(იდეალიზმი და მატერიალიზმი – ოსკარ უაილდის „ქანთერვილის მოჩვენება“)
დიდ ჰოლანდიელ ფილოსოფოსს, სპინოზას, ეკუთვნის ეს სიტყვათშეთანხმება – Causa sui. სიტყვასიტყვით ნიშნავს – თავისი თავის მიზეზს. ამ აზრს თუ განვავრცობთ, მივალთ სამყაროს პირველსაწყისის, ანუ ღმერთის ცნებამდე, რადგან „თავისი თავის მიზეზი“, აბსოლუტური გაგებით, სხვა არაფერია, თუ არა სამყაროს მიზეზთა მიზეზი, ბერძნულად არქე, ლათინურად სუბსტანცია, რელიგიის ენაზე – „უფალი უფლებათა“.
სუბსტანცია ნიშნავს არსებას, იმას, რაც საფუძვლად ძევს. სპინოზას ცნებაში იგულისხმებოდა ისეთი რამ, რაც თავისთავად არსებობს და რომლის წარმოდგენისთვის სხვა რამ არაა საჭირო. ესაა მთელი სამყაროს საწყისი…
მოდი, ვნახოთ, რა იგულისხმება „სუბსტანციის“ ცნებაში ფილოსოფიურად. ესააო ან მატერია, მატერიალური სინამდვილე, უფრო გასაგებად რომ ვთქვათ, ხილული საგნები ან კიდევ აზრი. ის ფილოსოფოსები, რომლებიც აღიარებდნენ, რომ სუბსტანცია, ანუ საწყისი არის მატერია, მატერიალისტებად იწოდებიან. აქედანაა მთავარი მიმართულებაც ფილოსოფიაში – მატერიალიზმი. ასეთები იყვნენ: თუნდაც ლევკიპე, დემოკრიტე, ბეკონი, დიდრო, ფოიერბახი, მარქსი, ენგელსი, ლენინი და ა.შ.
ხოლო ის ფილოსოფოსები, რომლებიც სუბსტანციის ცნებაში გულისხმობდნენ აზრს, იდეას, ე.ი. არამატერიალურ საწყისს, იდეალისტებად იწოდებიან, შესაბამისი ფილოსოფიური მიმართულებით – იდეალიზმი. გამოჩენილი იდეალისტები იყვნენ: სოკრატე, პლატონი, ავგუსტინე, კანტი, ჰეგელი, შელინგი, ჰუსერლი და სხვა.
მატერიალიზმის მიხედვით, მთელი სინამდვილის საფუძველი მატერიაა და არ არსებობს არავითარი ზებუნებრივი ძალა, რომელიც განსაზღვრავდა ამქვეყნად მიმდინარე პროცესებს.
იდეალიზმის მიხედვით, აზრისა და საგნის დამოკიდებულებაში მთავარია აზრი, რომლის გარეშე ყველაფერს დაეკარგებოდა მნიშვნელობა. ეს აზრი, იდეა, საბოლოოდ კი, აბსოლუტური იდეა, არის ღმერთი, რომელიც ყოველივეს საფუძველთა საფუძველია. აქ ჩვენი ინტერესის სფეროში დგება საკითხი: თუკი ფილოსოფიაშიც აღიარებულია ღმერთი, როგორც სუბსტანცია, საწყისი, მაშინ რაღა განსხვავებააო ფილოსოფიასა და რელიგიას შორის? მოდი, მოკლე პასუხი იყოს ამჯერად: თუკი ფილოსოფიაში არის იმისი ცდა, რომ ყველაფერი დასაბუთდეს, სუბსტანცია გაგებულ იქნეს, როგორც სამყაროს წესრიგი, რაღაცა გამაერთიანებელი, რელიგიაში ყველაფრის შემქმნელი და საფუძველი არის პიროვნული ღმერთი, რომელიც ერთია. ის რელიგიები კი, რომლებიც ერთ ღმერთს აღიარებენ, მონოთეისტურია („მონოს“ ბერძნულად ერთს ნიშნავს). ასეთი რელიგიებია: ქრისტიანობა, იუდაიზმი, ისლამი.
რელიგია ემყარება გამოცხადებას, ხოლო ფილოსოფია დასაბუთებას; გამოცხადებაში იგულისხმება ღვთის ნაბოძები და შთაგონებული ჭეშმარიტებები, მცნებები და ა.შ. ისინი არ განისჯებიან და ისინი სავალდებულოა, შესასრულებელი. დასაბუთება კი შესაბამისი ლოგიკური ხერხების გამოყენებით მსჯელობაა. ამ მსჯელობის ან მსჯელობათა სისტემის მიზანი ჭეშმარიტება-მცდარობის დადგენაა, მოკლედ, ესაა არა უპირობოდ მიღება, რასაც რელიგია აკეთებს, არამედ „ჩხრეკა“ სინამდვილისა.
სუბსტანციის საკითხი მთავარია ფილოსოფიაში, რომლისადმი დამოკიდებულების მიხედვითაც ხდება ფილოსოფოსთა კლასიფიცირება.
დაბოლოს, უნდა გვახსოვდეს, რომ სუბსტანციის ნებისმიერი გაგება გულისხმობს სამყაროს, სინამდვილის ახსნას საერთო საწყისიდან…
წესისამებრ, გადავინაცვლოთ ლიტერატურის „სიბრტყეზე“ და ვნახოთ, როგორ აღიქვამს თუ წარმოაჩენს ამ საკითხს ინგლისური ლიტერატურის კლასიკა, თუნდაც ოსკარ უაილდი თავის მოთხრობაში „ქანთერვილის მოჩვენება“. ამ ორი აზროვნების დაპირისპირება, იდეალურ-მატერიალისტურისა, მოთხრობაში მოცემულია ლორდი ქანთერვილისა (რომელიც ყიდის მოჩვენებიან სახლს) და მისტერ ჰაირამ ბ. ოტისის, ამერიკელი სახელმწიფო მინისტრის (რომელმაც იყიდა ეს სახლი, მოჩვენებიანად), მსოფლმხედველობრივ „დუელში“. მოდით, მივდიოთ სიუჟეტს…
მისტერ ოტისი ტიპური სახეა ამერიკელისა, რომელიც კარგა ხანია დამკვიდრდა და არა მარტო ინგლისურ ლიტერატურაში; „ჩვენ საკმაოდ მარჯვე ახალგაზრდობა გვყავს, რომელსაც თქვენი ძველი სამყაროს გადატრიალება შეუძლია.“ რატომ გადატრიალება?! ნუთუ, ძველში ყველაფერი „გადასაგდებია“ და ახლის საძირკვლად არაფერი გამოდგება?! რატომ ეს მიუღებლობა? აი, რატომაც: „მე თანამედროვე ქვეყნიდან ვარ, სადაც ყველაფერი გვაქვს, რასაც ფულით იყიდის კაცი.„სამყარო „ფულით ნაყიდობაზე“ რანაირად დაიყვანება?! ეს წმინდა წყლის მატერიალიზმია! „ეს მოჩვენება მართლაც რომ არსებულიყო, უკვე დიდი ხნის წინ იქნებოდა ჩვენს რომელიმე მუზეუმში გამოფენილი ან ქუჩაში საჩვენებლად გამოგდებული“; ეს მანამ, სანამ ნახავენ მოჩვენებას, თუმცა არც მისი ხილვის შემდეგ იცვლება დიდად არაფერი მათ წუთისოფლურ თვალსაწიერში. მერე, რა, რომ გაიგეს, – მოჩვენება ჩნდებოდა ქანთერვილების რომელიმე (რამდენიმე) ოჯახის წევრის გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე, ავისმომასწავებლად… ისინი მაინც ჯიუტად, დაბეჯითებით, არგუმენტირებულად ცდილობენ, მისტიკა ყოფითით, მატერიით ახსნან. ცხადად შეგრძნებით იმისა, რომ მათ, ამერიკელებს, კარგად აქვთ შეგნებული საკუთარი მსოფლიო გლობალურობის მისია: თუნდაც კაცობრიობის განვითარებაში ბოსტონის მნიშვნელობა; „ნიუ-იორკული აქცენტის სიტკბოება ლონდონურ ბლუყუნთან შედარებით“. ოსკარ უაილდის გამჭრიახ იუმორსა თუ ირონიაში აშკარაა გულისტკივილი ამ ანტაგონიზმის გამო, რომელიც მისი დროიდან მკვიდრდება ბრიტანულ და ამერიკულ კულტურებს შორის.
როგორ ვითარდება მოვლენები უკვე მოჩვენებასთან შეხვედრისას და შემდგომ? მისტერ ოტისი მოჩვენებას ბორკილების, ჯაჭვების, დასაზეთ საპოხს სთავაზობს, რომ ხმაურმა არ შეაწუხოს. ამის აღქმა (გაძლებაც) იუმორის გარეშე შეუძლებელია. ცხადია, ამიტომ უაილდიც ხუმრობს და თხრობაც პაროდიზებულია: „თავის დასაღწევად (მოჩვენებამ – მ. ი.) სივრცის მეოთხე განზომილება ნაჩქარევად გამოიყენა და ხის პანელში გაუჩინარდა“ (12). მან, ანუ მოჩვენებამ, რომელიც „ივლისის ერთ სასიამოვნო საღამოს ჩოგბურთის მოედანზე საკუთარივე ძვლებით კეგლის თამაშობდა“, ამ ყველაფრის შემდეგ, ვიღაც საცოდავი, თანამედროვე ამერიკელების მოსვლის შემდეგ, „რაიზინგის“ ლუბრიკანტი უნდა გამოიყენოს და ზურგს უკნიდან თავში ბალიშების სროლა ითმინოს?! ის მიდის შეგნებამდე, რომ ოტისების ოჯახი მას არ იმსახურებს (მწერლის ირონიის „დემოკრატიულობა“ მარტო ერთ, ამერიკულ, მხარეს როდი მიემართება, არამედ ინგლისურსაც): „მასპინძლების ოჯახი აშკარად მხოლოდ დაბალი მატერიალური ღირებულებების ხალხი ჩანდა, რომლებსაც ესთეტიკური მოვლენების სიმბოლური ღირებულებების დაფასება არ შეეძლო“ (23).
პატარა ვირჯინია ოტისი, თავისი პურიტანული მორალით, ცდილობს, ასიამოვნოს მოჩვენებას, დააძლევინოს მელანქოლია სწორედ პურიტანული გრძნობების აღძვრით და ძველი ინგლისის მემკვიდრეს სენდვიჩით უმასპინძლდება („– არა, გმადლობ, ახლა აღარაფერს ვჭამ; თუმცა შენი მხრიდან ეს კარგი საქციელია“).
– „ოჰ, მძულს აბსტრაქტული ეთიკის იაფფასიანი სიმკაცრე!“.
შეუვალია საკუთარ დეპრესიულობაშიც ქანთერვილის სახლის მოჩვენება, როცა ვირჯინია მას ადამიანის მოკვლის დიდ ცდომილებაზე მოძღვრავს. თუმცა გოგონა არანაკლებ პრაქტიკოსია საკუთარ ოჯახზე და თავისებურად ამშვიდებს მას: „ოდესმე დარწმუნდებით, რომ ნიუ-იორკში დიდი წარმატება გექნებათ. იქ არაერთ ადამიანს ვიცნობ, ვინც ათასობით დილარს გადაიხდიდა იმაში, რომ ბაბუა ჰყოლოდა, გაცილებით მეტს გადაიხდიდნენ, თუკი საოჯახო მოჩვენება ეყოლებოდათ“ (33). იმავე ფულის ფეტიში და ნიუ-იორკის სამყაროს ცენტრად წარმოდგენა, სადაც, თითქოს, ყოფიერებისა თუ ფიზიკა/მეტაფიზიკის კანონები უგულებელყოფილია, ანუ სხვა სამანი იწყება. მოკლედ, „ძვრას ვერ უზამ“ ამ მატერიალიზმს!
დიდი ოსკარ უაილდის, ინგლისური კლასიკური ლიტერატურის მშვენების, სიკვდილის ფილოსოფია ქართულისგან არ განსხვავდება, ისევე, როგორც ამ ასპექტში – ამერიკელი ინგლისელისგან. ყველანი სიკვდილის შვილები ვართ, რანაირი ხედვის კუთხეც არ უნდა გვქონდეს სამყაროსი: „სიკვდილი ძალიან ლამაზი უნდა იყოს. ყავისფერ, რბილ მიწაში ჩაწოლა, სადაც თავს ზემოთ მწვანე ბუსნო ბიბინებს და მხოლოდ სიჩუმის ხმა ისმის. როცა არც გუშინდელი დღეა და არც ხვალინდელი. როცა დაივიწყებ დროს და მიუტევებ ცხოვრებას, რათა სიმშვიდეში იმყოფებოდე… შენ შეგიძლია, სიკვდილის სახლის ბჭენი განმიხვნა, რათა სიყვარული არასოდეს გვტოვებდეს და სიყვარული სიკვდილზე ძლიერი იყოს“ (35); – ეს ძალიან ჰგავს ჩვენი ქართული ხალხური ზღაპრის სიბრძნეს, „მიწა თავისას მოითხოვს“. ამას ამბობს მოჩვენება, რომელიც ღმერთმა მიატოვა და რომელსაც მონატრებია სიკვდილი, ეს ყველაზე დიდი „სამშვენისი“ სიცოცხლისა. ესეც უაილდისეული სულის უფაქიზესი „ტალღები“:
– „ნახეთ, ძველი გამხმარი ნუში აყვავდა. მთვარის შუქზე ყვავილებსაც ნათლად ვხედავ!“ (42)
მოჩვენება, ადამიანობისას ლორდი სერ სიმონ ქანთერვილი, ეკლესიის ეზოში დაასაფლავეს, ის სიმშვიდეს დაუბრუნდა და აღსრულდა სამყაროს დიდებული კანონიც, რელიგიურიც, ამ შემთხვევაში, არა მხოლოდ ფილოსოფიური. ეს კი ის „წყალგამყოფია“ იდეალურსა და მატერიალურს შორის, ადამიანები რწმენას რომ უწოდებენ და რომელიც მატერიალისტსაც შეიძლება ჰქონდეს, ამ შემთხვევაში, პატარა, ლამაზ ვირჯინიას „კაკალ გულში“.
დასასრული ტრადიციული „happy end“-ია, თუმცა მწერლის უბადლო იუმორით შეზავებული, ასე კარგად რომ უხდება იდეალიზმისა და რეალიზმის სინთეზს. ამ ნაწარმოების იდეა კი ვირჯინიას, აწ უკვე ჩეშირის ჰერცოგინიას სიტყვებშია: „საწყალი სერ სიმონი! მასთან ისედაც ვალში ვარ. დიახაც, ნუ იცინი, სესილ, მართლაც, ვალში ვარ. მან დამანახვა, რა არის ცხოვრება და რას ნიშნავს სიკვდილი და რატომ არის სიყვარული ორივეზე ძლიერი“ (48). ეს ცხოვრების საიდუმლოცაა – ცხოვრება ვალშია სიკვდილთან, „შვენობს მისითა“, რადგან ეს უკანასკნელია ყველაფრის გამაერთიანებელიც (სულიერ-მატერიალურისა), გამყოფიც და ყოველივეს ნათლის მომფენიც. სიკვდილში იდეალურიცაა, მისტიკურიც, შეუცნობელიცა და ძალიან ბანალურ-მიწიერიც – მიწად მიქცევა, იმ წიაღში მიბრუნება (ღმერთმა ხომ თიხისგან გამოძერწა ადამი?), რომელიც დროის „ელიფსის“ სათანადო შემობრუნების შემდეგ უკვე ახალ სიცოცხლეებს დაბადებს.
…ხოლო ეს შემზარავი და დიდებული სიკვდილი ვალშია სიყვარულთან, რომელიც მასზე ძლიერი აღმოჩნდება ხოლმე, რასაც ბრძნულად გვიმეორებს თავის ნაწარმოებებში ოსკარ უაილდი.
ესაა სამყაროთა (ამიერ თუ იმიერ) ერთიანობის პრინციპიც!…
ციტატები წიგნიდან – ოსკარ უაილდი „ქანთერვილის მოჩვენება“, გამომცემლობა „პალიტრა L“, 2021 წელი
