებს მიბრუნებს, რომლებიც იმ შორეულ დროს მეუფლებოდა და ყოველი შაბათ-კვირა დღესასწაულის ტოლფასი იყო. ახლა ვცდილობ, ეს სიხარული თავად ვაჩუქო საკუთარ თავს, მაგრამ გადატვირთული გრაფიკის გამო, ვეღარ ვსტუმრობ ხშირად. ზოგჯერ კი დაღლილობას, მოუცლელობას გვერდზე მოვისვრი ხოლმე და სულის მოსათქმელად ჩემს თეატრს ვაშურებ.

იმ დღესაც ასე იყო. ფესტივალ „საჩუქრის“ ფარგლებში სპექტაკლი „დედა“ გადიოდა. ჯერ სიტყვა „დედაზე“ შემიფართხალდა გული, მერე სპექტაკლის ანოტაციას ჩავხედე და აღმოვაჩინე, რომ… „დედაც და შვილიც“ იტალიური თეატრის ლეგენდა ერმანა მონტანარი იყო. ყველაფერი კი მარკო მარტინელის სასცენო ლექსით იქნებოდა ნათქვამი.

სავსე დარბაზი ერთი საათის განმავლობაში რაღაც იდუმალს შესცქეროდა, სადაც ვიოლონჩელის ნაღვლიანი მუსიკის ფონზე სცენაზე მუხლებზე დამდგარი მხატვარი ჩვენს თვალწინ ხატვით სცენებს ერთი მეორის მიყოლებით აცოცხლებდა.

ფოტო აღებულია თუმანიშვილის კინომსახიობთა თეატრის გვერდიდან

https://www.facebook.com/photo/?fbid=824125273702832&set=a.132200276228672

ავტორი: ილია ბაბურაშვილი

• დედაა, რა თავნება ხარ, ჭაში როგორ ჩავარდი???… კითხულობს მთავარი გმირი და ისეთი ხმის ტემბრი აქვს უნებურად ჟრუანტელი გივლის.

ჰო, ეს ამბავი ჭაში ჩავარდნილ მოხუც დედაზეა, რომელიც უკიდეგანო ჭაში ჩავარდნილა და თავის ბრგე შვილს ამოყვანას სთხოვს. იმას კიდევ დაუჩემებია, წავალ ტექნოლოგიებს მოვიძიებ, რომ მათი მეშვეობით ამოგიყვანოო.

ან კი თავად ჩავარდა დედა ჭაში? აკი, თავადაც ეჭვით არის. იქნებ შენ მკარი ხელიო, შვილს ეკითხება. არა, განგებ არ გენდომებოდა, შენს საქმეებში ჩაფლული, ისე ჩამივლიდი და მხარს გამკრავდი, ვერც კი შემამჩნევდიო. ყველაფერი შემთხვევით მოხდებოდაო, ამართლებს შვილს. შეიძლება კი ჩამაგდე, მაგრამ არა განგებო.

ჩვენც ხომ ვიცით ასეთი შვილები, მოუცლელები, საქმეებში ახლართულები, დროს რომ ვეღარ (აღარ) პოულობენ და დედებს „მარტოობის ჭაში“ აგდებენ? ისინიც სხედან სიმარტოვეში და ელოდებიან, როდის ამოიყვანენ შვილები და ანუგეშებენ.

• დედაა, რა თავნება ხარ… არა, ჭაში რანაირად ჩავარდი? ახლა მე როგორ ამოგიყვანო, ხედავ ქარიშხალი გვიახლოვდება. იჯექი ცოტა ხანს, არ შეგეშინდეს… მე წავალ, ტექნოლოგიებს მოვიძიებ, იქნებ გიშველო რამე.

და მერე ვისი ბრალია, რომ ქარიშხალი გვიახლოვდება? იქნებ ჭაში ჩავარდნილი დედა ჩვენივე „დედაბუნებაა“? თავად, რომ ვკარით ხელი და ჭაში გადავუძახეთ? გავჩეხეთ ტყეები, ვთხარეთ მიწები, მოვწამლეთ წყლები და ჰაერი? ახლა კიდევ დაგვიჩემებია, ტექნოლოგიები გვჭირდება და გადასარჩენადო?

ამასობაში კი ტორნადოები და ქარიშხლები მძვინვარებენ.

ყველაფერი იმით იწყება, რომ ცივი, მშრალი ჰაერის უზარმაზარი მასა სწრაფად გადაადგილდება ნოტიო თბილი ჰაერის მასებისკენ. ნოტიო ჰაერის მასებს შორის სხვაობა ისევე მნიშვნელოვანია, როგორც სხვაობა ტემპერატურას შორის. ცივი და თბილი ჰაერი ერთმანეთს ეჯახება და ნელ-ნელა ზემოთკენ წევს. უბერავს ქარი, ნელ-ნელა აცივდება, ცა ღრუბლებით იფარება, იწყება წვიმა ან თოვლი. თუ თბილი მშრალი ჰაერი სწრაფად ავა ატმოსფეროს ზედა ნაწილში, იქ სწრაფადვე ცივდება და დაბლა იწყებს დაშვებას. თან გზაზე თბილ ნაკადებს ანაცვლებს. თუმცა, თუ ეს ჰაერი დაშვებას ტროპიკულ ადგილებში იწყებს, მაშინ გაჯერდება დიდი რაოდენობის წყლის ორთქლით. ეს ორთქლი კონდენსირდება, წარმოქმნის წყლის წვეთებს. ამ დროს გამოთავისუფლდება ენერგია, რომელიც გარემოს ათბობს. როცა ნოტიო ცხელი ჰაერი ზევით მიდის, კიდევ უფრო ცხელდება, მასში ნესტის კონდენსაციის გამო. ძალიან დიდ სიმაღლეზე ასვლა შეუძლია. წარმოიქმნება მძლავრი აღმავალი ნაკადები, ვერტიკალური ქარები, რომლებსაც, უფრო მაღლა, გარეთ გამოაქვს ეს ნოტიო თბილი ჰაერის მასები. წარმოიქმნება გიგანტური ღრუბლები, რომლებიც შეიძლება ჰორიზონტალურად გაბრტყელდეს. დიდ სიმაღლეზე სხვადასხვა ქარი სხვადასხვა მიმართულებით ქრის და ერთმანეთს ანაცვლებს. ამ ერთმანეთის საპირისპიროდ მორბენალ ქარებს შორის წარმოიქმნება ატმოსფერული მორევი. შეიწოვს მტვერს, ფოთლებს, ტოტებს და ყველაფერს, რასაც კი ზედ გადაუვლის და გაანადგურებს. მით უმეტეს, თუ ტყეებია გაჩეხილი და მთელ ამ მორევს თუნდაც მცირე წინააღმდეგობას ვერაფერი გაუწევს.

სანამ დედა ჭაში ზის, ქვედა დასახლებებს მეწყრები ემტერებიან. დიახ, განა საკუთარ ტყავზე არ გამოვცადეთ ეს საშინელება?

პროცესი მიწის მასების, ქანების ფენის მოწყვეტითა და სიმძიმის ძალის გავლენით მათი გადაადგილებით იწყება. უფრო ხშირად წარმოიქმნება ისეთ ადგილას, სადაც თიხოვანი და ქვიშიან-ხრეშიანი ქანები ერთმანეთს ენაცვლება. სწორედ ქანების წონასწორობის დარღვევა ხდება ხშირად მიზეზი. თავად წონასწორობის დარღვევა კი სილიკატების შემცველი ქანების ეროზიის შედეგია. პროცესს თან დიდი რაოდენობით ნახშირორჟანგის გამოთავისუფლებაც ახლავს თან. Geophysical Research Abstracts ( Bufe, Emberson, Hovius) დაბეჭდილ 2018 წლის კვლევაში ნაჩვენებია, რომ ნიადაგში სულფიდების დაჟანგვა და კარბონატების გამორეცხვა CO₂-ის გამოთავისუფლებასა და ეროზიის ინიციირებას იწვევს. ნახშირორჟანგის ჭარბი რაოდენობა კი სათბურის ეფექტს და გლობალურ დათბობას უწყობს ხელს.

ეროზიის მიზეზი შეიძლება წყალი, ქარი ან ნიადაგის ქიმიური შემადგენლობის შეცვლა გახდეს. ეს უკანასკნელი ბუნებრივადაც შეიძლება მოხდეს, უფრო ხშირად კი, ადამიანის საქმიანობის და დაუდევრობის შედეგად ხდება.

და დაბინძურებული წყლები?

წყალში ნარჩენების მოხვედრის კლასიკური გზა შემდეგია: ნაგავსაყრელიდან ან ნარჩენი ნაერთების შეგროვების ადგილიდან ნაერთები მიწისქვეშა წყლებში ჩაირეცხება, შემდეგ კი ნაკადით ზედაპირულ წყლებში მოხვდება. ამ პროცესს წვიმა და ნიადაგის ეროზია აჩქარებს. ზედაპირულ წყლებში მოხვედრისთანავე ნაერთები სხვადასხვა ბიოქიმიურ და ქიმიურ პროცესებში ჩაერთვებიან. მათ შორის არის ჟანგვა-აღდგენა, დალექვა-გახსნა, ჰიდროლიზი და ბიოდეგრადაცია. ნარჩენებში ზოგიერთი ორგანული ნივთიერების არსებობა, მათი გახსნის ალბათობას მკვეთრად ამაღლებს. მაგ. სუფთა წყალში ჰექსაქლორბენზენის 1.8 µg/L (მიკრო გრამი/ლიტრზე) იხსნება; ამავე წყალში, 25 გრადუს ცელსიუსზე, 2.3 µg/L გაიხსნება; სხვა ორგანული ნივთიერებების თანაობისას (მაგ. ანჰიდრიდების) კი 4-4.5 µg/L გაიხსნება.

მერე ეს ნივთიერებები ან კვლავ წყლებში გარდაიქმნება ან მათი ნაწილი აეროზოლებში გადანაწილდება და ჰაერში განაგრძობს მიგრაციას.

აეროზოლებში იგულისხმება მყარი და თხევადი ნაწილაკები. აეროზოლის შემადგენელი ნაწილაკების ატმოსფეროში დარჩენის ხანგრძლივობა მთელ რიგ ფაქტორებზეა დამოკიდებული. უფრო დიდი ზომის ნაწილაკები დიდხანს დარჩებიან, მცირე ზომისები კი მალევე კოაგულირდება უფრო დიდი ზომის ნაწილაკებად. მათ სხვადასხვა სახელწოდება აქვთ, რაც წარმომავალ წყაროზეა დამოკიდებული.

მყარი ნაწილაკები შეიცავენ ნახშირს, ვერცხლის იოდიდს, საწვავის წვის პროდუქტებს, ზღვის მარილის ნაწილაკებს. უფრო დიდი ზომის ნაწილაკები ცემენტის, ქარის მიერ მოტანილი ნიადაგის, ფეროშენადნობის წარმოების მტვერს შეიცავენ. თხევადი ტიპის მასალაში წვიმის წვეთებიცაა, ასევე ნისლი და გოგირდმჟავას კვამლი. ზოგიერთი ნაწილაკი ბიოლოგიური წარმომავლობისაა. მათ მიეკუთვნება ვირუსები, ბაქტერიები, ბაქტერიების და სოკოების სპორები, მტვერი. მასალა შეიძლება იყოს ორგანული ან არაორგანული, ორივე მათგანი ატმოსფეროს სერიოზულ დამაბინძურებელს წარმოადგენს.

დედა ჭაში ზის და შვილს ელოდება…

• შვილოოო, შენ ჩამოდი და შიშველი ხელებით ამომიყვანე აქედან. დაბლა ჭა ვიწროვდება და გაგიჭირდება, მაგრამ ფრთხილად თუ ჩამოხვალ, გაუძლებ, შვილოო.

შვილი კი არსად ჩანს… ტექნოლოგიების მოსაძებნად არის წასული, დედა რომ ამოიყვანოს.

მანამდე კი დედა იქ არის, დაბლა, ბედზე არ წუწუნებს და სწამს, რომ შვილს არ სურდა მისი იქ ჩაგდება…

უბრალოდ,

ყველაფერი შემთხვევით მოხდა!…