„თანაგრძნობის უნარის ქონა კაცობრიობის წარმატების განმსაზღვრელი ფაქტორია”.

მართა ნუსბაუმი, ამერიკელი ფილოსოფოსი

 ხშირად, როცა სოლიდარობისა და თანაგრძნობისა მნიშვნელობაზე საუბარი მესმის ხოლმე, გამიგონია, რომ ფინურ სკოლებში ემპათიას სკოლებში სპეციალურად ასწავლიან ბავშვებს. ამ ინფორმაციის გადამოწმებას თუ გადაწყვეტთ ჩემსავით, ნახავთ, რომ ემპათია მართლაც ისწავლება, თუმცა არა ცალკე საგნად, არამედ პრაქტიკად, ცხოვრების წესად, ყოველდღიურ სასწავლო პროცესში ინტეგრირებულად, ისეთი აქტივობებით, როგორებიცაა, სპეციალურად შერჩეული ლიტერატურული ნაწარმოებების განხილვები, როლური თამაშები, კონფლიქტური ვითარებების მედიაციური მიდგომით გადაწყვეტის მცდელობები და ჯგუფური სამუშაოები, რაც სოციალური და ემოციური უნარების განვითარებასა და დახვეწას უწყობს ხელს. ამ მიდგომის მიზანია, ემოციურად მდგრადი ინდივიდების ჩამოყალიბება, თვითშემეცნებით სიამოვნების მიღება, ემოციური რეგულირება და კონფლიქტების მოგვარებისას ინიციატივის გამოჩენა, თანმიმდევრული მოქმედება.

საქმე ის გახლავთ, რომ ფინეთი განათლებას არ უდგება როგორც მხოლოდ სახელმწიფო სერვისს, რომელსაც საკუთარ მოქალაქეებს სთავაზობს – ფინეთის სახელმწიფოსთვის განათლებული, ემოციურად მდგრადი და სოლიდარული საზოგადოება ქვეყნის რესურსად აღიქმება. როგორც ამბობენ ხოლმე, „ჩვენ დიდი არაფერი გვაქვს, მხოლოდ ტყეები და საკუთარი ხალხიო”. ამ მიდგომის ნაწილია ერთი მხრივ მოსწავლეების მაქსიმალური კეთილდღეობის უზრუნველყოფა, მეორე მხრივ კი – ყოფითი უნარების განვითარება აკადემიური განათლების მიღების პარალელურად. უფრო მარტივად რომ ავხსნათ, მაგალითად, მათემატიკისა და ლიტერატურის გაკვეთილებზე ასევე ისწავლება კონცენტრაცია, თანამშრომლობა და ემოციების მართვა, საბუნებისმეტყველო საგნების გაკვეთილებზე გარემოსა და საზოგადოების წინაშე პასუხისმგებლობების საკითხები, აქტიური მოქალაქეობისა და მოხალისეობის პრინციპები, კრიტიკული აზროვნების გავარჯიშება კი მუდმივი პროცესია.

ამ მოდელში კითხვები არანაკლებ ღირებულია, ვიდრე პასუხები.

კონკრეტული საკითხის შესწავლისას მნიშვნელოვანია ინფორმაციის წყაროების ფილტრაციისა და შედარების უნარების მუდმივი წრთობა.

არგუმენტირებული და გააზრებული პოზიციების ქონა არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ვიდრე „სწორი პასუხის” ცოდნა.

უნდა არსებობდეს სივრცე სხვის მოსასმენად, საკუთარი თავის გვერდიდან შესაფასებლად, პოზიციების გადასახედად.

„განათლების მიზანია, დაეხმაროს მოსწავლეებს, ჩამოყალიბდნენ კაცობრიობისა და საზოგადოების ეთიკურად პასუხისმგებლობიან წევრებად“ – წერია 2016 წელს მიღებულ ფინეთის ეროვნულ სასწავლო გეგმაში.

ემოციური უნარების განვითარება პრაგმატული თვალსაზრისითაც მნიშვნელოვანია – გარდა იმისა, რომ ემპათიური ადამიანები კვლევების მიხედვით უკეთეს აკადემიურ მოსწრებას აჩვენებენ, პოლარიზებულ საზოგადოებებში, სადაც ტექნოლოგიები უფრო და უფრო დიდი დოზით იჭრება ყოველდღიურობაში, უკიდურესად ადამიანური უნარები შესაძლოა გადარჩენის, განვითარებისა და წინსვლის ერთ-ერთი მთავარ ფაქტორად ჩამოყალიბდეს. თანაგრძნობის უნარი თვითშემეცნების უნარის გარეშე არ არსებობს – იმისათვის, რომ სხვა ადამიანებს გაუგო, მათ მდგომარეობაში შეხვიდე და მათი მხარდაჭერა უნდა შეძლო, შენ თავს უნდა იცნობდე, შენს ემოციებს აკონტროლებდე.

ამგვარ მსჯელობებს კონკრეტული მაგალითები უხდება ხოლმე. აი რამდენიმე მათგანი ფინური სკოლებიდან:

• მათემატიკის ან ბიოლოგიის გაკვეთილზე ბავშვები ადგენენ მთელი კვირის კვების გეგმას, ქმნიან საყიდლების სიას, სასურსათო ბიუჯეტს და სწავლობენ დაბალანსებული კვების პრინციპებს. ეს მათ საკუთარ თავზე ზრუნვას, ყოფით ეკონომიკას, ნუტრიციოლოგიის საბაზისო პრინციპებს და რაც მთავარია, პასუხისმგებლობას ასწავლის და ცხოვრებისთვის ამზადებს.
• ლიტერატურის გაკვეთილზე ბავშვები მსჯელობენ კონკრეტული პერსონაჟის მოტივაციებზე, მისი ქცევის მოდელებზე; განიხილავენ, როგორ მოიქცეოდნენ თვითონ ანალოგიურ მდგომარეობაში და ეხებიან ისეთ საკითხებს, როგორებიცაა, მორალი, პასუხისმგებლობა, სიყვარული, მეგობრობა და ა.შ.
• ბუნების გაკვეთილზე ბავშვები ღია ცის ქვეშ თავშესაფრის აგებას სწავლობენ, გარეთ ამზადებენ კერძებს და ცდილობენ, თანამედროვე გაჯეტების გარეშე ისწავლონ ნავიგაცია უკაცრიელ გარემოში. ასე სწავლობენ ისინი გუნდურ მუშაობას, ერთმანეთზე ზრუნვას, რისკების შეფასებას, დაზღვევასა და უცხო გარემოში ადაპტირებას.
• პროექტებზე დაფუძნებული სწავლება იძლევა საშუალებას, შედარებით უფროსკლასელებმა რომელიმე დიდ თემასთან ან მათთვის მნიშვნელოვან პრობლემასთან დაკავშირებით მოაწყონ ღონისძიება, შექმნან პოდკასტი ან ჩაატარონ თემში სამოყვარულო კვლევა. ამ გზით ისინი უფრო მრავალმხრივად ხედავენ საკითხს, მასთან დაკავშირებულ აზრთა სხვადასხვაობას და სწავლობენ სხვების გამოცდილების გაზიარებისა და გაცნობის შემდეგ საკუთარი სათქმელის ფორმირების გზებს.
• უფროს კლასებში შესაძლოა მოსწავლეებმა მცირე გუნდებით პატარა ბიზნესიც წამოიწყონ, რათა იცოდნენ, როგორ კეთდება ბიუჯეტი, მარკეტინგის გეგმა, ინვესტიციების მოზიდვა, ადამიანური რესურსების სწორად განაწილება და დროისა და მოლოდინების მართვა. ამგვარ პრაქტიკაში მათი მხარდამჭერები, სკოლის გარდა, შეიძლება იყვნენ ადგილობრივი სოციალური საწარმოები და ადგილობრივი ხელისუფლების წარმომადგენლობები.

ქართულ სოციალურ ქსელში ბოლო დროს ხშირად განიხილება სკოლის ფორმის შემოღების საკითხი. სხვადასხვა საკომუნიკაციო პლატფორმების მომხმარებლები აქტიურად წერენ და საუბრობენ ფორმების დადებით და უარყოფით შედეგებზე.

სკოლის ფორმის შემოღების მომხრეთა უმეტესობა დარწმუნებულია, რომ იქ, სადაც ერთნაირი სამოსი აცვიათ ბავშვებს, ბულინგი არ არის, მოსწავლეები უკეთესად სწავლობენ, უკეთ იქცევიან და უფრო თანასწორი გარემოა. მოწინააღმდეგეების მთავარი არგუმენტები კი ის გახლავთ, რომ ისინი ერთნაირ ჩაცმულობას გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვად მიიჩნევენ.

საქართველო არ არის ერთადერთი ქვეყანა, სადაც ეს საკითხი აწუხებთ. სკოლის ფორმების შესახებ ათწლეულებია არგუმენტირებული დებატები მიმდინარეობს. საქართველოსგან განსხვავებით, მოწინავე ეკონომიკისა და განვითარებულ ქვეყნებში ამ თემაზე არაერთი მკვლევარი მუშაობს. წლების განმავლობაში ტარდება კვლევები, რომლებიც სიღრმისეულად სწავლობს ჩაცმულობის გავლენას მოსწავლეთა ქცევასა და მიღწევებზე.

არსებობს მცირემასშტაბიანი კვლევები, რომლებიც ადასტურებს, რომ იმ სკოლის მოსწავლეთა აკადემიური მოსწრება, სადაც ფორმების ტარება სავალდებულოა, აღემატება სხვა სკოლების მოსწავლეთა სწავლის შედეგებს. თუმცა, ასევე, არსებობს უფრო სიღრმისეული ნაშრომები, რომლებიც ეჭვქვეშ აყენებს ზემოთქმულ შედეგებს და განმარტავს, რომ მაღალ აკადემიურ შედეგებს არა ტანსაცმელი, არამედ სხვა მოცემულობები განაპირობებს. ცალკე აღებული სკოლის ფორმა არ წარმოადგენს მოსწავლეთა აკადემიური შედეგების გაუმჯობესების საიმედო ბერკეტს. მკვლევრების ნაწილი იმასაც ამტკიცებს, რომ სკოლის ფორმას საზიანო გავლენა აქვს ბავშვების თვითშეფასებასა და სკოლისადმი მიკუთვნებულობაზე. ამერიკის ზოგიერთ შტატში ამ საკითხზე დავების სასამართლო განხილვის პრეცედენტებიც არსებობს. მომჩივანი პირები და ორგანიზაციები სკოლის ფორმის დაწესებას განიხილავენ, როგორც ბავშვის გამოხატვის თავისუფლების კონსტიტუციური უფლების შეზღუდვას.

ბოლოდროინდელმა მსხვილმასშტაბიანმა კვლევებმა ცხადყო, რომ მასწავლებლების, დირექტორებისა და მშობლების ნაწილს სკოლის ფორმების მიმართ ნამდვილად გადაჭარბებული მოლოდინი აქვთ. 2022 წელს გამოქვეყნდა ოჰაიოს შტატის უნივერსიტეტის გრძელვადიანი კვლევის შედეგები, რომელიც მიზნად ისახავდა, დაედგინა კავშირი სკოლის ფორმებსა და ბავშვების ქცევას შორის. კვლევა 3 წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა და მასში მეხუთე კლასის ჩათვლით 6 320 მოსწავლე მონაწილეობდა. ამ ხნის განმავლობაში მასწავლებლები აფასებდნენ თითოეულ მოსწავლეს სამი განზომილების მიხედვით: ქცევითი პრობლემები მოსწავლეებში (როგორიცაა შფოთვა და სოციალური იზოლაცია), მიდრეკილება აგრესიისადმი, სოციალური უნარები. კვლევამ აჩვენა, საერთო ჯამში, სკოლის ფორმებს არანაირი გავლენა არ მოუხდენია ქცევის სამი განზომილებიდან არცერთზე. ამით მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ სკოლის ფორმა არ აუმჯობესებს ბავშვების ქცევას და უმეტეს შემთხვევაში დადებით გავლენას არ ახდენს მოსწავლეთა დასწრების მაჩვენებელზე. მცირე გამონაკლისს წარმოადგენდა დაბალშემოსავლიანი ოჯახების მოსწავლეთა წილი. ეს ერთადერთი ჯგუფია, სადაც დასწრების მაჩვენებელი წელიწადში ერთი დღით მაღალი იყო იმ სკოლებში, სადაც ფორმის ტარება სავალდებულოდ ითვლებოდა. მკვლევრებმა შეაფასეს ამ მოსწავლეების თვითშეფასების მაჩვენებლებიც. მოსწავლეებმა ისაუბრეს სკოლისადმი მიკუთვნებულობის გრძნობაზე და აღწერეს ბულინგისა და სოციალური შფოთვის გამოცდილება. ანალიზის შედეგად დადგინდა, რომ სასკოლო ფორმები არ იყო დაკავშირებული ბავშვებში ბულინგის ან სოციალური შფოთვის რაიმე განსხვავებასთან. ამავე დროს, მკვლევრები საუბრობენ ერთ საყურადღებო მიგნებაზე. უნიფორმის ტარების ვალდებულების მქონე მოზარდებმა სკოლისადმი მიკუთვნებულობის უფრო დაბალი დონე აღნიშნეს, ვიდრე მათ, ვინც სწავლობდა სკოლებში, სადაც ფორმის ტარება არ იყო სავალდებულო. ამ კვლევით, დღის წესრიგში დადგა კიდევ ერთი საკითხი, როგორიც არის, უკუეფექტი და ზიანი, რაც შეიძლება სკოლის ფორმამ მიაყენოს მოსწავლეს.

სკოლის ფორმების შემოღებას მთელ მსოფლიოში მკაფიო ადვოკატირებას უწევენ სამოსის მწარმოებელი კერძო კომპანიები. ამ დროისათვის ფორმის ერთი კომპლექტის ღირებულება მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში 25-დან 500 დოლარამდე მერყეობს. სასკოლო ტანსაცმლის წარმოებაში მსოფლიოში ცნობილი ატელიეებიც არიან ჩართული. ისინი ცალკეული სკოლისთვისაც ქმნიან დიზაინს და მასობრივ წარმოებაშიც მონაწილეობენ. ბიზნესინტერესებიდან გამომდინარე კერძო სექტორი აქტიურ რეკლამირებას უწევს სკოლაში ფორმების ტარებას. მათი დამკვეთების უმრავლესობაც კერძო სკოლები არიან, ვისთვისაც სამოსი სკოლის ბრენდინგის ნაწილია. მიუხედავად იმისა, რომ დასავლურ სამყაროში სკოლის ფორმების გამოყენების მრავალსაუკუნოვანი გამოცდილება და დამოუკიდებელი ასოციაციებიც კი არსებობს, ევროპისა და ამერიკის სკოლებში უნიფორმის გამოყენების პროცენტული მაჩვენებელი 30-35%-ს არ აღემატება, მაშინ როცა აზიასა და აფრიკაში ფორმის ჩაცმა სავალდებულოა სკოლების 80-90 %-ში. საერთაშორისო კვლევებს თუ გადავხედავთ, მარტივად დავინახავთ, რომ ევროპული/ამერიკული განათლების ხარისხი მნიშვნელოვნად აღემატება აზიურ და აფრიკულ განათლების ხარისხს. ეს ალბათ ყველაზე ნათელი დადასტურებაა, რომ სკოლის ფორმა პანაცეა არ არის.

უნიფორმის შესახებ დებატები მეტყველებს, რომ სასკოლო საზოგადოებას სურვილი აქვს რთული საგანმანათლებლო გამოწვევების გადასაჭრელად მარტივი გადაწყვეტილებები იპოვოს. მიუხედავად იმისა, რომ მოსწავლეთა ჩაცმულობის სტანდარტიზაცია უსაფრთხოების, სწავლაზე ფოკუსირებისა და თანასწორობის გარანტიად გამოიყურება, არ არსებობს მყარი მტკიცებულებები, რომლებიც მიუთითებს, რომ ფორმა ნამდვილად ახდენს გავლენას განათლების ხარისხზე.

ჭეშმარიტად ეფექტური სასწავლო გარემოს შექმნა მოითხოვს უფრო ყოვლისმომცველ მიდგომებს, რომლებიც საგანმანათლებლო გამოწვევების ძირეულ მიზეზებს ეხება.

წყაროები:

• https://ehe.osu.edu/news/listing/school-uniforms-don-t-improve-child-behavior-study-finds
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8775910/

ისე მოხდა, რომ კვლავ უნივერსიტეტში აღმოვჩნდი, 37 წლის ასაკში მაგისტრატურას დავუბრუნდი, რომელიც 13 წლის წინ ბოლო სემესტრში შევწყვიტე. ეროვნული და შიდასაუნივერსიტეტო გამოცდები, საგნების არჩევა და იმაზე ფიქრი, როგორი იქნება ჩემი სამაგისტრო ნამუშევარი, საინტერესო გამოცდილება აღმოჩნდა. და, რაც მთავარია, ყოველ ჯერზე ვხვდები, რომ ახლა გაცილებით მზად ვარ ახალი ცოდნისთვის, გაცილებით მარტივად მიდის ეს პროცესი, ვიდრე მაშინ, როცა ახლად სკოლადამთავრებული, დაბნეული 16 წლის მე ირჩევდა პროფესიას, რომელსაც მერე არასოდეს გამოიყენებდა ან უკვე თითქოს საკუთარ ზრდასრულობაში დაჯერებული, 20 წლის იგივე მე ფიქრობდა, რა მიმართულებით გაეგრძელებინა სწავლა შემდეგ საფეხურზე. იმ დროიდან ყველაზე ხშირად მახსენდება ლექტორი, რომელმაც თქვა – ყველაზე მეტად ახალგაზრდები მებრალებით, სახლში მშობლებს აღარ ესმით თქვენი, სამსახურებში უფროსებს უნდა დაუმტკიცოთ, რომ იმსახურებთ იმ ადგილებს, სადაც აგიყვანენ. პირველ სიყვარულს შეიძლება დიდი იმედგაცრუებები მოჰყვეს, თქვენ კი ამ ყველაფერს ყოჩაღად უნდა გაუძლოთ და თან კიდევ ისწავლოთო. ასე, თანაგრძნობითა და გაგებით საუბარი იშვიათობა იყო და მართლაც, ზრდასრულობის პირველი წლები ალბათ ყველაზე რთული, საფრთხეებითა და თავგადასავლებითაა სავსე და ამ გზაზე ყველა გამხნევება და ყველა მხარდაჭერა ერთიორად ძვირფასია, იმის მიუხედავად, ამას მაშინვე გააცნობიერებ თუ მერე.

ისე მოხდა, რომ უნივერსიტეტს მარტო მე კი არა, ბევრი ჩემი მეგობარი და კარგი ნაცნობი დაუბრუნდა, დაახლოებით ჩემი ასაკისები. როცა ერთმანეთს გამოცდილებას ვუზიარებთ ხოლმე, აშკარა ხდება, რომ ახლა გაცილებით მეტ მხარდაჭერას გვთავაზობენ ლექტორები და უნივერსიტეტები. უფრო ჩანს, პატივისცემა ჩვენთან დამოკიდებულებაში და მიუხედავად იმისა, რომ დიდი პაუზის შემდეგ წვრილმან ბიუროკრატიაში გარკვევა შეიძლება მეტად გვიჭირს, ვიდრე „ახალგაზრდა“ სტუდენტებს, საბოლოო ჯამში ეს პროცესი ახლა გაცილებით მშვიდი და გაცნობიერებულია, ვიდრე „თავის დროზე“ იყო.

ახალი გამოცდილება და როლი ბუნებრივად მაფიქრებს ხოლმე უწყვეტი განათლების პრინციპებზე და იმაზეც, რომ განათლება საბოლოო ჯამში მაინც პრივილეგიად რჩება. ამ ფიქრების ნაწილია ისიც, რომ ახალგაზრდებს დამოუკიდებელი ცხოვრების პირველ ეტაპზე გაცილებით მეტი მხარდაჭერა სჭირდებათ ოჯახებისგან, მასწავლებლებისა და უნივერსიტეტებისგან, ვიდრე ამას იღებენ. კვლავ ვისმენ ამბებს იმაზე, როგორ უჭირთ სტუდენტებს სწავლა და მუშაობა ერთად, როგორი მწირია ის განათლება, რომელსაც ისინი სკოლებში იღებენ და როგორი რთულია კარგი საფუძვლის გარეშე მათთვის რაიმე პროფესიის შესწავლა, როგორ გამოწვევად რჩება უცხო ენების ცოდნა და როგორი რთულია კარგი კადრების შენარჩუნება აკადემიური სივრცეებისთვის.

სტუდენტების ხმა საზოგადოებაში მხოლოდ ფრაგმენტულად ისმის – ისინი კვლავ რჩებიან საზოგადოების ყველაზე დაუსაქმებელ, ყველაზე მოწყვლად ნაწილად. მოსწავლეებს ბოლო წლებში კვლავ ინერციით უწევთ მომავალი პროფესიების არჩევა და უწყვეტი განათლების პრინციპის მიღებაც, რაც მუდმივ მზაობას გულისხმობს ახალი ცოდნის მისაღებად, იმის მიუხედავად, რაა შენი სტატუსი.

უნივერსიტეტში დაბრუნებისას ჩემი მიზანი აკადემიურ სივრცეზე გამადიდებელი შუშითა და უფრო ფრთხილი თვალით დაკვირვება არ ყოფილა, მაგრამ მივხვდი, რომ ამის გარეშე არაფერი გამოდის – დამატებითი თავის ტკივილი გავიჩინე. თუმცა იმის წარმოდგენა, რას ვიზამდი წლების წინანდელ ამბავში ახლა რომ აღმოვჩენილიყავი, მამხიარულებს. ეს ამბავი დროში მოგზაურობის სათამაშოც აღმოჩნდა და არ ვიცი იმის გამო, რომ საბოლოოდ ადამიანების სიცოცხლე არც ისე დიდია, თუ მარადიული პრობლემებია ამის მიზეზი, მაინც უფრო უკეთ განათებულ სივრცეში წრეზე სიარულს ჰგავს ეს ყველაფერი, ვიდრე ახალი სუნთქვის გახსნას.

„მე როცა მამა–ჩემი ვიცანი მამად, მაშინ იგი მთავარ–დიაკვნად იყო სოფ. მაღაროსკარში, ს. ჩარგალზე რვა ვერსზე დაშორებით. როცა–კი შინ იმყოფებოდა, მუდამ მიამბობდა მოთხრობებს ძველი საღმრთო ისტორიიდან, წერა–კითხვას მასწავლიდა ძველებურს წესზე. ჩაუჯდებოდა ხორცს ხინკლისათვის საკეფლად ფიცარზე, იქვე ტახტზე მეც დავუჯდებოდი პირდაპირ და ვუგდებდი გაფაციცებით ყურს იმის ტკბილს საუბარს, რადგან ძველი აღთქმისა ზოგ–ზოგი მოთხრობა მეტისმეტად მომწონდა, ჩემს ყურადღებას იზიდავდა: დავითისაგან გოლიათის დამარცხება, სამსონ ძლიერის მოქმედებანი, ძმათა მაკაბელთა თავდადება და სხვ. …და უნდა მოგახსენოთ ისიც, რომ ჩემი თავი სამსონ ძლიერად მყვანდა წარმოდგენილი, რადგან დედა–ჩემი ამბობდა ჩემზე, დიდი თმა ჰქონდა, როცა დამებადაო, თითქმის თვალებს უფარავდაო, და ვეშარებოდი: თმა რად მომკრიჭეთ–მეთქი. მაინც ამ „თმიანობამ” თავის თავზე წარმოდგენა განმიდიდა, რაღაც არაჩვეულებრივ ადამიანად მომაჩვენა ჩემი თავი და დამისახა არაჩვეულებრივი მომავალი“.

„ჩემი წუთისოფელი“, ვაჟა-ფშაველას თხზულებები, მე-5 ტომი, 1936 წელი, საქართველოს ეროვნული არქივი

ვკითხულობთ ამ ჩანაწერს და თვალწინ ცოცხლდება ვაჟას ბავშვობის ოჯახური ატმოსფერო, შთაბეჭდილებების მასაზრდოებელი გარემო, რომელმაც მწერლის წარმოსახვა გამოკვება, ფრთები შეასხა, შემდეგ კი გენიალური ნაწარმოებები შეაქმნევინა. ვხედავთ მამასაც, რომელიც შვილს საღმრთო ისტორიებს უყვება, ბიბლიურ გმირებს აცოცხლებს, მისთვის იცლის, მის განათლებაზე ზრუნავს, ჩვეულებრივ, ყოფით სიტუაციებშიც კი.

ბავშვისთვის ამბების გაზიარება, დროის დათმობა, კულტურულ და საგანმანათლებლო ხასიათთან ერთად ემოციურ დატვირთვასაც ატარებს – კვებავს მას უსაზღვროდ დიდი შთაბეჭდილებებით, ამდიდრებს ემოციურად, უჩენს მიკუთვნებულობის და უსაფრთხოების განცდას.

ყველა ამბავი, რომელიც პატარამ ბავშვობაში მოისმინა, წაიკითხა, შეიგრძნო და გაითავისა, ემოციური მემკვიდრეობის ნაწილიც ხდება მისთვის. მოგონებების ფაზლი, რომელიც სწორედ ასეთი ამბებისგან იკვრება, ხშირად გადამრჩენელის ფუნქციასაც ითავსებს ზრდასრულობაში. ასეთი ამბები არ არის მხოლოდ უბრალოდ მოგონება, უბრალოდ ამბავი, მნიშვნელოვან ფსიქოლოგიურ დატვირთვასაც, ენერგიასაც იძენს და საკუთარი თავის, ცხოვრებისეული ღერძის მოძებნაში და დანახვაში ეხმარება ადამიანს.

ამიტომ, სრულიად შესაძლებელია, ერთმა უბრალო საოჯახო ტრადიციამ, როდესაც ძილის წინ პატარას სხვადასხვა ამბებს ვუყვებით, იქნება ეს ზღაპრები თუ პირადი მოგონებები, შესაძლოა მისი მომავალი ცხოვრებაც კი განსაზღვროს. ერთმა ამბავმა კიდევ ახალ გამოცდილებას დაუდოს საფუძველი. ერთმა ამბავმა, რომელიც ერთ მშვენიერ საღამოს შვილებს მოვუყევით, მას დიდი მიზნების განხორციელებისკენ უბიძგოს. სწორედ, ამიტომ, როდესაც ბავშვები ითხოვენ ჩვენგან, ვუამბოთ ნებისმიერი რამ, ველაპარაკოთ ნებისმიერ თემაზე, არ ვიყოთ სიტყვაძუნწები და შევძლოთ მათთვის დროის დათმობა.

ბავშვები სამყაროს აღიქვამენ არა მხოლოდ სიტყვებით, არამედ იმ ემოციებითაც, რომლებიც თან ახლავს მათ. ნეირომეცნიერების მიხედვით, სარკისებური ნეირონები ასახავენ იმას, რასაც ბავშვი ხედავს – როცა მშობელი შთაგონებით, თბილი, მზრუნველი ხმით, უყვება პატარას რაიმე საინტერესო ამბავს და ის ინტერესით უსმენს, ან ემოციით რეაგირებს, იგივე ნერვული გზები აქტიურდება ბავშვის ტვინში.

ცნობილია, რომ ბავშვის ტვინის ადრეულ განვითარებაში გადამწყვეტ როლს თამაშობს მთავარი ფაქტორი – რამდენად ხშირად ესაუბრებიან მას ადრეულ პერიოდში, რამდენად ხშირად უსმენენ და როგორ ურთიერთობენ მასთან. ასეთი გამოცდილება ეხმარება პატარას, განვითარდეს კოგნიტიურად, ემოციურად და ინტელექტუალურად, რაც მისი მომავალი წარმატებების წინაპირობაცაა. თითოეული წაკითხული ზღაპარი, ერთად გატარებული ბედნიერი წუთები, ბავშვზე ზრუნვის გამოცდილება, ამბის გაზიარება, ერთად კითხვა, თამაში, ბავშვის ემოციური განვითარების და სიმყარის საფუძველსაც ქმნიან.

ბავშვობაში ყველაზე მეტად სწორედ ამბების მოსმენა მიზიდავდა. ამ მხრივ ბებიას განსაკუთრებული უნარი ჰქონდა, შორეული ამბები ჩვენთვის მოეტანა და გაეცოცხლებინა. გატრუნული ვიწექით და ვუსმენდით ღამით ამბებს, რომლებსაც გვიყვებოდა და ძილმორეულებიც კი დროსა და სივრცეში ვმოგზაურობდით. გაზიარებული ამბების ეს მისტიკური გამოცდილება ჩემს მეხსიერებას დღემდე მოჰყვება. ადრეული მოგონებები მასაზრდოებს ყველაზე რთულ პერიოდებში და მარწმუნებს იმაშიც, რომ სულ რამდენიმე წამიც კმარა, მოხუჭო თვალები, დაეხსნა გონებით ყოველდღიურობის მარყუჟებს და ძალიან თბილ, ძალიან ფაფუკ, ძალიან ბედნიერ მოგონებებში ამოყო თავი.

„პედაგოგიკა, ადამიანის ბუნების შეცნობის მეცნიერების მსგავსად,

წიგნებით კი არა, ცხოვრებისეული გამოცდილებით ისწავლება“.

ალფრედ ადლერი

პედაგოგიკა – პიროვნული ზრდის ხელშეწყობისთვის

პედაგოგიკის მიზნებისა და ამოცანების შესახებ ერთი და ამომწურავი წინადადება რომ მომთხოვოს ვინმემ, ამავე მეცნიერის წიგნიდან ამ ერთ ფრაზას მოვიშველიებდი – „რათა ყველას მიეცეს საკუთარი პიროვნების სრულყოფის საშუალება“; არა რომელიღაც სტანდარტისა თუ სასწავლო მიზნის მიღწევა და მიღწევა/ვერ მიღწევის მონიტორინგი სტანდარტიზებული უნივერსალური ტესტირებებით, არამედ თითოეული ადამიანის ინდივიდუალური შესაძლებლობების გათვალისწინება და მათი პიროვნული განვითარების ხელშეწყობა.

პედაგოგიკა – მეგზურობა საზრისის ძიების გზაზე

მოზარდებთან ხანგრძლივი ურთიერთობა, პედაგოგიური პრაქტიკა და წლობით დაგროვილი გამოცდილება ერთი განზოგადებული დასკვნის გაკეთებისკენ მიბიძგებს – ახალგაზრდა ადამიანს, განსაკუთრებით, გარდამავალ ასაკში მოზარდობიდან ზრდასრულობისკენ. მას აუცილებლად ებადება კითხვები ცხოვრების საზრისის შესახებ, ასაკობრივი განვითარების უცილობელი თანმდევი არის პიროვნული განვითარებისკენ სწრაფვა, თვითგამოხატვის, სამყაროს შემეცნების, შეცნობის გზების ძიება. ეს წყურვილი, „გულისხმიერებაი სწავლისაი“, მართლაც საკვირველი და დაუოკებელია და მოსწავლეები საკლასო განხილვებისას ან მსჯელობისას მათთვის საინტერესო კითხვებს ხშირად სვამენ, ეძებენ პასუხებს, ითავისებენ ცოდნას, უგულებელყოფენ უკვე გათავისებულს, კვლავ ეძებენ პასუხებს, პოულობენ ან ვერ… და საკუთრივ ეს პროცესი არის იმდენად ღირებული, იმდენად მნიშვნელოვანი, რომ უმთავრეს პედაგოგიურ ამოცანადაც ეს შეიძლება დავსახოთ – მივცეთ ადამიანებს შესაძლებლობა, დააკვირდნენ საკუთარ პიროვნულ განვითარებას. მოსინჯონ განვითარების გზაზე სწორი და არასწორი ბილიკები. შევიდნენ ჩიხში და მოიძიონ გზა ამ ჩიხიდან გამოსასვლელად. დაადგნენ შემეცნებისა და თვალსაწიერის გაფართოების გამზირებს, ეძებონ, პოვონ, დაკარგონ და კვლავ ეძებონ საზრისები…

საკუთარი თავის აღზრდის მნიშვნელობა

საფრთხილო, ფაქიზი პედაგოგიური ამოცანაა ახალგაზრდა ადამიანის ამ გზაზე მეგზურობა. მზა რეცეპტები არ გვაქვს და ვერ მივაწვდით. დაზუსტებულ პასუხებს ვერ გავცემთ. ერთადერთი, რაც შეგვიძლია, უსაფრთხო, ნდობით აღსავსე გარემოს შექმნაა.

და რაც დანამდვილებით გვევალება, როგორც პედაგოგებს, საკუთარი თავის აღზრდა, გამოწვრთნა და მომზადებაა ასეთი გამოწვევებისთვის.

აღზრდა კრიტიკული კითხვების დასმას, რეფლექსიას, კრიზისული სიტუაციების სწორად დაძლევას, განვითარებისკენ დაუდგრომელ სვლას გულისხმობს. დავსვათ ეს კითხვები: რამდენად გვაქვს გაცნობიერებული ჩვენი, როგორც პედაგოგების, მნიშვნელობა მოსწავლეების ცხოვრებაში? პროფესიულ მიზნებსა და ამოცანებს როდის ვუღრმავდებით, ვიცხადებთ, ვითავისებთ? საკვალიფიკაციო გამოცდების მომზადებისას დასწავლილ თეორიებში რამდენი პრაქტიკულად გამოსაყენებელი სტრატეგია, ინსტრუმენტი, ტაქტიკა, მეთოდია მოწოდებული? პედაგოგიკის საუნივერსიტეტო კურსი რამდენად წაგვადგა სასკოლო პრაქტიკაში? განათლების ეროვნული მიზნები, ეროვნული სასწავლო გეგმა, სასწავლო პროგრამები და კურიკულუმები ის საბადოა, რომელშიც სწორ მითითებებს ვიპოვით? რამდენად გვაქვს მასწავლებლებს ერთმანეთის გამოცდილებების შეფასება-განსჯის გარეშე გაზიარების საშუალება? როდის და რამდენად გვაქვს საშუალება, თავადვე დავაკვირდეთ ჩვენსავე პროფესიულ და პიროვნულ განვითარებას განსჯისა და შეფასების გარეშე?

პიროვნული განვითარება, როგორც პროფგანვითარების უცილობელი შემადგენელი

კითხვების კორიანტელია… მნიშვნელოვანი და დასაფიქრებელი კითხვების, მაგრამ სტანდარტიზაციის, რეიტინგების, ქულებისა და კრედიტების დევნის, საკვალიფიკაციო მარათონის, სასკოლო ბიუროკრატიული წნეხის პირობებში ამ მნიშვნელოვან კითხვებზე საფიქრალად დრო თითქმის არ გვრჩება.

სასკოლო სისტემა, რომელშიც ყველაფერი ციფრებით იზომება, კონტროლის ილუზიას ქმნის. ჩვენივე საკუთარი პროფესიული განვითარებაც ამ მაკონტროლებელ სისტემაშია მოქცეული და მასწავლებლისთვის უმთავრეს საჭიროებად დოკუმენტაციის სწორად შევსება, საკვალიფიკაციო იერარქიაში ერთი საფეხურით ზევით ასვლა, კრედიტების დაგროვება იქცა. ამ ყველაფრისგან გადაქანცულ მასწავლებელს მოზარდებთან ურთიერთობისთვის, პედაგოგიური საქმიანობისთვის, საკუთარი საქმის ინტერესითა და ხალისით კეთებისთვის ნაკლები დრო, ენერგია, რესურსი რჩება.

პედაგოგიური კონფერენციები – პედაგოგიური განვითარების შესაძლებლობა

ვალდორფის პედაგოგიკაში არის საინტერესო და მნიშვნელოვანი პრაქტიკა – ყოველკვირეული შეხვედრები, რომლებსაც „პედაგოგიური კონფერენციები“ ეწოდება. სხვადასხვა საფეხურის მასწავლებლები იკრიბებიან ყოველკვირეულად, ერთ შერჩეულ დღეს და წინასწარ რეგლამენტირებული დროის განმავლობაში მიმოიხილავენ სხვადასხვა პედაგოგიურ საკითხს, აქტუალურს სასწავლო კვირის განმავლობაში. ეს არ არის ადმინისტრაციული ვალდებულება, დირექციის ბრძანება ან ქულა/კრედიტების მისანიჭებელი ღონისძიება, მასწავლებლები იკრიბებიან მათთვის საინტერესო და მნიშვნელოვან თემებზე სასაუბროდ, ერთმანეთისთვის საკუთარი გამოცდილების გასაზიარებლად.

მსგავსი ტიპის შეხვედრები შეუცვლელია კოლეგიალური ურთიერთობების, თანამშრომლობის გასაუმჯობესებლად, პროფესიული განვითარების ხელშესაწყობად და ჯეროვანი, სასწავლო დაწესებულებისთვის შესაფერისი ატმოსფეროს ჩამოსაყალიბებლად. საგანმანათლებლო ორგანიზაციის მართვის კულტურა ის ეკოსისტემაა, რომელშიც მოსწავლეები და მასწავლებლები ურთიერთობენ, რომელშიც სწავლა-სწავლების პროცესი მიმდინარეობს და ამ ეკოსისტემის სიჯანსაღეზე ბევრი რამაა დამოკიდებული.

პედაგოგიური კონფერენცია საუკეთესო სამარჯვია პროფესიული განვითარებისა და კოლეგიალური კულტურის ჩამოყალიბებისთვის. როგორც წესი, ის ორი ეტაპისგან შედგება და მოიცავს როგორც თეორიულ, ისე პრაქტიკულ ნაწილს. თეორიულ ნაწილში წინასწარ შერჩეული თემის მიხედვით მომზადებულ პრეზენტაციას ან მოხსენებას ისმენს აუდიტორია. მოსმენის შემდეგ კითხვა-პასუხის, მოსაზრებების გაცვლის დროა. პრაქტიკული ნაწილი კი აქტუალური საკითხების მიმოხილვას ეთმობა. მასწავლებლები ნდობით აღსავსე, მშვიდ, უსაფრთხო, საქმიან ატმოსფეროში ერთმანეთს უყვებიან სწავლების პროცესში წარმოქმნილი სირთულეების, მოსწავლეთა მოტივაციის, ქცევის სირთულეების ან კონკრეტული კლასის დინამიკის პრობლემების შესახებ. ასეთ შეხვედრებზე კი სწორედ ის ხდება, რაც ადლერის „ცხოვრებისეული გამოცდილებით სწავლებაშია“ ნაგულისხმევი.

ჩვენს სკოლებში მასწავლებლებს ერთმანეთთან შეხვედრის დრო და საშუალება ნაკლებად აქვთ. მართალია, ფუნქციონირებს პედაგოგიური საბჭო, როგორც თვითმმართველობის არჩევითი ორგანო, მაგრამ მისი ფუნქციები და უფლება-მოვალეობები შორსაა იმისგან, რაზეც სტატიაში ვსაუბრობდით. არადა, რეგულარული, ცოცხალი, საინტერესო, შთამაგონებელი შეხვედრები აძლიერებს სკოლას, ქმნის თანამშრომლობით სწავლა-სწავლების კულტურას და შესანიშნავ მაგალითს მოსწავლეებისთვის.

„ჩვენი საქართველო“ ინტეგრირებული საგანია, რომელიც მხარეთმცოდნეობით პრინციპზეა აგებული. ოღონდ აქ „მხარე“ მხოლოდ გეოგრაფიული არეალი არაა, ის ადამიანისა და გარემოს ურთიერთქმედების კულტურულ-სოციალური სივრცეა, სადაც ადამიანის იდენტობის ჩამოყალიბება მიმდინარეობს. მხარის გაგება-გააზრება „ჩვენი საქართველოს“ საგნის შესწავლისთვის აუცილებელი ყველა ცნების გაგება-გააზრების საფუძველია (სივრცე (მხარე, რეგიონი) (საზ.მეც.დაწყ. (II) 1), მეურნეობა (საზ.მეც.დაწყ. (II) 2,4,5), დრო (ცვლილება) (საზ.მეც.დაწყ. (II) 3, 5), საზოგადოება (საზ.მეც.დაწყ.(II) 5), მრავალფეროვნება (ყოფითი თავისებურებები) (საზ.მეც.დაწყ.(II) 4 ), სახელმწიფო (საზ.მეც.დაწყ.(II)5,6)).

ეს ეხმარება მოსწავლეს:

~

• წარმოიდგინოს ადამიანი დროსა და სივრცეში;
• გაიაზროს, რას ნიშნავს იყო „ქართლელი“, „იმერელი“, „მეგრელი“, „კახელი“, „ფშაველი“, „მოხევე“ და ა.შ.
• დაინახოს და გააცნობიეროს, რა არის:
• სივრცე (პეიზაჟი, ბუნებრივი გარემო) („რა?“ „სად?“…);
• ადამიანი (საზოგადოებრივი ცხოვრება, საქმიანობა) („ვინ?“…“როდის?“.. „როგორ?“.);
• იდენტობა (ტრადიციები, კულტურა, ცნობიერება) („როგორი?“.. „რომელი?“..).

რა ეფექტური სტრატეგიები და მიდგომები შეიძლება გამოიყენოს მასწავლებელმა, რომ მოსწავლემ შეძლოს საგნის შესწავლის სირთულეების დაძლევა და „მხარის/რეგიონის“ გაცნობიერება, სივრცეს, ადამიანსა და იდენტობას შორის კავშირის დანახვა?

პირველ ეტაპზე სასურველია, აქტივობები მიმართული იყოს მხარის/რეგიონის ცნების გააზრებისათვის, მაგალითად:

1. ინტერაქციული რუკის გამოყენება – მოსწავლეები ქმნიან მხარის (მაგალითად, აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის) თემატურ რუკას, რომელზეც დაიტანენ სოფლებს, კოშკებს, გზებსა და კულტურულ ობიექტებს (მაგალითად, შატილის, დართლოს, სნოს, გუდანის);
2. ისტორიული მემკვიდრეობა – მოსწავლეები მოიძიებენ დამატებით ინფორმაციას (ზეპირი და ფოლკლორული) მხარის (მაგალითად, აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის) მითებისა და ლეგენდების, კულტურული ტრადიციების შესახებ და წარმოიდგნენ, როგორ ქმნის კულტურა იდენტობას;
3. პრეზენტაციები თემაზე – „მხარის ბუნება და მისი გავლენა ადამიანის საქმიანობაზე“, „მთის /ბარის სოფელი“ და სხვ.
4. ვირტუალური მოგზაურობა – ვიდეომასალის ან 3D რუკის გამოყენება ადგილობრივი ბუნებრივი გარემოსა და არქიტექტურის შესასწავლად.
5. დისკუსია – მოსწავლეები მსჯელობენ კითხვებზე:
   • რას ნიშნავს ამა თუ იმ მხარეში (მაგალითად, მთიანეთში) ცხოვრება?
   • რა კავშირია ადამიანის საქმიანობასა და იდენტობას შორის?
   • რა არის რეგიონის გამაერთიანებელი ღირებულებები?

მსგავსი სტრატეგიებით მოსწავლე თანდათან გააცნობიერებს სივრცესა და ადამიანს შორის კავშირს, დაინახავს, რომ მხარე/რეგიონი არის ის, სადაც ბუნება, ადამიანი, კულტურა და ტრადიციები ერთ მთლიანობას ქმნიან კონკრეტულად მისთვის დამახასიათებელი ელემენტებით (ანუ მოსწავლეები არ შეისწავლიან მხოლოდ ფაქტებს, არამედ შეასრულებენ იმ აქტივობებს, რომლებითაც შეძლებენ სივრცის აღქმას იმ ადამიანების საქმიანობისა და მოღვაწეობის კონტექსტში, რომლებიც იქ ცხოვრობენ). შესაბამისად, ის აქტივობები, რომლებიც სტანდარტის მიზნის მისაღწევად სჭირდება მასწავლებელს, დაფუძნებული უნდა იყოს მხარეთმცოდნეობითი შესწავლის პრინციპზე და უნდა ეხმარებოდეს მოსწავლეს მხარის/რეგიონის ისტორიული, სოციალური და სულიერი ერთობის აღქმასა და შემეცნებაში, რაც რეალურად საკუთარი ქვეყნის სიღრმისეული შესწავლის საფუძველია.

მეორე ეტაპზე აქტივობები მიმართულია მხარის/რეგიონის, ადამიანისა და იდენტობის ურთიერთკავშირის გააზრებისკენ, მაგალითად,

• სივრცის რუკის შექმნა იდენტობის ჩამოყალიბებისთვის. ამ მიზნით მოსწავლეები:

• მუშაობენ რუკაზე (ფიზიკური რუკა ან ციფრული Google Maps);
• რუკაზე აღნიშნავენ სვანეთის, თუშეთისა და ხევსურეთის და ა.შ. სოფლებს/დასახლებულ პუნქტებს (მაგალითად, ომალოს, შატილს, სნოს, კავთისხევს და ა.შ.);
• თითოეულ წერტილთან მიმართებაში ქმნიან მოკლე ნარატივს, სადაც აღწერენ, როგორ მოქმედებს ბუნება ადამიანების ცხოვრებაზე;
• მიუთითებენ ამ მხარის ადამიანების იდენტობის განმსაზღვრელ სამეურნეო და კულტურულ ელემენტებზე (საქმიანობა, ჩაცმულობა, ნაგებობა, ფოლკლორი..);
• მიღებულ შედეგებს შეაჯამებენ პრეზენტაციით (ზეპირი /ვიზუალური).

• „ინტერვიუ წარსულთან“ :
• მოსწავლეები კითხულობენ სახელმძღვანელოს ტექსტებს (მაგალითად, ხევსურების, თუშების, ფშაველების, ქართლელების და ა.შ. ცხოვრების შესახებ);
• შეადგენენ „ისტორიულ ინტერვიუს“: წარმოიდგენენ, რომ ესაუბრებიან ხევსურ მოხუცს, ან თუშ მეცხვარეს, ან მეგრელ მესიმინდეს და ა.შ. სხვადასხვა საკითხზე:

1. • რა მნიშვნელობა აქვს მათთვის სამშობლოს, მთასა და ბარს?
   • როგორ გამოხატავენ, როგორ აღიქვამენ საკუთარ იდენტობას?
   • რას ჰქვია, იყო „ხევსური“, „ფშაველი“, „მოხევე“, „ქართლელი“ და ა.შ.

• „საქართველოს გზებზე“ – სივრცისა და ეკონომიკური ურთიერთობების შესწავლისათვის იგეგმება კიდევ ერთი აქტივობა – „საქართველოს გზებზე“. ამ მიზნით მოსწავლეები:
• რუკაზე მონიშნავენ სავაჭრო გზებს (მაგალითად, დარიალის ხეობა..);
• მოძებნიან იმ გზებს, რომლებიც კონკრეტულ მხარეებს ერთმანეთთან აკავშირებდა;
• იმსჯელებენ, როგორ უწყობს ხელს ვაჭრობა, ეკონომიკა მხარის განვითარებასა და იდენტობის ჩამოყალიბებას.
• პრეზენტაცია თემაზე: „რას ნიშნავს იყო…“ (მაგალითად, მთიელი):
• მოსწავლე მოკლე ტექსტს წერს მხარის შესახებ;
• პრეზენტაციას დაამატებს სურათს ან ნახატს, რომელიც უკეთესად გადმოსცემს მხარის ძირითად შინაარსს (თოვლიანი მთა.. კოშკი.. );
• მეტაკოგნიტიური ამოცანა:
• მოსწავლეები მუშაობენ ცხრილის შევსებაზე, რომელიც ეხმარება სივრცის გააზრებასა და საკუთარი იდენტობის გაცნობიერებას.

ნიმუში – ცხრილი – „აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთი“:

რეფლექსიური შეკითხვები:

• როდის ხდება ბუნებრივი სივრცე ადამიანის იდენტობის ნაწილი?
• როგორ გეხმარება შენი რეგიონისა და სხვა რეგიონების გაცნობა იდენტობის გააზრებაში?

აღნიშნული მიდგომები ეხმარება მოსწავლეს გამოცდილების, ცოდნისა და ემპათიის საფუძველზე გაიაზროს ცნება „მხარე/რეგიონი“, „სივრცე“, როგორც გეოგრაფიული ერთეული და აღიქვას მხარეს/რეგიონს, სივრცეს, ადამიანსა და იდენტობას შორის ურთიერთკავშირი და წარმატებით გააგრძელოს „ჩვენი საქართველოს“ სხვა ცნებების შესწავლაც.

წარმოდგენილი შემოქმედებითი დავალება მიზნად ისახავს, მოსწავლეებმა მოიძიონ ინფორმაცია, განახორციელონ შესაბამისი კვლევები, ჩაატარონ საჭირო ექსპერიმენტები, წარმოადგინონ თავიანთი ნამუშევრები როლური თამაშებითა და პრეზენტაციებით იმის შესახებ, თუ როგორ შეცვალა ელექტრობამ ადამიანის ცხოვრება – არა მხოლოდ ტექნოლოგიურად, არამედ სოციალურად და მენტალურად.

მოსწავლეები გაიაზრებენ, რომ ელექტრობის განვითარება, შესაბამისი კანონზომიერებების ცხოვრებაში დანერგვა და გამოყენება ცივილიზაციის გარდატეხის სიმბოლოა. ელექტროენერგიის გამოყენებამ შეცვალა სივრცე-დროის აღქმა და კომუნიკაციის ფორმები. მოზარდები სტატიაზე მუშაობით, პრეზენტაციებით, STEAM ექსპერიმენტებით, სიღრმისეულად შეისწავლიან მუდმივი დენის კანონებს და შესაბამისი აღმოჩენების გავლენას ადამიანის ყოველდღიურობის, ცნობიერებისა და ზოგადად, კაცობრიობის მომავლის ახალი ერის ფორმულირებაში.

ნაშრომის შეფასების რუბრიკა: