ორშაბათი, დეკემბერი 11, 2023
11 დეკემბერი, ორშაბათი, 2023

როგორ ვუშველოთ ქიმიას

მძიმე დრო უდგას ბუნებისმეტყველებას. მსოფლიოში თითებზე ჩამოსათვლელია ქვეყნები, სადაც საბუნებისმეტყველო და საინჟინრო სპეციალობები უფრო პოპულარულია, ვიდრე სხვა დანარჩენი. დედამიწას პანდემიასავით მოედო „ადვილი” ცხოვრების წესი. გადავეჩვიეთ სიღრმისეულ აზროვნებას, პრობლემის ფესვების ძიებას… ლოგიკისა თუ არსებობის მარტივ და მზა ფორმულებს უფრო აქვს დღეს გასავალი… ამიტომაც ავითვალწუნეთ საბუნებისმეტყველო დისციპლინები: მათემატიკა, ფიზიკა, ქიმია, ბიოლოგია…

ჩვენც იმ ქვეყნების სიაში ვწერივართ, სადაც ზემოთ ჩამოთვლილ დისციპლინებს ამრეზით უყურებენ, მაგრამ ქიმია მათ შორის ყველაზე სავალალო მდგომარეობაშია.

რა მაძლევს ამ დასკვნის საფუძველს? – მოსწავლეთა საერთაშორისო ოლიმპიადა ქიმიაში.

მოსწავლეთა საერთაშორისო ოლიმპიადა ქიმიაში IChO წელს უკვე 46-ედ გაიმართა, საქართველომ კი მასში პირველად(!) მიიღო მონაწილეობა. ჩვენი უახლოესი მეზობლები, აზერბაიჯანი და სომხეთი, IChO-ში საბჭოთა კავშირის დაშლისთანავე ჩაერთნენ და ბოლო რამდენიმე წელია, უკვე საპრიზო ადგილებზეც გამოთქვამენ პრეტენზიას. რატომ ასე გვიან? მიზეზი უამრავია, მაგრამ მთავარი ალბათ მაინც ჩვენი უნიათობაა, და აქ სულაც არ ვგულისხმობ ოფიციალურ სტრუქტურებს.

საქართველო IChO-ს 2012 წელს შეუერთდა ასოცირებული 77-ე წევრის (დამკვირვებლის) სტატუსით. ყველაფერი კი ფაქტობრივად კერძო ინიციატივით დაიწყო. ნინო გიგილაშვილისა და გია ხატისაშვილის (ეროვნული საგამოცდო ცენტრი) რეკომენდაციით, ასოციაციის სახელით განაცხადი შევიტანეთ ოლიმპიურ კომიტეტში, მაგრამ კომიტეტმა ოფიციალური სტრუქტურების ნებართვა და უამრავი სხვა დოკუმენტი მოითხოვა. მივმართეთ თხოვნით განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს, რომელმაც მაშინვე დაუჭირა მხარი ამ ინიციატივას. მისი და რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის ორგანიზებული, საქმიანი მხარდაჭერა რომ არა, IChO-ს რიგებში საქართველო დღესაც არ იქნებოდა.

 

პირველი დიდი ნაბიჯი გადაიდგა. ორი წლის განმავლობაში (2012-2013) საქართველო დამკვირვებლის სტატუსით ესწრებოდა ოლიმპიადას და ყოველწლიურად გვიწევდა მოხსენების წაკითხვა ჩვენი საკანონმდებლო ბაზის, ეროვნული სასწავლო პროგრამის, სწავლების სტანდარტის, მოსწავლეთა შერჩევის წესის შესახებ. მოხსენებები, თამამად შეიძლება ითქვას, დიდი მოწონებით სარგებლობდა, რამაც გადამწყვეტი როლი შეასრულა სრულფასოვანი წევრის სტატუსით ჩვენს მიღებაში. ამრიგად, 2014 წელს ვიეტნამში საქართველომ უკვე მოსწავლეთა გუნდი გაგზავნა სრული შემადგენლობით. საქართველოს ისტორიაში პირველი ნაკრების წევრები იყვნენ ლევან მექერიშვილი (სკოლა „ალბიონი”), იულია ნიაური, ნუგზარ ლეკიაშვილი, ლუკა მალაშხი, მწვრთნელები – ელიზბარ ელიზბარაშვილი, ვახტანგ კურცხალია, თინათინ ბუთხუზი და ემზარ ლომიძე.

ცხადია, ასეთ დიდ საერთაშორისო ფორუმზე მოხვედრა უკვე წარმატებაა, მაგრამ ოლიმპიადაში ქვეყანა მხოლოდ „მონაწილეობისთვის” არ უნდა მონაწილეობდეს. წელს ჩვენმა ნაკრებმა მედლები ვერ აიღო. ეს კანონზომიერიცაა (თუ რატომ, ქვემოთ მოგახსენებთ), მაგრამ სასწრაფოდ უნდა დაისახოს სტრატეგიული გეგმა, რომელიც საშუალებას მოგვცემს, გაისად აზერბაიჯანში საპრიზო ადგილებზე გვქონდეს პრეტენზია. მართალია, ერთ წელიწადში ამის მიღწევა ძნელია, მაგრამ შეუძლებელი არ არის!

ჯერ მოკლედ განვიხილოთ, რას წარმოადგენს ოლიმპიადა. იგი ორ ტურად ტარდება და მოიცავს 5-5-საათიან პრაქტიკულ და თეორიულ ტურებს. ამოცანების სავარაუდო თემატიკა და სირთულე რამდენიმე თვით ადრე ცხადდება. მიმდინარე წელს პრაქტიკული ამოცანები ეხებოდა ევგენოლოქსი ძმარმჟავას სინთეზს, ვანილინსა და ბენზილამინს შორის კონდენსაციას, თუთიისა და ტყვიის განსაზღვრას თუთიის ოქსიდში, სალიცილმჟავას რკინის კომპლექსის წარმოთქმის რეაქციის კინეტიკის შესწავლას და ა.შ. თეორიული ტური კიდევ უფრო რთული ამოცანებით იყო დატვირთული და მოიცავდა კვანტური, ანალიზური, ორგანული ქიმიის უაღრესად სპეციფიკურ საკითხებს (მაგალითად, ვიტამინ H-ის სინთეზს). აღნიშნული ამოცანები მოითხოვს ქიმიის კონკრეტული მიმართულებების და მისი სპეციფიკური საკითხების მეტად ღრმა ცოდნას და დროის დიდ რესურს. გამოცდილ ქიმიკოსსაც გაუჭირდება 5 საათის განმავლობაში ამ ამოცანების ამოხსნა, ვინაიდან ხშირად ხანგრძლივი გაანგარიშებებია შესასრულებელი ან საკმაოდ გრძელი რეაქციის მექანიზმებია დასაწერი. და მთავარი – არც ერთი ეს საკითხი არ არის ჩვენი სასკოლო პროგრამის ნაწილი! ასეთია ოლიმპიადის წესები, შესაძლოა, მეტად მკაცრიც, ზედმეტად გართულებულიც, მაგრამ იგი „რიგით” მოსწავლეებზე არ არის გათვლილი.

 

მაშ, ვინ და როგორ აღწევს წარმატებას? ბოლო სამი წლის ანალიზით, წარმატებული ქვეყნები შეიძლება ორ ჯგუფად დაიყოს. ერთ ჯგუფს ის ქვეყნები ქმნიან, რომლებიც დიდ ინვესტიციას ახორციელებენ, მეორეს კი ისინი, რომლებიც საერთაშორისო დონეზე აღიარებული (ინგლისურენოვანი) სახელმძღვანელოებით ასწავლიან ქიმიას ზედა კლასებში. აქვე უნდა დავძინო, რომ მეორე მეთოდი უფრო ეფექტურია. სინგაპური, ტაივანი, პაკისტანი, მალაიზია, ინდოეთი და სხვა მათი მსგავსი ღარიბი ქვეყნები უფრო მეტ საპრიზო ადგილს იკავებენ, ვიდრე არაბეთის ნახევარკუნძულის, შუა აზიის სახელმწიფოები და აშშ (მათი ნაკრებების მოსამზადებელი ბიუჯეტი ექვსნიშნა რიცხვებით განისაზღვრება).

სად არის გამოსავალი? ცხადია, ჩვენ ვერასოდეს გვექნება დიდი ბიუჯეტი. ჩვენი ქვეყნის მასშტაბებიდან და სოციალურ-ეკონომიური მდგომარეობიდან გამომდინარე, მისი მოთხოვნა ან წარუმატებლობის მხოლოდ მისი უქონლობისთვის გადაბრალება არაფრის მომცემია. ვერც ისეთ საგანმანათლებლო ოაზისს შევქმნით უახლოეს მომავალში, როგორითაც მათემატიკითა და ფიზიკით გატაცებული ქართველი მოსწავლეები სარგებლობენ სპეციალიზებულ სკოლებში. უდავოდ კარგი იქნება ასეთი სკოლის არსებობაც, მაგრამ სათანადო სიმაღლეების მისაღწევად მას წლები დასჭირდება. ხვალისთვის კი სხვა მექანიზმია მოსაფიქრებელი. ეს არის ქიმიის კლუბების დაარსება, რომლებსაც სახელმწიფო თუ კერძო სექტორი მცირე ფინანსურ მხარდაჭერას გაუწევენ.

ამრიგად, უნდა დაარსდეს ქიმიის კლუბები, რომლებიც:

1. უზრუნველყოფს ტრენერების მოზიდვას, შერჩევას და საჭიროების შემთხვევაში გადამზადებას. 

საოლიმპიადო, მით უფრო – საერთაშორისო ოლიმპიადისთვის გამიზნული, ამოცანების ამოხსნა მოითხოვს სპეციფიკურ ცოდნას. ხშირად ამ ამოცანების ამოსახსნელად მარტო ქიმიის ცოდნა არ არის საკმარისი. ნაკრები უნდა მოამზადოს ტრენერთა ჯგუფმა და არა ერთმა ან ორმა მასწავლებელმა.

2. უზრუნველყოფს მოსწავლეების ქიმიით დაინტერესებასა და მოზიდვას.
მოსწავლეთა მოტივაცია წარმატების ერთ-ერთი უმთავრესი ფაქტორია. სამწუხარო რეალობაა, რომ ვინც დღეს ქიმიას კარგად სწავლობს და ეროვნულ ოლიმპიადებში საპრიზო ადგილებს ინაწილებს, არც ერთი მათგანი არ აგრძელებს სწავლას ქიმიის მიმართულებით. მათთვის მოტივაცია მხოლოდ მედლის მიღების სიხარულია (რაც უდავოდ დიდი წარმატებაა), ამიტომ ისინი „მხოლოდ გამოცდის ჩაბარების” პრინციპით ეკიდებიან ამ დარგს და ვერ ახერხებენ/არ სურთ ჩაუღრმავდნენ საკითხების შესწავლას, რაც უაღრესად მნიშვნელოვანია ქიმიური აზროვნების განსავითარებლად. ჩვენი წლევანდელი ნაკრების შემადგენლობიდან ორი მომავალი ექიმია, ერთი – ბიზნესადმინისტრატორი, ერთიც – ინჟინერი.

3. უზრუნველყოფს ტრენინგების რეგულარულ ჩატარებას.

რეალური ვითარებიდან გამომდინარე, მხოლოდ საოლიმპიადო ნაკრების ორკვირიანი შეკრება (მოქმედი დებულებისა და საერთაშორისო რეგულაციების შესაბამისად) სასურველ შედეგს ვერ გამოიღებს. არაორგანული, ორგანული, ფიზიკური და ანალიზური ქიმიის საკითხების ისეთი სიღრმისეული შესწავლა, როგორიც მოითხოვება ოლიმპიადაზე წარმატების მისაღწევად, ორ კვირაში ვერ მოხერხდება, რადგან ეს საკითხები არათუ ეროვნული სასწავლო გეგმისგან დგას შორს, არამედ ხშირად საბაკალავრო პროგრამებშიც კი არ მოიაზრება მათი სწავლება. მიმდინარე ოლიმპიადაზე ჩვენი ნაკრების მიერ დამაკმაყოფილებელი ქულების მიღება იმის დამსახურებაა, რომ ერთი თვით ადრე დავიწყეთ მზადება, რისთვისაც დიდი მადლობა მინდა გადავუხადო საქართველოს აგრარულ უნივერსიტეტს, რომელმაც მის ხელთ არსებული მთელი რესურსი დაგვითმო ტრენინგებისთვის. ცოტა მეტი დრო და გამოცდილება რომ გვქონოდა ნაკრებსაც და ტრენერებსაც, ალბათ ბრინჯაოს მედალთან მიახლოებასაც შევძლებდით.

4. უზრუნველყოფს დისტანციურ ტრენინგებს.

წლევანდელი ეროვნული ოლიმპიადის შედეგებმა კიდევ ერთხელ ცხადყო, რომ ქიმიით დაინტერესებული მოსწავლეები მხოლოდ თბილისის სკოლებში არ სწავლობენ – საკმაოდ დიდია რეგიონის მოსწავლეთა წილი, ამიტომ აუცილებელია, უზრუნველყოფილ იქნეს ასეთი მოსწავლეების ჩართულობაც საერთაშორისო ოლიმპიადებისთვის მზადების პროცესში.

5. მოიპოვებს ფინანსურ უზრუნველყოფას.

ფინანსური უზრუნველყოფა საჭიროა ტრენერთა სახელფასო ფონდისთვის (გასული წლების განმავლობაში ქიმიის ოლიმპიადით დაინტერესებულ მოსწავლეებს უმთავრესად მოხალისე მასწავლებლები ავარჯიშებდნენ) და ექსპერიმენტული ტრენინგებისთვის საჭირო  რეაქტივებისა თუ სხვა სახარჯი მასალების შესაძენად. გარდა ამისა, უაღრესად მნიშვნელოვანი იქნება მოსწავლეთა ნაკრების მონაწილეობა რომელიმე სხვა საერთაშორისო ოლიმპიადაში (თუნდაც მენდელეევის სახელობის ოლიმპიადაში), რაც ერთგვარი გენერალური რეპეტიცია იქნება დიდი საერთაშორისო ოლიმპიადის წინ.
დაბოლოს, ყველაფერი ეს ისე არ უნდა იქნეს გაგებული, თითქოს აღნიშნული კლუბი მოამზადებს მხოლოდ საერთაშორისო ოლიმპიადის მონაწილეებს. კლუბის კარი ღია უნდა იყოს ყველა დაინტერესებული მოსწავლისთვის, რომელთაგან ზოგი საერთაშორისო ოლიმპიადის საგზურს მოიპოვებს ეროვნულ ოლიმპიადასა და შესარჩევ ტურში გამარჯვებით, დანარჩენებს კი დარჩებათ ცოდნა, რომელიც ასევე დიდი შენაძენი იქნება.

P.S. მოცემული ბმულებიდან შეგიძლიათ ჩამოტვირთოთ წლევანდელი ოლიმპიადის ამოცანები ქართულ ენაზე. გადახედეთ მათ და კიდევ უფრო ნათლად წარმოიდგენთ, რამდენი რამაა გასაკეთებელი.

ვრცლად 

ვრცლად 

კომენტარები

მსგავსი სიახლეები

ბოლო სიახლეები

ორნახადის სიყვარულით

ვიდეობლოგი

ბიბლიოთეკა

ჟურნალი „მასწავლებელი“

შრიფტის ზომა
კონტრასტი