,,ჯაყოს ხიზნები“ ერთ-ერთი შესანიშნავი და უაღრესად მნიშვნელოვანი რომანია არა მარტო ჯავახიშვილის შემოქმედებაში, არამედ მთელ ქართულ ლიტერატურაში. იგი მეტად რთულ ისტორიულ პერიოდში შეიქმნა. საბჭოთა კრიტიკა და სახელმწიფო იდეოლოგია დაუნდობელ ბრძოლას უცხადებდა განსხვავებული მრწამსის ადამიანებს, ახშობდა თავისუფალი აზრის ყოველგვარ გამოვლინებას. ეს ბრძოლა ხშირად სცილდებოდა ლიტერატურულ პაექრობას და აშკარა დაპირისპირებაში, რისხვაში, ლანძღვა-გინებასა და მუქარაში გადადიოდა. 1924 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში, როცა ,,ჯაყოს ხიზნები“ იწერებოდა, ჯავახიშვილს უკვე გამოცდილი ჰქონდა ბოლშევიზმის მწვავე სუსხი. 1923 წელს მან, როგორც ეროვნულ დემოკრატიული პარტიის წევრმა და პოლიტიკურად საშიშმა პიროვნებამ, ექვსი თვე ორთაჭალის ციხის სიკვდილმისჯილთა საკანში გაატარა. თუ გავითვალისწინებთ იმასაც, რომ ამას დაემატებოდა 1924 წლის აგვისტოს ტრაგიკული მოვლენების განცდაც, არ გაგვიკვირდება ის შინაგანი დაძაბულობა, რაც მწერალს რომანის შექმნის პერიოდში გადაუტანია. როგორც თვითონ წერს: ,,ჩემს გულს ცეცხლი ეკიდებოდა, ხოლო სული იმ დროის სისხლში მქონდა ამოვლებული … ,,ჯაყო“ გმინვაა ჩემი სულისა“. მართლაც, სოციალურ-პოლიტიკური ძვრების ზუსტი და მახვილი გამოსახვით, ზნეობრივი და ფილოსოფიური პრობლემატიკის წარმოჩენით, გმირთა ოსტატური სიმბოლიზებით, ალეგორიული ქვეტექსტებითა და, საერთოდ, ქართული სიტყვის მაღალმხატვრული მიგნებებით მწერალი ქმნის რომანის რთულ არქიტექტონიკას, რომლის უმცირეს ნიუანსებშიც ღრმა აზრი, გრძნობა და სათქმელია ჩატეული.
დიდი იდეოლოგიური წინააღმდეგობების გამო ჯავახიშვილი მიმართავს გამოსახვის სიმბოლურ-ალეგორიულ ფორმას, ქმნის აზრობრივ ქვეტექსტებს, რაც, თავის მხრივ, ამაღლებს რომანის მხატვრულ დონეს და სრულყოფს მას. ამ ალეგორიზმის გამო, ერთ ხანს, ,,ჯაყოს ხიზნები“ გამარჯვებული რევოლუციის და სოციალისტური სინამდვილის აპოლოგეტურ ნაწარმოებად იყო შერაცხილი საბჭოთა კრიტიკაში. რომანის ასეთი გარეგნული შთაბეჭდილება სრულიად იცვლება ჩაღრმავებისა და ქვეტექსტური გაანალიზების შედეგად. დღესდღეობით ძნელი არ არის დავინახოთ, რომ ნაწარმოებში მოცემულია საბჭოური ცხოვრების მძაფრი კრიტიკა, რეალურადაა აღქმული სოციალისტური გარდაქმნებისა და მშენებლობების უპერსპექტივობა, გამომზეურებულია ქართველი ერის მანკიერი თვისებები, ნაწინასწარმეტყველებია სოციალიზმის მარწუხებში მოქცეული საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა, გენეტიკური ფონდის შეცვლა და იმ ათეისტურ პერიოდში თამამი სიტყვაა ნათქვამი რწმენისა და რელიგიის, როგორც გადარჩენის ერთადერთი ჭეშმარიტი გზის, შესახებ. კითხულობ რომანს და გებადება აზრი, რომ ამის დამწერი, მართლაც, ვერ გადაურჩებოდა იმ ავად მოსაგონარ წლებს. ჯავახიშვილის რეპრესირების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი სწორედ ეს ნაწარმოები გახდა. ჯავახიშვილი საბჭოური ხელისუფლებისთვის, მართლაც რომ, ,,საშიში პიროვნება“ იყო. ამ რომანით მწერალმა ანტისაბჭოთა იდეოლოგიის კიდევ ერთი, ჭეშმარიტად ღირსეული ნაწარმოები შექმნა მე-20 საუკუნის მწერლობაში.
,,ჯაყოს ხიზნები“, როგორც ვთქვით, სიმბოლურ-ალეგორიული რომანია. ალეგორიზმი და აზრობრივი ქვეტექსტები განზოგადებული ფორმით გვიჩვენებენ მწერლის თვალსაზრისს, არსებული სინამდვილისადმი მის დამოკიდებულებას. კონკრეტული ეპოქალური მოვლენები (საქართველოს გასაბჭოება, სოციალური სპექტრის ცვლილება, ეროვნულ-განმათავისუფლებელი აჯანყების მარცხი, რეპრესიები) და სიკეთისა და ბოროტების დაპირისპირების ასპექტში გააზრებული ზოგადსაკაცობრიო ცნებები მთავარ პერსონაჟთა სიმბოლიზებით არის მოცემული, თუმცა, მიუხედავად ფართო განზოგადებებისა, მწერალი უაღრესად ფაქიზი ნიუანსებით სწვდება ადამიანის სულიერ სამყაროს და გვიჩვენებს პიროვნების სულში მომხდარ უმცირეს ცვლილებებს თუ ღრმა შინაგან ბრძოლას საკუთარ თავთან. იშვიათია ასეთი უბრალო ყოფითი პრობლემების ღრმა ალეგორიული განზოგადებებით წარმოჩენა. სწორედ ამ პიროვნულის, კერძოსა და კონკრეტულის აბსტრაჰირების მხრივ ,,ჯაყოს ხიზნები“ მსოფლიო ლიტერატურის კლასიკურ ნიმუშად გვევლინება.
პერსონაჟთა სიმბოლიზება
დღესდღეობით ლიტერატურულ კრიტიკაში საკმაოდ მიღებული და აღიარებულია აზრი ,,ჯაყოს ხიზნების“ მთავარ პერსონაჟთა სიმბოლიზების შესახებ. ასე მაგალითად, ჯაყო, უმეტეს შემთხვევაში, გააზრებულია, როგორც ,,გალაღებული ბოროტების ხორცშესხმული ხატება“, ,,რევოლუციის შედეგად აღზევებული ძალადობის განსახიერება“, ,,ჩვენს მიწაზე შემოხიზნული უცხო ტომის წარმომადგენელი, რომელიც მოხერხებულად სარგებლობს შექმნილი მდგომარეობით და ქვეყანას ახალ მყვლეფელად ევლინება“ (ავთ. ნიკოლეიშვილი ,,ქართული ლიტერატურა , მე-11 კლასის დამხმარე სახელმძღვანელო; ქუთაისი 1988 წ, გვ. 65) . ჯაყოობის, როგორც სოციალურად, ეროვნულად და ზნეობრივად მომაკვდინებელი საზოგადოებრივი სენის შესახებ ჯერ კიდევ აკაკი ბაქრაძე მიუთითებდა.
განზოგადებულია თეიმურაზ ხევისთავის მხატვრული სახეც. იგი ,,უნაყოფო სიკეთის, უმოქმედობის, უმწეო კეთილშობილებისა და ილუზიური ჰუმანიზმის ინდივიდუალიზებული განსახიერებაა. ამასთან იგი ჩვენი საზოგადოების იმ ნაწილს წარმოადგენს პაროდირებული ფორმით, რომელსაც ისტორიულად ერისა და ქვეყნის მესვეურობა ჰქონდა დაკისრებული (ავთ. ნიკოლეიშვილი ,,ქართული ლიტერატურა , მე-11 კლასის დამხმარე სახელმძღვანელო; ქუთაისი 1988 წ, გვ. 66). აქ თითქოს საკამათოც არაფერია, მაგრამ არის დასაზუსტებელი ზოგიერთი რამ ორივე პერსონაჟთან დაკავშირებით.
რაც შეეხება მარგოს, ლიტერატურულ კრიტიკაში მისი სახე მართებულად არის მიჩნეული საქართველოს ალეგორიად. საერთოდ, მწერალი ქმნის მითოლოგიზებულ მხატვრულ სამყაროს, სადაც შესაძლებელი ხდება მთავარი გმირები ისე გავშიფროთ, როგორც ვშიფრავთ მითიურ პერსონიფიკაციას -ქალი ქვეყანაა, კაცი – ამ ქვეყნის მფლობელი.
გარდა მთავარი პერსონაჟებისა, ვფიქრობ, სიმბოლიზებულია მეორეხარისხოვანი პერსონაჟებიც, ნახუცარი ივანე და ნინიკა, ასევე – ცხოველები, საგნები, გეოგრაფიული მხარეები, კონკრეტული ადგილები, ნივთები და სხვა. ამდენად, რომანში ავტორი ქმნის სახე-სიმბოლოთა რთულ სტრუქტურას, უფრო მეტიც, სიმბოლური მნიშვნელობით არჩევს პერსონაჟთა სახელებსაც კი. ასეთ მინიშნებებს, ქვეტექსტებს მწერალი იყენებს როგორც გმირის სულიერი მდგომარეობის, ისე ფართო მხატვრული განზოგადებების ჩვენების მიზნით.
დავიწყოთ მთავარი პერსონაჟით, რომლის სახელიც სათაურშია გამოტანილი. ჯაყოს სახის წარმოჩენისას ხაზი უნდა გაესვას იმ გარემოებას, რომ იგი მოყვრულად მოსული მტერია, რომელიც მოტყუებით, ვერაგობით ნაბი-ნაბიჯ, ნელ-ნელა ეპოტინება ქვეყანას და მარტო ,,ახალ მყვლეფელად“ კი არა, მის ამჟამინდელ ბატონ-პატრონად, დამპყრობლად გვევლინება. ამიტომ იგი რუსეთს უკავშირდება, რუსეთმაც ხომ ვერაგულად, კეთილმოყვარეობის ნიღბით მოსულმა დაიპყრო საქართველო. ჯაყო რევოლუციის შედეგად კი არა, რუსული იმპერიული პოლიტიკის შედეგად შემოხიზნული და აღზევებული სახეა. თუმცა ხაზგასმითა აქვს მწერალს თავის დროზე ნათქვამი, რომ ჯაყოს ოსობა შემთხვევითი ამბავია და მისი დამახინჯებული ქართული სახასიათო კოლორიტს ქმნის, მაგრამ ეს, რა თქმა უნდა, ასე არაა.
რუსეთთან ჯაყოს დაკავშირება ნაწარმოებში მეტად ფრთხილად, სიმბოლური ფორმითაა მოცემული. დავაკვირდეთ, ავტორი ჯაყოს ადარებს დათვს: ,,ჯაყო ჯივაშვილი ქალაქში შემოვარდნილ დათვს წააგავდა“-ამბობს იგი. მწერალი ხშირად იყენებს ამ ტროპულ სახეს და, ვფიქრობთ, მხოლოდ ფიზიკურობის წარმოსაჩენად არ სჭირდება. დათვი რუსეთის სიმბოლოა და ჯაყოს დათვთან შედარება რუსეთთან მის კავშირზე მიუთითებს. ეს სიმბოლიკა განსაკუთრებით კარგად ჩანს, როცა მწერალი ნაშინდარში ახლად ასული თეიმურაზისა და მარგოს პატივსაცემად გადახდილ ლხინში ცეკვის ეპიზოდს აღწერს: ,,ნინიკა ჯაყოს და მარგოს შუაში შეუვარდა და დათვი წრიდან გააძევა, შველს ფოცხვერი დასდევს, დასდევს დაჟინებით, მარდად, ოდნავი რხევით და მოქნილი ფოლადივით“. მეტაფორებად ცხოველთა სახელების გამოყენება ჯავახიშვილისთვის უცხო არაა. მოთხრობაში ,,ლამბალო და ყაშა“ მწერალი რუსეთს დათვით გამოხატავს, სპარსეთს – ლომით, ხოლო ინგლისს – ძაღლით. ამ ქვეყნების მსგავსი სიმბოლიკა საკმაოდ ცნობილია და არცაა გასაკვირი ჯავახიშვილის მიერ მისი გამოყენება. მაგრამ ზემოთ აღწერილი ცეკვის ეპიზოდში სიმბოლურ მნიშვნელობას იძენს შველიც და ფოცხვერიც. თუმცა ამაზე ქვევით. ახლა კი გავყვეთ იმ ხაზს, რომ გადამთიელი ჯაყო ჯერ თუ მოტყუებით ეუფლება ქვეყანას – ხასად ისვამს მარგოს, მერე ჯვრისწერის გზით მისი კანონიერი მფლობელიც ხდება. ჯაყო ჯვარს იწერს ხევისთავთა საგვარეულო ეკლესიაში. მარგო სწორედ ისეა გამოწყობილი როგორც ათი წლის წინათ, როცა თეიმურაზს ედგა გვერდით. ჯაყო კი ხევისთავთა ჩოხასა და იარაღშია ჩამჯდარი. ყოველივე ეს ღრმად გააზრებული სიმბოლიკაა და ნიშნავს იმას, რომ რუსეთი ჯერ მოტყუებით ისაკუთრებს ქვეყნის დოვლათს, სიმდიდრეს, განძს და კანონიერადაც ამ ქვეყნის პატრონი ხდება. სიმბოლურია ჯაყოსა და მარგოს ცხოვრებაც ჯერ თეიმურაზის ბავშვობის ოთახში და ნინიკას გამარჯვების შემდგომ -ხევისთავთა საგვარეულო კოშკშიც. ამით მწერალი გვეუბნება, რომ საბჭოთა ხელისუფლების პირობებშიც გრძელდება ქვეყნის ფარული ოკუპაცია და ეთნიკური დაპირისპირებისა და სეპარატისტული კონფლიქტების გაღვივების საშიშროება გამოყენებული იქნება რუსეთის მხრიდან ყოველთვის, როცა ამის საჭიროება დადგება..
ჯაყო თუ ქვეყნის ახალი მფლობელია, დამპყრობელი, ამ ქვეყნის ჭეშმარიტი პატრონი თეიმურაზია. მართალია, იგი არისტოკრატიის განზოგადებული სახეცაა, მაგრამ თუ გავითვალისწინებთ მწერლის აზრს იმის შესახებ, რომ ქართველი ერი ,,სულით არისტოკრატია და არა დემოკრატი“, ქვეყნის ნამდვილ პატრონადაც ეს ფენა უნდა მივიჩნიოთ. არისტოკრატიზმის, როგორც ქართველი ერის ხასიათის ძირითადი თავისებურების შესახებ მიხეილ ჯავახიშვილი თავის აზრს ივანესა და თეიმურაზის საუბრებში აცხადებს. ,,ერთი გამაგებინე, როგორ მოხდა ასეთი უცნაური სასწაული: ზნე-ჩვეულებებით, სულითა და სისხლით არისტოკრატმა ქართველმა როგორ მოახერხა დამყარება უდემოკრატიულეს რესპულიკისა? ..ბედმა ისეთი ქურქი ჩაგვაცვა, რომელიც ჩვენს ხასიათს არ უხდება. ამ მძიმე ქურქის ზიდვაში მალე დავილევით…ვინაიდან ეს ქურქი ჩვენს აზნაურულ მხარ-ბეჭზე არ არის გამოჭრილი“. მაშასადამე, თეიმურაზი, როგორც არისტოკრატიის წარმომადგენელი, შეიძლება განზოგადდეს ქართველი კაცის სახემდე. ილიაც ხომ ლუარსაბს მარტო არისტოკრატიის წარმომადგენლად არ მიიჩნევდა, ქართველი კაცის თვისებებს მიაწერდა და, როცა მის ნაკლზე საუბრობდა, ხშირად ამბობდა, ეტყობა, რომ ქართველიაო. ,,ჯაყოს ხიზნებში“ თეიმურაზია ქვეყნის პატრონი, ქართველი კაცის სახე. ბედი-მდევრის კანონზომიერებით კი მარგო მის კანონიერ პატრონს უნდა დაუბრუნდეს. ამის იმედი ნაწარმოების ფინალურ თავში აშკარად იგრძნობა. თეიმურაზი, რომლის სულიერმა კვდომამ გამოიწვია მარგოს დაკარგვა, ბოლოს მაინც უბრუნდება ღმერთს. ავტორი თავის გმირს რწმენასა და სინანულში ტოვებს. ,,ისევ ელის ნაქმარევი ნაცოლარს, ისევ შიო მღვიმელივით იცდის თეიმურაზ ხევისთავი“. ცრემლი, სინანული, რწმენა და იმედი – აი, თეიმურაზის გადარჩენის გზა. ქვეყნის სულიერი აღორძინებაც პიროვნების კათარსისიდან იწყება. სულიერად განწმენდილი და განმტკიცებული ერი კი ქვეყნის დაბრუნებასაც შეძლებს. რომანის დასასრულს თვალნათლივი და ცხადია მწერლის ოპტიმიზმი.
ვინ არის ნინიკა? იგი ლიტერატურულ კრიტიკაში მშრომელი ხალხის წარმომადგენლად იყო განხილული. ამით თითქოს მწერალს უნდოდა შეექმნა ახალი ადამიანის სახე. აღსანიშნავია, რომ ნინიკასა და მისი თანამოაზრეების მხატვრული სახეები სქემატურად და ზედაპირულადაა დახატული. ჩვენი ფიქრით, მწერალმა განგებ აარიდა თავი რევოლუციური სინამდვილის დამამკვიდრებელი ლიტერატურული ტიპის სრულყოფილ დახატვას, რადგან ჯერ კიდევ ჰქონდა იმედი, რომ ნინიკები ქვეყნის ნამდვილი პატრონები გამოდგებოდნენ და ეროვნულ ინტერესებს გაატარებდნენ.
ნინიკა ბოლშევიკების ახალი თაობის წარმომადგენელია. მწერალი შეფარულად, სიმბოლურ-ალეგორიული ხერხების გამოყენებით გვიხატავს ამ პერსონაჟისთვის დამახასიათებელ შტრიხებს, რითაც ხაზს უსვამს მის რევოლუციონერობას, მის იდეურ კავშირს ბოლშევიკურ ხელისუფლებასთან. ამის ერთ-ერთ მთავარ მინიშნებად მიგვაჩნია ცეკვის ეპიზოდში გამოყენებული ფოცხვერის მეტაფორა. ,,შველს ფოცხვერი დასდევს, დასდევს დაჟინებით, მარდად, ოდნავ რხევით და მოქნილი ფოლადივით“. ფოცხვერი მტაცებელთა შორის ყველაზე დაუნდობელი მხეცია. ცნობილია მისი ვერაგული, მოულოდნელი თავდასხმის სტილი. ბოლშევიკური ხელისუფლებაც ხომ მოულოდნელად მოგვახვიეს თავს 1921 წელს საქართველოს ოკუპაციითა და ანექსიით. ნინიკას ბოლშევიკობაზე მიუთითებს ისეთი მეტაფორებიც, როგორიცაა ,,ქვის მუშტი“, ,,რვალის მკერდი“ და ფოლადივით მოქნილობა. საბჭოელებს ძალიან უყვარდათ რევოლუციონერის ფოლადთან შედარება, ამის მაგალითად ნ. ოსტროვსკის ,,როგორ იწრთობოდა ფოლადის“ გახსენებაც იკმარებდა და იმპერიის დიდი ბელადის ფსევდონიმიც. სიმბოლურია ისიც, რომ ნინიკა გადაარჩენს თეიმურაზს თვითმკვლელობისგან – ქვეყნის ახალი პატრონი არ აძლევს ძველს ფიზიკური გაქრობის საშუალებას და ახალი ცხოვრების ფერხულში ძალით აყენებს. ეს უფრო მწერლის სურვილს შეიძლება მივაწეროთ, რაც რეალობაში არ გამართლდა. აკი თავადაც მწერალი ამ რეალობის მსხვერპლი შეიქნა. ნინიკა ხდება ქვეყნის ახალი პატრონი. ჯაყო მას ისე წამოუდგა ფეხზე, როგორც უწინ ავთანდილ ხევისთავს გაეჭიმებოდა ხოლმე. – ამბობს ავტორი. ამის შესახებ ცეკვის ეპიზოდის სიმბოლიკაშია მინიშნებული, – ნინიკა ჯაყოსა და მარგოს შუაში ჩაუდგება და ჯაყოს წრიდან გააგდებს. ესეც მწერლის სურვილს უნდა მივაწეროთ.
საარქივო მასალებიდან ირკვევა, რომ მწერალი ფიქრობდა რომანის გადამუშავებას და გაგრძელებას. ამას ვეცნობით შალვა დადიანისადმი გაგზავნილი წერილიდან, რომელიც 1926 წლის 1-ლი იანვრით თარიღდება: ,,ისე არ მოვკვდები, რომ სრული ჯაყო არ დავწერო. დარწმუნებული ვარ ამ შემოდგომას უკვე წაიკითხავთ ნამდვილს და სრულს. დასასრული სულ სხვანაირი იქნება. ნინიკა მარგოს წაართმევს, ხოლო ჯაყოს საქართველოდან გადაასახლებს“ (აგლაძე ,,მიხ. ჯავახიშვილის რომანები“თბ 19..გვ.44). მაგრამ ჯავახიშვილმა რომანი აღარ გააგრძელა, იქნებ იგრძნო კიდეც, რომ საბჭოთა ხელისუფლება ჯაყოსთან კავშირს შეკრავდა და საქართველოდან მას ნამდვილად არ გადაასახლებდა.
მეტად საყურადღებო და განზოგადებული მნიშვნელობის მქონეა ნახუცარი ივანეს მხატვრული სახე. ივანე მასის ფსიქოლოგიის მატარებელი, პრაგმატული და რეალისტი პიროვნებაა. იგი მალე უღებს ალღოს შექმნილ სიტუაციას და შესაბამისად წარმართავს თავის ბედს. ხედავს რა, ახალი ხელისუფლება დაუნდობელ ბრძოლას უცხადებს ეკლესიის მსახურებს, უმტკივნეულოდ, უყოყმანოდ იხდის მღვდლის ანაფორას და გლეხურ ცხოვრებას იწყებს. ,,მე ეკლესიის მსახურებას მოვწყდი და ხალხს დავუბრუნდი“, ან კიდევ : ,,ჭკუამ გამიჭრა, სწორი გეზი ავიღე … გავგლეხდი და ხვნა-თესვას დავადექ…გარდა ამისა, ძველადვე უთქვამთ ჭკვიანებს, საცა არა სჯობს, გაცლა სჯობს კარგისა მამაცისაგანო“.
ივანე კონფორმისტი და ფარისეველია, მხოლოდ საკუთარ გამორჩენასა და კეთილდღეობაზე ზრუნავს. მან იცის ჯაყოს ვინაობაც და იცნობს თეიმურაზსაც. მიუხედავად ამისა, ორივესთან შინაური, ახლო კაცია. იგი ახლადაღზევებული ჯაყოს, ამ ახალი აზნაურის, სოფლის ახალი პატრონის მეხოტბეცაა და თეიმურაზის შეწუხებული სულის მესაიდუმლეც. მისი შუამდგომლობით დაშორდება თეიმურაზი მარგოს საბოლოოდ, რაშიც ივანე ჯაყოსგან ფულს იღებს. ერთ დროს ღვთისმოსავი, ახლა ანტიჰუმანური იდეების მხარდამჭერი და მქადაგებელი გამხდარა. იგი უწონებს თეიმურაზს ძალადობაზე დამყარებულ მცნებებს და გამომშვიდობებისას ასეთ დარიგებას აძლევს: ,,დაივიწყე ყოველივე და დაიხსომე მხოლოდ საკუთარი თავი და სარგებლობა!“ მისი ორპირი ბუნება კარგად ჩანს მისივე სიტყვებში, როცა საკუთარი რწმენის შესახებ ლაპარაკობს. ის ამბობს, რომ, მართალია, ანაფორა გაიხადა, მაგრამ ქრისტეს მოძღვრება ძვალსა და რბილში აქვს გამჯდარი.
ივანე ძალადობისადმი ლოიალური დამოკიდებულებით, პრაქტიციზმითა და ცხოვრებისადმი იოლი ადაპტაციის უნარით, პრაგმატულ-უტილიტარული მსოფლმხედველობით სიმბოლურად ხალხის მასას გამოხატავს. მისი ნახუცრობა მეტყველებს იმაზე, რომ ქართველი ხალხი ადრე მორწმუნე იყო, ახალმა ცხოვრებამ მას რწმენა დააკარგვინა, ღმერთი მოუკლა და ათეისტურ აზროვნებას შეაჩვია. ჯაყოსთან გარიგება თეიმურაზისა და მარგოს განქორწინებასთან დაკავშირებით კი ასე უნდა გავიგოთ: არისტოკრატიამ თავისი უუნარობის, მცირედმორწმუნეობის, ილუზიური, უადგილო ჰუმანიზმისა და ბედოვლათობის წყალობით დიდი ხანია დაკარგა მამული (აქ შეიძლება 1801 წლის მოვლენები და შემდგომ 1921 წლის პირველი რესპუბლიკის მთავრობის გაქცევა ვიგულისხმოთ), ხოლო უმეთაუროდ დარჩენილმა ხალხმა (ივანეს ხელშეწყობით) კი მოგვიანებით დააკანონა ქვეყნის ოკუპაცია.
პერსონაჟთა სახელების სიმბოლიზება
აქვე გვინდა მივაქციოთ ყურადღება პერსონაჟთა სახელების სიმბოლიკას, მაგ. თეიმურაზი სპარსული სახელია, საკმაოდ გავრცელებული და მიღებული ქართულ არისტოკრატიულ ფენაში და ნიშნავს ძლიერს, საყვარელს. (თეი-ძლიერი, მურაზი – საყვარელი). მართლაც, არისტოკრატიული ფენა როცა ძლიერი იყო, ხალხის სიყვარულსა და ნდობას იმსახურებდა და ხალხიც მას მიჰყვებოდა.
მარგო, მარგალიტა, იგივე მარგალიტი სულიერი საუნჯის მნიშვნელობის მქონე პატიოსანი ქვაა. სახარებისეული ციტატა, რომელსაც ჯავახიშვილი იყენებს, გვეუბნება: ,,ნუცა დაუფენთ მარგალიტთა თქვენსა წინაშე ღორთა, ნუ უკვე დაჰთრგუნონ იგი ფერხთითა მათითა და მოიქცნენ და გაგხეთქნენ თქვენ“. იესოს ერთი იგავი მოგვითხრობს, რომ ცათა სასუფეველი იმ ვაჭარსა ჰგავს, რომელიც ძვირფას მარგალიტს დაეძებდა და როდესაც იპოვა, წავიდა, ყველაფერი გაყიდა, რაც ებადა და ის მარგალიტი შეიძინა(მათე. 13, 45-46). თეოფილაქტე ბულგარელის ახსნით, ვაჭარი ცოდნის მაძიებელ ადამიანს ნიშნავს, მარგალიტები- ეს მრავალ ბრძენთა აზრებია, მაგრამ მათგან მხოლოდ ერთი არის ძვირფასი, ერთია ჭეშმარიტება – ქრისტე. საჭიროა ყველაფერი გავცეთ, რომ მარგალიტი შევიძინოთ. (,,იგავნი იესო ქრისტესანი“; თბ. 1990 წ გვ 8).
თეიმურაზმა ჯაყოს ჩაუგდო ხელთ თავისი საუნჯე. მარგო აერთიანებს ყველა იმ სულიერ ღირებულებას, რაც ადამიანს გააჩნია ამქვეყნად. თეიმურაზისთვის იგი დედაც არის, დაც, მეგობარიც, მეუღლეც, გოლგოთიდან მომავალი ჯვარცმული ანგელოზიც. ამ სულიერი საუნჯის დაკარგვით გამოწვეულ სიცარიელეს და უსაზღვრო შიშს იგი მთელი არსებით შეიცნობს გორის ციხეზე. ,,თეიმურაზმა ანაზდად იგრძნო თავზარდამცემი შიში იმ ბავშვისა, რომელიც დედამ უცხო ქვეყანაში თავის კაბის კალთას ჩამოაშორა და მარტოდმარტო დატოვა, იგრძნო ასეთი შიში თეიმურაზმა და აჟრჟოლდა, დაიბნა და აჩუყდა და, როგორც უპატრონოდ მიგდებული ბავშვი დარბის ჩაბნელებულ ქალაქში და მთრთოლვარე ხმით გაჰკივის: ,,დედა! დედილო! სად ხარ!“ – თეიმურაზიც ასე ეულად იჯდა გორის ციხის კედელზე და იძახდა: – ,,მარგო, ჩემო მარგუშა! ჩემო მარგალიტა!, ჩემო მარგალიტო!“
თეიმურაზის დედ-მამის სახელებიც სიმბოლურად არის შერჩეული. ავთანდილი ,,ვეფხისტყაოსნის“ პერსონაჟთან ასოცირდება და საქართველოს ოქროს ეპოქას, იდეალურ ყოფას, რაინდობას გვახსენებს. ეტიმოლოგიურად იგი ნიშნავს ,,სამშობლოს განძს“, ,,სამშობლოს რწმენას“, ,,სარწმუნოების სამშობლოს“.
სოფიოს სახელი სიბრძნეს უკავშირდება. რაინდობა და სიბრძნე ერთად აღებული ქვეყნის სიძლიერის წინაპირობაა.
ივანე ძველი ებრაული სახელია და ნიშნავს ,,ღვთის წყალობას“, სიტყვა-სიტყვით – ,,ის, ვის მიმართ ღმერთი მოწყალეა… ამ სახელის საწყისი ფორმაა ,,იოხანან“. ძველ ქართულში გვხვდებოდა იოვანეს, იგივე იოანეს სახით, რადგან ივანეს პერსონაჟი დავაკავშირეთ ქართველ ხალხთან, აქედან შეიძლება ვიფიქროთ, რომ სახელიც ეტიმოლოგიური მნიშვნელობითაა შერჩეული. ქართველი ხალხის მიმართ ღმერთი მოწყალეა, მას ღმერთი სწყალობს.
შემთხვევითი არ უნდა იყოს ჯაყოს მესამე ცოლის, ნინოს, სახელიც. ქართველებისათვის ეს განსაკუთრებული, ქრისტიანული სახელი ფრიად კონტრასტულად გამოიყურება ჯაყოს გვერდით. ქვეტექსტური გააზრების გარეშე რომ ჩაეფიქრებინა, მწერალს შეეძლო არჩევანი უბრალო გლეხი ქალის სახელზე შეეჩერებინა. მაგრამ ამით მწერალი გვეუბნება, რომ მტერი ჯერ რჯულს, სარწმუნოებას (ნინოს) ეუფლება, მერე კი ქვეყანასაც(მარგოსაც) იოლად იგდებს ხელთ.
