მასწავლებელთა პროფესიული განვითარება ეფუძნება სტრუქტურირებულ მეთოდურ რესურსებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ პრაქტიკის ანალიზს, გაუმჯობესებას და სისტემურ ზრდას. წარმოდგენილი მიმოხილვა აერთიანებს 80 ინსტრუმენტს შვიდ კატეგორიად და ასაბუთებს თითოეული კატეგორიის აუცილებლობას საერთაშორისო კვლევებზე დაყრდნობით. ანალიზი ეფუძნება პროფესიული განვითარების ეფექტიანობის მოდელებს (Desimone, 2009; Darling-Hammond et al., 2017) და ინსტრუქციული გაუმჯობესების კვლევებს (Knight, 2016; Hattie, 2012).
მეთოდური რესურსი პროფესიულ განვითარებაში არის სტრუქტურირებული ინსტრუმენტი, რომელიც უზრუნველყოფს სწავლების ანალიზს, გაუმჯობესებასა და რეფლექსიას. კვლევები მიუთითებს, რომ პროფესიული განვითარება ეფექტიანია მაშინ, როდესაც იგი ეფუძნება პრაქტიკაზე ორიენტირებულ და სისტემურ ინსტრუმენტებს (Desimone, 2009; Darling-Hammond et al., 2017).
ქვემოთ წარმოდგენილია მეთოდური ინსტრუმენტების გაფართოებული კატალოგი, დაჯგუფებული ფუნქციის მიხედვით.
- დაგეგმვის ინსტრუმენტები
დაგეგმვის ინსტრუმენტები მოიცავს გაკვეთილის შაბლონებს, მიზნების მატრიცებს, დიფერენცირების ფორმებსა და შედეგების რუკებს:
- გაკვეთილის დაგეგმვის სტრუქტურირებული შაბლონი;
- შედეგზე ორიენტირებული მიზნების ფორმულირების მატრიცა;
- ბლუმის ტაქსონომიის გამოყენების სქემა;
- SOLO ტაქსონომიის შეფასების ჩარჩო;
- გრძელვადიანი თემატური დაგეგმვის რუკა;
- დიფერენცირებული სწავლების გეგმის ფორმა;
- უკუმიმართულ (Backward Design) დაგეგმვის მოდელი;
- შეფასების წინასწარი კრიტერიუმების ცხრილი;
- აქტივობების დროის განაწილების დიაგრამა;
- სასწავლო შედეგების ტრეკინგის ცხრილი.
კვლევები მიუთითებს, რომ პროფესიული განვითარება ეფექტიანია მაშინ, როდესაც იგი ფოკუსირებულია კონკრეტულ შინაარსსა და მიზნებზე (Desimone, 2009). დაგეგმვის ინსტრუმენტები უზრუნველყოფს:
- სასწავლო შედეგებთან შესაბამისობას;
- მიზნის მკაფიო ფორმულირებას;
- შეფასებასთან ინტეგრაციას.
დაგეგმვის სტრუქტურის გარეშე პროფესიული განვითარება კარგავს მიმართულებას და არ იძლევა გაზომვად შედეგს.
- დაკვირვებისა და ანალიზის ინსტრუმენტები
ეს კატეგორია მოიცავს დაკვირვების ფორმებს, ვიდეოანალიზის პროტოკოლებს და ინსტრუქციული ხარისხის შეფასების ჩეკლისტებს:
- გაკვეთილზე დაკვირვების ფორმა (Observation Protocol);
- ინსტრუქციული ხარისხის შეფასების ჩეკლისტი;
- ვიდეოანალიზის პროტოკოლი;
- მოსწავლეთა ჩართულობის მონიტორინგის ცხრილი;
- კითხვების დონის ანალიზის ფორმა;
- დროის გამოყენების ანალიზის სქემა;
- სწავლების სტრატეგიების გამოყენების რუკა;
- შეფასების ერთგვაროვნების ვერიფიკაციის ფორმა;
- კოლეგიური დაკვირვების ჩანაწერის ფორმა;
- უკუკავშირის სტრუქტურირებული პროტოკოლი.
Hattie (2012) მიუთითებს, რომ კარგი ეფექტის მქონე პროფესიული პრაქტიკა ეფუძნება უკუკავშირს. დაკვირვებისა და ანალიზის ინსტრუმენტები:
- ქმნის მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ ანალიზს;
- ამცირებს სუბიექტურ შეფასებას;
- უზრუნველყოფს ინსტრუქციული ხარისხის გაზომვას.
უკუკავშირის გარეშე პროფესიული ზრდა სპონტანურია და არა სისტემური.
III. რეფლექსიური ინსტრუმენტები
რეფლექსიური დღიურები, თვითშეფასების ფორმები და პროფესიული ზრდის გეგმები ხელს უწყობს თვითანალიზს.
- რეფლექსიური დღიური;
- გაკვეთილის შემდგომი თვითშეფასების ფორმა;
- „რა იმუშავა/რა უნდა გაუმჯობესდეს“ მატრიცა;
- კრიტიკული ინციდენტის ანალიზის ფორმა;
- პროფესიული ზრდის ინდივიდუალური გეგმა (PGP);
- რეფლექსიის კითხვების ბანკი;
- პროფესიული კომპეტენციების თვითშეფასების რუბრიკა;
- პროფესიული პორტფოლიოს სტრუქტურა;
- ქოუჩინგის რეფლექსიის ფორმა;
- პროფესიული მიზნების SMART მატრიცა.
Kolb-ის (1984) გამოცდილებითი სწავლების მოდელი ამტკიცებს, რომ რეფლექსია არის სწავლების ცენტრალური კომპონენტი. პროფესიული განვითარება ხდება მდგრადი მხოლოდ მაშინ, როდესაც მასწავლებელი აანალიზებს საკუთარ პრაქტიკას.
Darling-Hammond et al. (2017) აღნიშნავენ, რომ რეფლექსიური კომპონენტის გარეშე PD-ის გავლენა დროებითია.
- კოლაბორაციული ინსტრუმენტები
Lesson Study, PLC პროტოკოლები და კოლეგიური ანალიზის ფორმები ქმნის ერთობლივი პროფესიული სწავლების ჩარჩოს:
- Lesson Study ციკლის პროტოკოლი;
- PLC შეხვედრის სტრუქტურა;
- მონაცემთა ანალიზის კოლეგიური ფორმა;
- ერთობლივი დაგეგმვის სქემა;
- დისკუსიის მოდერატორის კითხვების ჩარჩო;
- პრობლემაზე დაფუძნებული ანალიზის ფორმა;
- ქეის-დისკუსიის მატრიცა;
- პროფესიული დებატის სტრუქტურა;
- კოლეგიური უკუკავშირის რუბრიკა;
- ერთობლივი კვლევის დაგეგმვის ფორმა.
საჭიროების დასაბუთება
სოციალური კონსტრუქტივიზმის მიხედვით, ცოდნა ყალიბდება კოლაბორაციაში. კვლევები აჩვენებს, რომ კოლეგიური პროფესიული განვითარება უფრო მაღალი ეფექტის მქონეა, ვიდრე ინდივიდუალური ტრენინგი (Hattie, 2012).
Lewis & Perry (2017) მიუთითებენ, რომ Lesson Study აძლიერებს საგნობრივ სიღრმეს და ინსტრუქციულ ხარისხს.
- კვლევაზე დაფუძნებული ინსტრუმენტები
Action Research ციკლი, მონაცემთა ანალიზის ფორმები და მცირე მასშტაბის კვლევითი დიზაინები:
- Action Research ციკლის სქემა;
- მონაცემთა შეგროვების ინსტრუმენტები (კითხვარი, ინტერვიუ);
- შეფასების მონაცემთა ანალიზის ცხრილი;
- მცირე მასშტაბის ექსპერიმენტული დიზაინის ფორმა;
- მოსწავლეთა შედეგების პროგრესის დიაგრამა;
- ინტერვენციის ეფექტიანობის შეფასების ფორმა;
- კვლევის ანგარიშის შაბლონი;
- ეთიკური თანხმობის ფორმა;
- ლიტერატურის მიმოხილვის სტრუქტურა;
- მონაცემთა ვიზუალიზაციის ცხრილი.
კვლევაზე დაფუძნებული პრაქტიკა ზრდის პროფესიულ ავტონომიას და პასუხისმგებლობას. Desimone (2009) აღნიშნავს, რომ მონაცემებზე დაფუძნებული პროფესიული განვითარება უფრო მდგრად შედეგს იძლევა.
Action Research ამყარებს თეორიისა და პრაქტიკის კავშირს და ხელს უწყობს კონტექსტზე მორგებულ ინოვაციას.
- შეფასების ინსტრუმენტები
შეფასების რუბრიკები, ფორმატიული შეფასების ჩეკლისტები და მოდერაციის ფორმები უზრუნველყოფს პროფესიული განვითარების ეფექტიანობის გაზომვას:
- 4-დონიანი შეფასების რუბრიკა;
- ფორმატიული შეფასების ჩეკლისტი;
- კრიტერიუმებზე დაფუძნებული ანალიზის მატრიცა;
- თვითშეფასებისა და თანატოლთა შეფასების ფორმა;
- შეფასების მოდერაციის ფორმა;
- შეფასების სანდოობის ვერიფიკაციის ცხრილი;
- სწავლების გავლენის გაზომვის ინდიკატორები;
- უკუკავშირის ხარისხის შეფასების სქემა;
- პროფესიული განვითარების ეფექტიანობის ინდექსი;
- PD პროგრამის შეფასების ინსტრუმენტი.
მასწავლებლის პროფესიული განვითარება უნდა იყოს გაზომვადი. შეფასების ინსტრუმენტები:
- უზრუნველყოფს პროგრესის მონიტორინგს;
- ზრდის ანგარიშვალდებულებას;
- აძლიერებს ხარისხის უზრუნველყოფას.
Hattie (2012) მიუთითებს, რომ მონაცემთა გამოყენება სწავლების გაუმჯობესების კრიტიკული ფაქტორია.
VII. ციფრული და AI ინსტრუმენტები
ციფრული შაბლონები, ანალიტიკური დაფები და AI-ანალიზის ინსტრუმენტები ქმნის თანამედროვე პროფესიული მხარდაჭერის სისტემას:
- გაკვეთილის დაგეგმვის ციფრული შაბლონი;
- ონლაინ უკუკავშირის პლატფორმა;
- მონაცემთა ანალიტიკური დაფა (Dashboard);
- მოსწავლეთა პროგრესის ტრეკინგის სისტემა;
- AI-ზე დაფუძნებული რეფლექსიური ანალიზის ინსტრუმენტი;
- ავტომატიზებული შეფასების სისტემა;
- ციფრული პორტფოლიო პლატფორმა;
- ონლაინ კოლაბორაციის ინსტრუმენტები;
- ვებინარის დიზაინის შაბლონი;
- ჰიბრიდული პროფესიული განვითარების მოდელი.
Luckin et al. (2016) აღნიშნავენ, რომ AI ეფექტიანია მაშინ, როდესაც იგი აძლიერებს პროფესიულ გადაწყვეტილებას.
ციფრული ინსტრუმენტები უზრუნველყოფს:
- სწრაფ ანალიზს;
- მონაცემთა ვიზუალიზაციას;
- ჰიბრიდულ პროფესიულ განვითარებას.
თუმცა მათი გამოყენება უნდა იყოს ინტეგრირებული რეფლექსიურ და კოლაბორაციულ პროცესში.
VIII. სტრატეგიული და სისტემური ინსტრუმენტები
- პროფესიული განვითარების წლიური გეგმა;
- PD საჭიროებების დიაგნოსტიკური კითხვარი;
- კომპეტენციების რუკა;
- კარიერული პროგრესის მატრიცა;
- პროფესიული სტანდარტების შესაბამისობის ჩეკლისტი;
- ინსტიტუციური მხარდაჭერის ანალიზის ფორმა;
- ტრენინგის შემდგომი გავლენის შეფასება;
- სკოლის შიდა მოდერაციის სისტემა;
- პროფესიული საზოგადოების განვითარების ინდიკატორები;
- ხარისხის უზრუნველყოფის (QA) ფორმა.
მეთოდური რესურსების ეფექტიანობა იზრდება, როდესაც ისინი:
- დაკავშირებულია პრაქტიკასთან (Desimone, 2009);
- არის ხანგრძლივი და კოლაბორაციული (Darling-Hammond et al., 2017);
- მოიცავს დაკვირვებასა და უკუკავშირს (Knight, 2016);
- ეფუძნება მონაცემებს (Hattie, 2012).
სინთეზი: რატომ არის საჭირო შვიდივე კატეგორია?
კვლევითი ლიტერატურა მიუთითებს, რომ პროფესიული განვითარება ეფექტიანია მაშინ, როდესაც იგი:
- იწყება დიაგნოსტიკით;
- ეფუძნება დაგეგმვას;
- მოიცავს განხორციელებას;
- უზრუნველყოფს ანალიზსა და რეფლექსიას;
- ეფუძნება მონაცემებს;
- იძლევა შეფასების მექანიზმს;
- ინტეგრირებს თანამედროვე ტექნოლოგიას.
შვიდი კატეგორია ერთად ქმნის სისტემურ პროფესიულ ეკოსისტემას.
მასწავლებელთა პროფესიული განვითარება ვერ იქნება ეფექტიანი, თუ იგი არ ეფუძნება სტრუქტურირებულ მეთოდურ რესურსებს. წარმოდგენილი შვიდი კატეგორიისგან შემდგარი კლასიფიკაცია აჩვენებს, რომ პროფესიული ზრდა არის არა ერთჯერადი აქტივობა, არამედ სისტემური და სპირალური პროცესი, რომელიც მოიცავს დაგეგმვას, განხორციელებას, ანალიზს, რეფლექსიასა და შეფასებას.
კვლევითი ლიტერატურის სინთეზი მიუთითებს, რომ ყველაზე კარგი ეფექტის მქონე პროფესიული განვითარება ხასიათდება:
- შინაარსობრივი ფოკუსით;
- კოლაბორაციული სწავლით;
- მონაცემებზე დაფუძნებული ანალიზით;
- უკუკავშირითა და რეფლექსიით;
- ხანგრძლივი და სისტემური ინტეგრაციით.
მეთოდური ინსტრუმენტის კატალოგი არ წარმოადგენს მხოლოდ ტექნიკურ ჩამონათვალს – იგი ქმნის პროფესიული განვითარების ეკოსისტემას, სადაც თითოეული კატეგორია ფუნქციონირებს ურთიერთდამოკიდებულად.
პროფესიული განვითარების ხარისხი დამოკიდებულია არა ინსტრუმენტების რაოდენობაზე, არამედ მათ ინტეგრირებულ და გააზრებულ გამოყენებაზე.
გამოყენებული ლიტერატურა
Darling-Hammond, L., Hyler, M. E., & Gardner, M. (2017). Effective teacher professional development. Learning Policy Institute.
Desimone, L. M. (2009). Improving impact studies of teachers’ professional development: Toward better conceptualizations and measures. Educational Researcher, 38(3), 181–199. https://doi.org/10.3102/0013189X08331140
Hattie, J. (2012). Visible learning for teachers: Maximizing impact on learning. Routledge.
Knight, J. (2016). Instructional coaching: A partnership approach to improving instruction. Corwin.
Kolb, D. A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Prentice Hall.
Lewis, C., & Perry, R. (2017). Lesson study to scale up research-based knowledge: A randomized, controlled trial of fractions learning. Journal of Teacher Education, 68(3), 261–277. https://doi.org/10.1177/0022487117698039
Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence unleashed: An argument for AI in education. Pearson.
