ფუნჯები დავრეცხე ეს-ესაა…
რა უნდა ქნას ამ უმძიმეს რეალობაში კაცმა, თუ არა „გაემგზავროს მადრიდს“, ნუ, ჩემს შემთხვევაში, ბარნოვისა და შანიძის ქუჩების გადაკვეთაზე, „ზილიკოში“.
ჩვენს ჯგუფში ერთი 63 წლის კაცია. რამდენიმე წელიაო დავიწყე ხატვა. ხატავს რაღაცა კუბისტურ-სიურეალისტურ სტილში. ჰოდა, მეც თუ ისევ მომინდა ხატვა და დამიბრუნდა ამ პროცესის სურვილის მაგია თუ ინტიმი, ამ მეცადინეობებს ღვთის წყალობად ჩავთვლი.
ფერწერა პირონების სულის პროექციაოო, ბატონმა გია ხუციშვილმა. მე კი, „გარე თვალით“, ასე ვთქვათ, ვიტყოდი: მხატვრობა, კანონიკაზე მეტად, ინტერპრეტაცია ყოფილა. ცხრა კაცი ვიყავით და არცერთმა არ დახატა მსგავს სტილში ნატურმორტი. ანუ ყველას ნახატზე (ჯერ არ დასრულებულა, ცხადია) ისაა, რაც თითოეულმა დაინახა. თუმცა არსი ერთი და იგივეა – ყოფაზე ამაღლება მის მიღმა ხედვით, წვდომით. ფიროსმანის ჟირაფს უფრო მოკლე ყელი რომ ჰქონდეს და იდელური პროპორციები, მსოფლიოს არ ეყოლებოდა ნიკალა!
…დაჯექით და ხატეთო, რომ მითხრეს, ძალიან დავიბენი, რადგან ზეთის საღებავთან პირველი იყო ჩემი შეხება. თან სამი ფერი მქონდა, ე.წ. „ბელილა“(ფერებს რატომღაც რუსული სახელებით იცნობს ქართველი სამხატვრო საზოგადოებრიობა), შავი და ოხრა, გამიკვირდა; ბატონმა გიამ, აი, ზუსტად ისე, ახალშობილს წყალში რომ აგდებენ, რომ მან ცურვის ინსტინქტი განივითაროს, – ადექი შენც და მაგ სამი ფერის შეზავებით შექმენიო ფერები. ცოტა კი დავიძაბე, მაგრამ ბოლოსკენ ჯორჯო მორანდის ნატურმორტსაც კი შეადარა ჩემი დაწყებული ნახატი, ამიტომ ეს მხატვარიც გავიცანი…
დაბოლოს, თუნდაც იმ სამხატვრო კანონიკას სკრუპულოზურად იცავდე ძველი ეპოქის მხატვრებივით, შენეული იმპროვიზაცია თუნდაც სამყაროს აღქმაში, შეცნობაში, შეგქმნის მხოლოდ თვითმყოფად მხატვრად. ისე, რასაც დავაკვირდი, ნაწერისა არ იყოს, ნახატი შემქმნელის ხასიათსაც ასახავს, აპრიორი!
„როლში შევედი“ და წინსაფარიც ვიყიდე. ხვალ სინათლის ათინათის „დასმის“ ოსტატობას „შევეჭიდები“. წვალება უნდა, პრაქტიკა, მაგრამ ზეთი აკვარელი არაა, თუ ფერი არ მოგწონს, სხვას დაადებ ზემოდან, თან ისე, რომ არავინ გეტყვის:
„მალჲარი ხარ, ბიჭო?!“

• >     >    >

დღეს ჩავატარე ლექციები ონლაინ; შემდეგ, შებინდებულზე, წავედი მარკეტში პროდუქტებზე; შემდეგ დავიწყე ყვითელი ყვავილოვანი კომბოსტოს ცხობილას გაკეთება, რომელიც ეს-ესაა შევდგი ჰაერღუმელში. მერე ჩამოვჯექი და მომინდა, ამაღლებულზე მესაუბრა, რა ვიცი…
მოდი, ვთქვათ ენის პოტენციალზე და „ინდივიდუალიზმზეც“. ავიღოთ ინგლისური და ქართული ენები და ურთულესი და უბანალურესი ცნება „სიკვდილი“. რას ამბობენ ეს ენები წუთისოფლის „ფინალზე“?
„გარდაიცვალაო“, იტყვის ქართველი და როგორც უცხოელ სტუდენტებსაც ავუხსენი, ეს არ ნიშნავს დასრულებას. ესაა ტრანსფორმაცია, გადადინება ერთი მდგომარეობიდან, სამყაროდან, სუბსტანციიდან მეორეში: მატერიალურიდან – სულიერში; ფიზიკურიდან – მეტაფიზიკურში, ტრანსცენდენტურში; ასე რომ, ჩვენი ენა „აზროვნებს“ რელიგიურადაც, ფილოსოფიურადაც და „განახმევს“ ამსოფლიურ ჩარჩოებს, გაგახედებს ზესთასოფლისკენ….
ახლა ინგლისური ავიღოთ. კი, თითქოს, მარტივად ითქვა: She was died; მაგრამ ეს მხოლოდ „მოკვდას“ არ ნიშნავს მისთვის, ვინც იცის ინგლისურის გრამატიკა. ესაა ვნებითი გვარი (Passive Voice), რაც გულისხმობს, რომ ადამიანის ნებაზე აღმატებულია სხვა „ნება“, რომელმაც მისი სიკვდილი „გადაწყვიტა“, ანუ ადამიანი პასიურია ამ შემთხვევაში, სხვისი „განაჩენია“ მისი სიკვდილი, რომელსაც იგი ემორჩილება…და თუ ენა ამ უზენაეს ნებას აღიარებს, ის სამყაროს ხედვის ქრისტიანული კონცეფციის ნაწილია, ცხადია. მოკლედ, ინგლისური აზროვნებს ისევე რელიგიურად, როგორც ქართული! ისიც აღიარებს სამყაროს შემოქმედს; ვერ ვიტყვით, რომ აქ ბედისწერაა „სიკვდილის გამომწვევი“, რადგან ინგლისელს უფრო „ლაითი“ დამოკიდებულება აქვს თუნდაც საბედისწერო შემთხვევითობისადმი (რომელიც შემდეგ „ჯაჭვად“ ქმნის განგებას, ანუ, ისევ და ისევ, უზენაეს ნებასო, რუსთველმა), ვიდრე, ვთქვათ, ჩვენს „ვეფხისტყაოსანს“. ისე გეტყვიან „Good luck“-ო, რომ, აშკარად, იღბლის სიმსუბუქეა და არა ბარათაშვილსეული „მერანზე ამხედრება“!
მოკლედ, ვიტყოდი, რომ ორივე ენა „ჭკვიანია და მოაზროვნე“.
ეს სენტიმენტალური „ტირადაც“ ჩავთვალოთ, როგორც კიდევ ერთხელ „სიყვარულის ახსნა“ ქართული თუ ევროპული, ქრისტიანული, ცივილიზაციებისადმი…

• >     >    >     >

არ დამეძინა. სხეული კია მოთენთილი, მაგრამ ტვინი აქტიურად მუშაობს, ამიტომ გავავარჯიშებ, როგორც მღვიძარებას შეეფერება, რა ვიცი…
ნებისმიერი ადამიანის შემთხვევაში არის მასად ქცევის საშიშროება. გავიხსენოთ მიხეილ ჯავახიშვილის „ეშმაკის ქვა“; როგორ ემართება ეს სრულიად კეთილშობილ, ინტელექტუალურ ადამიანს და როგორ ეწირება ამ ცხოვრებისეულ „ჩავარდნას“. ამ საკითხზე ფიქრისას ასევე სულ მახსენდება ერთი მოკლემეტრაჟიანი ფილმი ჩემი მოსწავლეობისა, „სუფთა დაფა“. იქაა ცნობილი სააზროვნო, შემოქმედებითი „სქემა“ – ჭეშმარიტება მიმალულია ადამიანურ სიმართლეებში და სანამ ის გამჟღანდება, მანამდე ადამიანები ძალიან უსამართლოდ იქცევიან, ასე „თვალახვეულნი“. ანუ არ იცის გონმა და ვერც გული ხვდება ვერაფერს, ამიტომ ასე შეიძლება ვინმე გაიწიროს. ასე ემართება იმ ფილმის პერსონაჟს, გოგონას, რომელსაც კლასი განუდგება; არადა, ის ცამდე მართალია და მათზე, ყველაზე, ბევრად ამაღლებული. უყიჟინებენ, ქოქოლას აყრიან ჯგუფურად, თითქმის ყველა ჩართულია ამ ძალადობაში, გარდა ერთისა. არ ვიცი, ეს კადრი შემთხვევითია თუ გენიალური, თუ ორივე ერთად. ამ ახორხოცებული, უშნოდ თითგაშვერილი ბავშვების მიღმა, უკანა მერხზე ზის ბიჭი, რომელიც სრულიად ამოვადნილია ამ დემონური კონტექსტიდან და თითქოს, „უფლის დაფაზეა“ – გარინდებული, სევდიანი, დიდივით ფიქრიანი. ვგიჟდები ამ მომენტზე და ამ ბავშვზე! ის არ გახდა მასა! მან ეს შეძლო! არ ვიცი, რანაირად, იქნებ ინტუიციურადაც?!
ცხოვრებაშიც გავიხსენებდი. უნივერსიტეტში პირველად რომ მივედი, ერთი ნაცნობი ინგლისურის სპეციალისტი მეუბნება: იცით, ეს რამხელა გამოწვევაა თქვენთვის? ვიცი-მეთქი და ამიტომაცაა აზარტული …
ჰოდა, შევდივარ, ახლა, პირველად, სრულიად უცნობ სტუდენტებთან, მე-3 დონეა, თან ეს დასაწყისში, სანამ ალღოს ავუღებდი ყველაფერს. მანამდე, სანამ ეს ბავშვები ძალიან მალე ჩემი მეგობრები გახდებიან, სარა – „ჩემი მარჯვენა ხელი“, აბი – ისეთი მცოდნე ქართული ზმნისა, რომ თემის ნიშნების ამოცნობასაც „შეეჭიდება“; სანამ ძალიან შემიყვარებენ…იყო რაღაცა უხერხული მომენტი, როცა გათვალიერებენ, ათვალწუნებითაც, გიმოწმებენ ყველაფერს და ვდგავარ მეც უცხო მათთვის და ისინი – ჩემთვის. ამ დაძაბულ მომენტში დავინახე ალი. თავისებური გარეგნობის მუსლიმი ბიჭი, ლიბანიდან იყო, თუ სწორად მახსოვს. იჯდა რაღაცა არაამქვეყნიურად ჭკვიანი და ნაღვლიანი, რაც მთავარია, სრულიად ჩემიანი.
ეს იმ მომენტში, თორემ ჩვეულებრივი ახალგაზრდა იყო, მხიარული, იუმორით სავსე, თავმოყვარეც ძალიან. ვეხუმრებოდი ხოლმე; პრეზენტაციაზე არ უნდოდა მოსვლა, ჰალსტუხს ვერ იტანდა და მე ვაბრაზებდი, წითელი ჰალსტუხი უნდა გიყიდო და გაიკეთო-მეთქი. იცოდა, რომ იუმორი იყო, მაგრამ მაინც ბრაზდებოდა. ვიცი, რომ ის მაგარი კაცი და ექიმი დადგება…მენატრება ალი, უცნაური, ღირსეული ბიჭი, უცხო მენტალობით, უცხო ქვეყნიდან!
P.S. დავაბოლოებ იმით, რომ ადამიანის ყველაზე დიდი ღირსება საკუთარი აზრის შენარჩუნება მგონია მაშინაც კი, როცა არის პიროვნების გავლენა თუ გარემოს, საზოგადოებრივი აზრის, მასის ზეწოლის საფრთხე. საკუთარ თავში ადამიანის შენარჩუნება კი ჩვენი ცხოვრებისეული კრედოა. სულ ამას უნდა ვაკეთებდეთ, მითუმეტეს, საქართველოში…ეს მარტივი არაა და უამრავ რთულ რაღაცას მოიაზრებს. თუნდაც იმას, რომ მატერიალურისადმი „ჩათრევას ჩაყოლა არ ამჯობინო“, რაც პიროვნული კრახია…სულიერზე აქცენტირება სწორედ იქ და მაშინ, სადაც და როდესაც ის ნიველირებულია, ძალაცაა და მიზანიც, რომლებიც ყოველთვის სინათლესთან, გამარჯვებასთან, ღმერთთან მიმყვანია!…

(ჩარლზ დიკენსის „წერილი უკაცრიელი კუნძულიდან“)

ჩემთვის, ლიტერატორისთვის, აუღელვებლად პასუხის გაცემა კითხვაზე „რა არის ლიტერატურა“ ძნელი წარმოსადგენია, მითუმეტეს, რომ მისი „მაგიის“ ტყვეობაში სრულიად ადრეული ბავშვობიდან ვარ მოქცეული.

სიტყვა, ვიცით, რომ ლათინურია (ლიტერა – ასო, ლიტერატურა – ასოებით დაწერილი); თუმცა ანბანით დაწერილ ტექსტებს შორის ლიტერატურის გამორჩევის საუკეთესო პრინციპი ალბათ ისევ დიდებული გურამ დოჩანაშვილისეული „ხელზე ბურძგლია“ („კაცი, რომელსაც ლიტერატურა ძლიერ უყვარდა“). აქ ყველაზე დიდებული ისაა, რომ მკითხველიც მოიზარება, როგორც სათანადოდ აღმქმელ/შემფასებელი. იმის თქმა მინდა, რომ კარგი ლიტერატურა არა მასაზე, როგორც ამბობდნენ ყალბად „მონუმენტურ საბჭოეთში“, არამედ, სწორედაც რომ, ელიტარულ, განათლებულ, გემოვნებიან მკითხველზეა გათვლილი. თუნდაც ჯეიმს ჯოისის „ულისეს“, „ვეფხისტყაოსანს“ ან თუნდაც ფოლკნერის ბენჯამინის „ცნობიერების ნაკადს“ მხოლოდ სათანადოდ მომზადებული ადამიანი თუ ჩასწვდება და გაიგებს…

თავად ტერმინი, როგორც მხატვრული მწერლობის აღმნიშვნელი, XVIII საუკუნიდანაა დამკვიდრებული. მანამდე კი უძველესი ეპოქების სიტყვიერი შემოქმედების ძეგლებს („გილგამეშიანი“, „ილიადა“, „ოდისეა“) პოეზიად მოიხსენიებდნენ (ბერძნულად პოესიის, სიტყვიდან პოისო – ვქმნი, ვთხზავ). ეს პოეტური ქმნილებები წარმოითქმებოდა, უმეტესწილად კი, სიმღერით სრულდებოდა. ამიტომაც უწოდებდნენ ჰომეროსს აედს  – მგალობელს. ეს ისევ ჩამოჰგავდა ხელოვნების სინთეზურობა/სინკრეტულობას, როგორც ადრეულ, პრეისტორიულ ეპოქებში და დროთა განმავლობაში, როცა ტექსტების ჩაწერა დაიწყო, კაცობირობამ ლიტერატურას სათანადო, საპატიო ადგილი მიუჩინა ცივილიზაციის, კულტურის, ისტორიაში.

მწერლობის ადრეულ ნიმუშებში გადაწნეხილი იყო მითოლოგიური, რელიგიური, ზნეობრივი და ყოფითი ასპექტები, შრეები, თუმცა გამოიკვეთა მხატვრული მწერლობაც – სიტყვის ხელოვნება, რომლის სპეციფიკას მხატვრული სახეებით აზროვნება, სამყაროს სახისმეტყველებითი აღქმა წარმოადგენდა. ლიტერატურა საუკეთესო ამსახავ/შემნახავია ამაღლებულისა, იდეალურ/ღირებლებრივისა, საკაცობრიო დიადი მისწრაფებებისა, ადამიანთა გრძნობა-განცდა-ტკივილ-სიხარულისა. ის არის „მოდელი“ ცხოვრებისა, რომელსაც ესა თუ ის მწერალი გვთავაზობს და მიუხედავად იმისა, რომ ეს მოდელი ყველა შემთხვევაში ინდივიდუალურია, მათი ზოგადობა ისაა, რომ ისინი ქმნის სხვა, ამაღლებულ სინამდვილეს, რომელში გადანაცვლებაც ჩვენს სულს მეტად რაფინირებულს ხდის, ზრდის, ხვეწს არისტოტელესეული „კათარსისით“…

მიუხედავად იმისა, რომ ქართველებს ასეთი საამაყო ლიტერატურა გვაქვს. ლიტერატურის შექმნამდეც უმდიდრესი ზეპირსიტყვიერების „მარგალიტების“ პატრონები ვართ, ჩვენი მითოსური წარმოდგენები კი (თუნდაც ამირანის მითი) მსოფლიოსაა მოდებული, მოდი, ლიტერატურის ძალისა და მადლის წარმოსაჩენად ჩემს ძვირფას ინგლისურ ლიტერატურას მივმართავ, რომლის სიყვარულმაც გამიხსნა გზა მსოფლიო ლიტერატურის საუკეთესო ნიმუშებამდე. მაგალითისთვის ავიღებ ჩარლზ დიკენსის, ვიქტორიანული ეპოქისა და ყველა დროის ყველაზე პოპულარული მწერალთაგანის, ერთ-ერთ მოთხრობა-შედევრს „წერილი უკაცრიელი კუნძულიდან“.

დიკენსი მწერალთა იმ დიდი იშვიათობას განეკუთვნება, მთელ ეპოქას რომ მოიაზრებენ და „დაატარებენ“; ისინი „უკანასკნელი მოჰიკანები“ არიან, რადგან კაცობრიობის სულისკვეთებაში ისე გაერია „რკინა“, რომ იმ ამამაღლებელი რომანტიზმისგან თითქმის აღარაფერი დარჩა, ამიტომ მისი ერთგულები სულის საგანგებოდ გამორჩეულ „კუნჭულებში“ ვინახავთ ამ განწყობებსა თუ იდეალებს, რომ მთელი ცხოვრება გამოვიზოგოთ და წუთისოფლის „მავნე ქარებმა“ სული ისე არ „დაგვიშაშროს“, რომ ღირებული და ფსევდო ერთმანეთისგან ვეღარ გავარჩიოთ. მოკლედ, ასეთი ლიტერატურა არის ორიენტირი არა მარტო მწერლობისა, არამედ ჩვენი ცხოვრებისაც და როცა ძალიან გადავიღლებით, მას უნდა მივაშუროთ, რომ აღვიდგონოთ ის დაკარგული წესრიგი, შელახული ზნეობა, შერყეული თავმოყვარეობა, ცხოვრების აგდებული სიხისტე რომ „თავზე დაგვაბერტყავს ხოლმე“ ყალბად მოჭრილი მონეტებივით.

თავადაც მძიმეცხოვრებაგამოვლილ ჩარლზ დიკენსს ჰქონდა ის, მოდით, „იობისა“ ვუწოდოთ, სიბრძნე, რომ მიუხედავად ძნელბედობებისა, არ ეღალატა იმისთვის, რაც ასე მასულდგმულებელია ჩვენი მაღალი ადამიანობისთვის, სიყვარული იქნება ეს, სხვისი თანადგომა თუ სულაც თავგანწირვა, ყველაზე დიდი რამ, რაც შეუძლია კაცს ამსოფლად გაკეთოს მეორე ადამიანისა თუ იდესითვის…

დავიწყე ამ დიდებული მწერლის კითხვა და მაშინვე აღმოვჩნდი ჩემი „ბავშვობის სულის სახლში“, რომელშიც საოცარი ჰარმონია სუფევს, ყველა წარმოდგენა თუ საგანი თავის ადგილზეა. ეს რაფინირებულობა თავმოყრილია მთავარი გმირის, კაპიტან ჯორგანის, ფენომენალური მეხსიერებისა და მაღალი ინტელექტის მქონე ამერიკელი მეზღვაურის, გემების მფლობელის, სამართლიანი და ძლიერი ადამიანის სახეში და ეს არაფრით არაა გამაღიზიანებელი, რომ თქვას კაცმა – ეს არაა რეალიტური გმირიო. აქედან გამომდინარე, ყველაზე მთავარი, რაც ლიტერატურული ნაწარმოების კითხვისას ინტერესის შენარჩუნებისთვსი გვჭირდება, სწორედ ეს ნდობაა მწერლისადმი! დასაწყისიდანვე „შემოგანათებს“ ძველი, კლასიკური ინგლისური პროზის სიმწყობრე და დელიკატური კულტურა მეტყველებისა თუ აზროვნებისა. ეს ზემოაღნიშნული „წესრიგი“ კი დიდი პროზის „საფუძველთა საფუძველია“.

ამბავი, თითქოსდა, დიდი ორიგინალურობით არ გამოირჩევა: ესაა მძაფრი, თუმცა ეტაპობრივად და საოცარი სიმშვიდით მოწოდებული, ამბავი ძმების, ალფრედ და ჰიუ რეიბრუკებისა. „სახელსა და ღირსებას ისე უფრთხილდებოდა, თითქოს საქვეყნოდ ცნობილი, დიდი ადამიანი ყოფილიყო“(15), ნათქვამია დიდად არაფრით გამორჩეულ პერონაჟზე, გარდაცვლილ მამა რეიბრუკზე, წვრილ ვაჭარზე და ხვდები, რომ იმ ეპოქოს „სიომ დაუბერა“, რომლისთვისაც პატიოსნება სიცოცხლის ტოლფასი ფასეულობის ცნებაა.

რა განსხვავებაა ვიქტორიანულ ეპოქის მსოფლმხედველობასა და დღევანდელს შორის? განა, მაშინ არ იცდნენ, რომ ბოროტებას დიდი ძალა ჰქონდა ? იცოდნენ, ცხადია, რადგან ამ მხრივ („აბელ-კაენობისა“) ადამიანი არ იცვლება. უბრალოდ, მათ იცოდნენ ასევე, რომ სიკეთეს უფრო დიდი ძალა აქვს და ნიცშესავით სულიერ სისუსტედ არ თვლიდნენ მას. მათ იცდნენ, რომ არის ნება ამ ზენაარი სიკეთისა, რომლის ძალით უნდა დალაგდეს ყველაფერი საბოლოო პერსპექტივაში („ბოროტსა სძლია კეთილმან…“). ეს იყო მათი სულიერი „გაუბზარაობის“ წინაპირობა; – „ზოჯერ უაზრო ქმედებასაც აქვს აზრი, რადგან მან შეიძლება ჭეშმარიტებისკენ მიმავალ გზაზე დაყენოს კაცი“ – ეს იყო მათი ჯერ კიდევ დროისგან შეუბღალავი რწმენა!

ეს არის ამბავი ხუთი გირვანქა სტერლინგისა, რომელსაც ნათელს მოჰფენს უკაცრიელი კუნძულზე ნაპოვნი, ბოთლში ჩატოვებული წერილი; ესაა ფული, რომელიც მამა რეიბრუკმა შვილებს დაუტოვა, როცა გარდაცვალებამდე ყველა ვალი გაისტუმრა. მან არ იცოდა, რომ ეს იყო მოპარული ფული, რომელიც მას ვალის ასანაზღურებლად დაუტოვეს. სწორედ ის ულახავს ღირსებას მთავარ გმირებს, რომ ფულის პატიოსანი გზით ნაშოვნი არაა, ამიტომ ცდილობენ მოვლენებისა თუ ადამიანებისათვის „თავისი საკადრისი ადგილის მიჩენას“. აპირებენ, გაშიფრონ წყლით გადღაბნილი წერილი და მოცხებული ჩირქიც ჩამოირეცხონ.

რა არის სამართალი და როგორია ის? უზენაესი „შერთვა ზესთ მწყობრთა წყობისა“, რუსთველური გაგებით, ჩვენთვის მიუწვდომელია. მოდი, მაშინ ადამიანურ, ზოგად სამართლიანობაზე ვთქვათ, რომელიც პიროვნული პატიოსნებისა და ობიექტივიზმის განცდის ჯამს, ნაკრებს უდრის. თორემ , საქმე საქმეზე რომ მიდგეს, სუბიექტურად, „ყველა მართალია“. სწორედ ეს დარღვევა სუბიექტურობის, ეგოიზმის ჩარჩოებისა, ადის ზემოთ, „მიუკანკუნებს კარს“ ღვთაბრივ სამართალს. სწორედ ასეთი „თქმა მართლისა სამართლისა“ აღსრულდება მოთხრობაში, ფინალში…

მიუხედავად იმისა, რომ თითქოს ბავშვური ფანტაზიის გულუბრყვილობითაა ყველა და ყველაფერი ზღაპრულად ურთიერთდაკავშირებული ერთმანეთთან, ეს ლიტერატურა არ ტოვებს ცრუ გამონაგონის შთაბეჭდილებას და საუკეთესო სახელმძღვანელოა წუთისოფლისეული დიდაქტიკისთვის. ამ უბრალოებაშია ზღაპრის სიბრძნეც…

ბოლოც ზღაპრულია – თუ მოთხრობაში ყველაფერი უზენაეს წესრიგს ემორჩილება, განა, შეიძლება, რომ ფინალი უარყოფითი იყოს?!

ბრძოლა ბოროტების წინააღმდეგ – აი, ეს არისო ჩვენი ამქვეყნიური დანიშნულება, ბრძანა დიდმა ჩარლზ დიკენსმა. ესაა ამ მოთხრობის იდეაც. „ცხოვრებაში იშვიათად შევხვედრივარ ასეთ ბოროტებას. უფლება არ მქონდა, განზე ვმდგარიყავი და არ მებრძოლა მის წინაღმეგ“(59); – ამას ამბობს კაპიტანი ჯორგანი, რაინდული სულით, ბოლო წარმომადგენელი რომანტიკოსების „ცივილიზაციისა“, რომელმაც შემდგომ ადგილი დაუთმო უშნო პრაგმატიზმს, კონცეფციას – „სხვისი ჭირი, ღობეს ჩხირი“ – ესაა „პირველი აგურები“ იმ დიდი გაუცხოებისა და გულგრილობისა, რომელმაც დაბადა ადამიანისადმი, ღვთისა თუ სამყაროსადმი, ცხოვრებისადმი ამგვარმა დამოკიდებულებამ.

აი, რატომ მივტირი მე, პირადად, მსგავს ფასეულობებსა და ლიტერატურას, რომელიც მათი მტვირთველია. ამიტომ ვმშვიდდებით და ვივსებით „იქ“ გადანაცვლებით, სადაც ისევ ფასობს სულიერი სისპეტაკე და ბოროტება ჯერ „თვალშეუდგამი ძალა“ არ გამხდარა, რომელიც „აღმართს ხნავს“.

გეპატიჟებით ნაღდი ლიტერატურის მადლიან, ჩვენს საუკუნეში მიტოვების პერსპექტივის მქონე „უკაცრიელ კუნძულზე“, თუნდაც ჩარლზ დიკენსი რომ გვთავაზობს, რომლის მადლმა უნდა გვაჩვენოს საუკეთსო გზა წუთისოფლის ძნელბედობების არიდებისა და თავშესაფრადაც ექცეს მათ, ვინც ამის ღირსია….

ციტატები წიგნიდან – ჩარლზ დიკენსი „წერილი უკაცრიელი კუნძულიდან“, გამომცემლობა „პალიტრა“, თბილისი, 2022

მითოსის მსოფლხედვაა ბრძენის (სოფოსის), როგორც სამაგალითო ადამიანის, ცხოვრების მასწავლებლის, სახე. ბერძნულ კულტურაში თალესმა, ერთ-ერთმა პირველმა საპატიო შვიდ ბრძენთაგან (თალესი, პიტაკოსი, ბიასი, სოლონი, კლეობულოსი, პერიანდროსი, ხილონი. სხვა ჩამონათვალიც იყო ბრძენთა, მაგრამ თალესის ადგილი ხელუხლებელი იყო), მოინდომა დასაბუთებული სახე მიეცა საკუთარი სიბრძნისთვის, გონებრივი სამსჯავროს წინაშე შეემოწმებინა მსოფლმხედველობრივი პრობლემები. ეს მიზანი გახდა ფილოსოფიის დასაბამიც.

თალესი (624-547) – ექსამიას შვილი, მცირე აზიის სამხრეთ-დასავლეთით არსებულ ბერძნულ კოლონიათა მთავარი ქალაქის – მილეტის – მკვიდრი იყო. ეს ქალაქი საბერძნეთისა და აღმოსავლეთის საზღვარზე მდებარეობდა და კარგ საშუალებას იძლეოდა უცხო კულტურათა გაცნობისა და ათვისებისა. თალესზე ზუსტი ცნობები პლატონსა და არსიტოტელესაც არ ჰქონდათ, მაგრამ, გადმოცემით, თალესმა სრულიად აითვისა აღმოსავლური სიბრძნე და დააფუძნა კიდეც ახალ ნიადაგზე. როგორც ჩანს, თალესმა პირველმა მიაქცია ყურადღება ადამიანის იმ უნარს, რომლის საშუალებითაც, გამოცდილების გაზიარებით, შეიძლება იმგვარი ცოდნის დადგენა, რომელსაც საყოველთაო და აუცილებელი მნიშვნელობა აქვს. ასე იქცა კოსმოგონია კოსმოლოგიად, ხოლო ემპირიული მეცნიერებანი (მაგ., გეომეტრია ეგვიპტეში) – თეორიულად. ამიტომ იყო, რომ შთამომავლობა მას პირველ მათემატიკოსად, ფიზიკოსად, ასტრონომად თვლის. თალესმა იწინასწარმეტყველა 585 წ. 26 მაისს მზის სრული დაბნელება, წრეში სამკუთხედი ჩაწერა, თავად ეგვიპტელებს გაუზომა პირამიდების სიმაღლე (დაელოდა, როცა ადამიანის ჩრდილი მისი სიმაღლისა გახდა და პირამიდების ჩრდილი გაზომა). მასვე უჩვენებია დამაჯერებლად თანამემამულეებისთვის, რომ თეორიული დასაბუთებისკენ ფილოსოფოსთა მისწრაფება სულაც არ ნიშნავს, რომ პრაქტიკულ ასპექტში ისინი „მოიკოჭლებენ“. მას გაუთვალისწინებია ზეთისხილის დიდი მოსავალი, წინასწარ შეუსყიდია ზეთის სახდელები და ძალზე გამდიდრებულა. გარდა ამისა, სასარგებლო რჩევებიც ხშირად მიუცია თანემემამულეებისთვის და სწორედ მისმა დიდმა პოლიტიკურმა ალღომ გადაარჩინა მილეტი განადგურებას, არ ჩაერია რა სპარსელების წინააღმდეგ ბრძოლაში.

თალესმა დააგვირგვინა დასაბუთებისკენ სწრაფვა, რამაც ცოდნის კერძო დარგები მეცნიერებად აქცია, ანუ ის შეეცადა პირველსაწყისის, არხეს, დასაბუთებას. ამ უკანასკნელს უნდა გაეცა პასუხი კითხვაზე: რატომ უნდა ჩავთვალოთ არხედ ანუ პირველსაწყისად რაიმე ვითარება და არა რომელიმე სხვა? მითოსი კითხვის ამგვარად დასმას გამორიცხავდა, ანდა სავსებით დააკმაყოფილებელ პასუხად მიიჩნევდა, რომ ეს ასეა განსაზღვრულ-გადმოცემული, რადგან ამ დონეზე ადამიანის კრიტიკული გონება ბურუსით იფარებოდა, განიარაღებული იყო. ამიტომ თალესი შეიძლება აზროვნების რევოლუციონერად მივიჩნიოთ და ეს გულისხმობდა დასაბუთების პრინციპის აქტივიზაციას, გონების უფლების შეუზღუდველობის მტკიცება-აღიარებას.

ძველბერნულად „არხე“ ნიშნავს დასაწისს, წყაროს, მიზეზს, ელემენტს და ამავე დროს, ბელადობას, ბატონობას (მაგ., ჰომეროსთან). სწორედ ამგვარი პირველსაწისი იყო მილეტელი ფილოსოფოსების ძიების საგანი ანუ წყარო ყოველივესი, რომელიც საკუთარ ბუნებას უმორჩილებდა არსებულს, ბატონობდა მათზე. ამგვარ საწყისს მითოსში ეძებდნენ, ეგვიპტური იქნებოდა ის თუ ბერძნული. ერთიდან მრავლის ახსნა ადამიანის ცნობიერების ჩვეული, თანამყოფი მისწრაფებაა. სწორედ ამას უწოდა არისტოტელემ ფილოსოფოსობა, რადგან მისი შედეგი მსოფლმხედველობის „დაბადებაა“, ხოლო თალესს, რომელიც მსოფლმხედველობის დასაბუთებას ცდილობდა – ახალი სახის ფლოსოფიის დამწყები. არისტოტელე „მეტაფიზიკის“ პირველი წიგნის მესამე თავში ამბობს, რომ თალესი საწყისად წყალს თვლიდა. იგი  აცხადებდა, რომ დედამიწა წყალზეა მოტივტივე. არისტოტელეს თანახმად, თალესი ალბათ იმიტომ მივიდა ამ აზრამდე, რომ ყველა არსების საკვები წყალს შეიცავს; რომ სითბოც სინესტიდანაა და მისით ცოცხლობს. უფრო ზუსტი ცნობები არისტოტელეს არ აქვს, მაგრამ მას ეჭვი არ ეპარება, რომ თალესი გარკვეულ არგუმენტებს ემყარებოდა და არა თქმულებებს. თუმცა არისტოტელე საეჭვოდ მიიჩნევს იმ აზრს, რომ ეს შეხედულება იმდენად ძირძველია, რომ  მითში ღმერთები წყალს იფიცებდნენ. ზოგი მკვლევარი კი ფიქრობს, რომ წყლის პირველადობა თალესმა ეგვიპტური მითოსიდან აიღო, რაც არცაა გამორიცული, მაგრამ თუ ბერძენ მოაზროვნესთან რაიმე ბერძნული ტრადიციითვე აიხსნება (ამ შემთხვევაში, მითოსით), ძირითადი წყარო სხვაგან აღარ უნდა ვეძებოთ.

წყლის პირვესაწყისობა ნიშნავს, რომ ყოველი კონკრეტული არსებული წყლის სახეცვლილებაა, მისგან წარმოიშობა და მას უბრუნდება. ამდენად, მოძრაობა წყლისთვის, როგორც მატერიალური პირველსაწყისისა და ასევე ყოველი არსებულისთვის – მნიშვნელოვანია. თვითმოძრაობა კი ძველი ბერძნებისთვის წარმოუდგენელი იყო სულის გარეშე. ამგვარად, თუ ყოველივე მოძრაობს და ეს მამოძრავებელი კი მის გარეთ იმყოფება, გამოდის, ყველაფერი გასულიერებულია, ცოცხალია. ყოველი თვითმოძრავი ცოცხალია და პირიქით. შეხედულება, რომ ყოველი აქტივობის წყარო სულია, ჰ ი ლ ო ძ ო ი ზ მ ა დ იწოდება („ჰილე“ – მატერია, „ძოონ“ – ცოცხალი). არისტოტელე თავის ნაშრომში „სულისათვის“ გვამცნობს, რომ თალესი არაორგანულ საგნებსაც მიაწერდა სულს, რადგან მათშიც ხედავდა აქტოვობას – მაგ.; მაგნიტსა თუ გიშერში. იქნებ თალესმა მითოსის ღმერთებიც მატერიის შინაგან მამოძრავებელ ძალად გაიაზრა, ამიტომაც ამბობდა, რომ „ყველაფერი სავსეა ღვთაებებით“. პირველი ფილოსოფოსი მითოსს დაუპირიპირდა არა ტრანსცენდენტულის უარყოფით (მითოსის ღმერთებიც სამყაროში ცხოვრობდნენ), არამედ მან ღმერთები გრძნობად სხეულებში „ჩაასახლა“. ამით ეს ბუნების ამხსნელი კვლევა ბუნებისვე შინაგანი ძალებისკენ წარმართა. ღვთაებრივისა და ბუნებრივის ამგვარ გაერთიანებას შემდგომში ინგლისელი ფილოსოფოსი ჯ. ტოლანდი (1670-1722) „პანთეიზმს“ (ბერძნულად „პან“ ნიშნავს ყოველივეს, მთელს, ხოლო „თეოს“ – ღმერთს) უწოდებს.

თალესის სიახლის შედეგად პროგრესირდა ფილსოფია და მეცნიერება, ხოლო  მემკვიდრეებმა მისი მეთოდი განავითარეს, ანუ მის მოძღვრებასაც კრიტიკას უქვემდებარებდნენ.

თალესმა პირველმა თქვა, რომ სულნი უკვდავნი არიან. ასევე, ზოგიერთის გადმოცემით, მზის მობრუნების გზებიც მან აღმოაჩინა პირველად და თქვა, რომ მზის სიდიდე უდრის 1/720 მაწილს იმ წრისა, რომელსაც მზე გადის; რომ სწორედ ასეთი მიმართებითაა მთავრის სიდიდე მის მიერ გავლილ წრესთან. თალესია პირველი, ვინც თქვა, რომ ოცდამეათე დღე არის თვის უკანასკნელი დღე და ასევე პირველმა დაიწყო მსჯელობა ბუნებაზე.

თალესი, როგორც ჰერაკლიდე (პონტოელი) გადმოგვცემს, განმარტოებულად ცხოვრობდა.

ზოგნი იმასაც ამბობდნენ, რომ იგი ცოლიანი იყო და ჰყავდა ვაჟი კიბისთე. სხვათა გადმოცემით კი, უცოლო იყო და დისშვილის იშვილა. ხოლო როცა მას შეეკითხებოდნენ, რატომ არ ჰყავს შვილები, არ შობს მათ, უპასუხებდა: „ბავშვების სიყვარულის გამოო“. ასევე გადმოცემით, თურმე როცა მას დედა დაქორწინების აუცილებლობას არწმუნებდა, იგი ამბობდა: „ჯერ ადრეაო“; შემდეგ კი, როცა ხანს გადასცდა, დედის დაჟინებულ თხოვნას მიუგებდა: „უკვე გვიანააო“.

მან წლის დროები აღმოაჩინა და წელიწადი 365 დღედ დაყო.

„ასეთია შვიდ ბრძენთაგან თალესი, ბრძენი ასტრონომი.“ – ასე აქებს მას ტიმონი „სილებში“.

ასევე ამბობენ, რომ თალესს დაუწერია 200 ლექსამდე და რომ ცოდნით ის პირველია ყველა ასტრონომთა შორის.

თალესსვე მიაწერენ შემდეგ წარმონათქვამს: „ყველა არსებულთა შორის უხუცესია ღმერთი, რადგან ის არაა დაბადებული“ ან „უმშვენიერესია ქვეყანა, რადგან ის ღვთის ნაწარმოებია“; „უდიდესია სივრცე, რადგან ის ყოველივეს შეცავს“; „უსწრაფესია გონება, რადგან ის ყველაფერს წვდება“; „უძლიერესია აუცილებლობა, რადგან ის ყოველივეზე ბატონობს“; „უბრძენესია დრო, რადგან ის ყოველივეს აღმოაჩენს“; „სიკვდილი არაფრით განსხვავდება სიცოცხლისგან“ და ა.შ.

როცა ჰკითხეს, დღე უფრო ადრე წარმოიშვა თუ ღამეო, მან უპასუხა: „ღამე ერთი დღით ადრე“. ხოლო კითხვაზე, დაემალება თუ არა ღმერთებს უსამრთლობის ჩამდენი კაცი, მისი პასუხი ყოფილა: „ღმერთებს განმზრახველიც კი ვერ დაემალება“. კითხვაზე „რა არის ძნელი?“ მან უპასუხა „საკუთარი თავის შეცნობა“; „და რა არის ადვილი?“ – „რჩვევა-დარიგება მისცე სხვას“; „რა არის ყველაზე სასიამოვნო?“ – „გექნეს წარმატება“; „რა არის ღვთაება?“ – „ის, რასაც არც დასაწყისი აქვს, არც დასასრული“; „რისი ნახვა იქნება საოცარი?“ – „მოხუცი ტირანისა“; „როგორ აიტანს კაცი უბედურებას ადვილად?“ – „როცა იგი მიხვდება, რომ მის მტრებს უარესი სჭირთ“; „როგორ გავატაროთ ჩვენი ცხოვრება საუკეთესოდ და სამართლიანად?“ – „ჩვენვე არ ჩავიდნოთ ის, რასაც სხვას ვუძრახავთ“; „ვინაა ბედნიერი?“ – „ვისი სხეულიც საღია, სული – მდიდარი, ბუნება კი კარგადაა აღზრდილი“. თალესის შეგონებით, უნდა გვახსოვდეს, გვიყვარდეს მეგობრები, ახლოსმყოფნიც და შორსმყოფნიც. კაცი მშვენიერია არა გარეგნული სილამაზით, არამედ ზნით, ჩვეულებებით. „ნუ გამდიდრდები ცუდი საშუალებით და ნუ შეიცვლი ჭორების გამო დამოკიდებულებას მათ მიმართ, ვინც მოგენდო“; „როგორი სამსახურიც მშობლებს გაუწიე, ზუსტად ისეთივეს ელოდე საკუთარი შვილებისგან“.

თალესი გარდაცვლილა 78 წლისა (ან, როგორც სოკრატე ამბობს, 50 წლისა).

თანამედროვე საგანმანათლებლო სივრცე მოითხოვს ისეთი სწავლების მოდელებს, რომლებიც არ შემოიფარგლება ფაქტობრივი ცოდნის გადაცემით, არამედ უზრუნველყოფს მოსწავლეთა მიერ მიღებული ცოდნის გამოყენებას რეალურ კონტექსტებში. ამ პროცესში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ცოდნის ტრანსფერი – უნარი, რომლითაც მოსწავლე ახერხებს თეორიული ინფორმაციის გადატანას პრაქტიკულ  რეალობაში (სოციალური და სამოქალაქო). განსაკუთრებით თვალსაჩინოდ ეს უნარი გამოვლინდება ინტერგირებული სწავლებისას, როდესაც კონკრეტული თემის ფარგლებში მიმდინარეობს მოსწავლეთა ტრანსფერული უნარების განვითარება.

ისეთ საკითხებზე აქცენტირება, როგორიცაა ბუნებრივი ლანდშაფტები (რელიეფი, კლიმატი, ჰიდროგრაფია, ბუნებრივი რესურსები) წარმოადგენს ეფექტურ საგანმანათლებლო რესურსს, რომელიც აერთიანებს ისტორიის, გეოგრაფიისა და მოქალაქეობის საგნობრივ შინაარსს და  კომპეტენციებს და ქმნის ინტერდისციპლინარული სწავლების მყარ საფუძველს.

ლანდშაფტზე დაფუძნებული სწავლებისას  ცოდნის ტრანსფერი გულისხმობს:

• მიღებული ცოდნის გამოყენებას ახალ სიტუაციაში;
• მიზეზ–შედეგობრივი კავშირების გააზრებას და
• პრობლემის გადაჭრის უნარის განვითარებას.

თავად მიდგომა  – ლანდშაფტზე დაფუძნებული სწავლება (Landscape-based learning) – ეყრდნობა მოსაზრებას, რომ სივრცე და გარემო შეიძლება განვიხილოთ როგორც „ცოცხალი ტექსტი“, რომლის წაკითხვაც მოსწავლეს ეხმარება ისტორიული პროცესების, ეკონომიკური ურთიერთობებისა და სამოქალაქო პასუხისმგებლობის გააზრებაში.

ამგვარი მიდგომით ბუნებრივი ლანდშაფტები შეიძლება განვიხილოთ როგორც  ისტორიული მოვლენების განმაპირობებელ ფაქტორი,  რომელიც განსაზღვრავს ადამიანთა დასახლების, მეურნეობისა და პოლიტიკის ფორმებს და,  ამავდროულად, პირდაპირ კავშირშია თანამედროვე გლობალურ გამოწვევებთანაც  (კლიმატის ცვლილება, კონფლიქტები, რესურსების მართვა).

ზოგადად ისტორიის სწავლებისას ბუნებრივი გარემო ხშირად განიხილება როგორც ისტორიული მოვლენების განმაპირობებელი ფაქტორი, ამ მოვლენათა კონტექსტი, თუმცა მისი გააზრება, ცოდნის ტრანსფერის თვალსაზრისით, აძლიერებს სწავლების ეფექტიანობას.

განვიხილოთ მაგალითები:

• ძველი ეგვიპტის შესწავლისას მოსწავლეს ისე მივაწოდოთ საკითხი, რომ  შეძლოს  დაინახოს:

• ნილოსის ხეობა  არ იყო  ეგვიპტის ცივილიზაციის მხოლოდ გეოგრაფიული არეალი, არამედ ის შეუძლია შეიძლება განვიხილოთ როგორც წყლის რესურსებზე დაფუძნებული სოციალური ორგანიზაციის მოდელიც;
• მესოპოტამიის მდინარეთა აუზმა, ბუნებრივი პირობებისა და სახელმწიფო მმართველობის ურთიერთკავშირის შედეგად,  ძველი  შუამდინარეთის ცივილიზაციას დაუდო სათავე;
• საბერძნეთის მთიანმა რელიეფმა   პოლისურ  სისტემას  ჩაუყარა საფუძველი.
• და ა.შ.

როგორ მივიყვანოთ მოსავლე ამ აღმოჩნენებამდე? პრაქტიკული თვალსზრისით, მოხერხებულია   სიმულაციური და როლური თამაშები:

დავალება 1 – საბაზო გაკვეთილზე, ისტორიული ნარატიული მასალის შესწავლისას, მოსწავლეები აანალიზებენ გეოგრაფიულ რუკას და პასუხობენ მასწავლებლის მიერ დასმულ კითხვებზე:

• რა გავლენა მოახდინა ბუნებრივმა გარემომ კონკრეტული ისტორიული მოვლენის, მაგალითად, ძველი ეგვიპტის სახელმწიფოს შექმნასა და გაერთიანებაზე? შუმერული ქალაქების ჩამოყალიებება/განვითარებაზე? ბერძნული პოლისების ჩამოყალიბებაზე და ა.შ.
• წარმოიდგინე, რომ ქალაქის ხელმძღვანელობა ჩაგაბარეს (ლაგაში, ბაბილონი, ათენი..), უნდა მიიღო გადაწყვეტილება შენი ქალაქის წყლით და სხვა რესურსებით მომარაგებაზე. შეაფასე  ბუნებრივი გარემოს როლი შენი ქალაქის მომავალ განვითარებაში.

სიმულაცია და როლური თამაში ეხმარება მოსწავლეს გააცნობიეროს,   რომ ბუნებრივი ლანდშაფტი რეალურად მოქმედი ფაქტორია, ის არა  მხოლოდ უბრალოდ სივრცეა, არამედ ის ადგილია, სადაც ისტორია ვითარდება. ამავდროულად ისინი  ხელს უწყობს მათ სამოქალაქო ცნობიერების ჩამოყალიბებასაც.

დავალება 2. ისტორიისა და  გეოგრაფიის გაკვეთილებზე, გეოგრაფიული აღმოჩენების განხილვის დროს, სასურველია მოსწავლეებს შევთავაზოთ  ისეთი დავალება, რომელიც მოქალაქეობის საგნობრივ კომპეტენციებსაც მოიცავს, მაგალითად:  

თემა: „გეოგრაფიული აღმოჩენები და მსოფლიო განვითარების ტრანსფორმაცია“.

დავალება: მოამზადეთ  ინფოგრაფიკა ან პრეზენტაცია თემაზე:
„გეოგრაფიული აღმოჩენები – გლობალური სამყაროს დასაწყისი“. ამისათვის    შეისწავლეთ დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები (XV–XVI სს.) და იმუშავეთ შემდეგ კითხვებზე:

• როგორ შეცვალა აღმოჩენებმა მსოფლიო პოლიტიკური და ეკონომიკური სისტემა?
• რა გავლენა იქონია კოლონიზაციამ თანამედროვე სახელმწიფოების ჩამოყალიბებაზე?
• როგორ უკავშირდება ეს პროცესები თანამედროვე გლობალიზაციას?

 დავალების შესრულების პროცესში მოსწავლეები აქტიურად გამოიყენებენ ტრანსფერულ ცოდნას:   ისტორიულ  მოვლენებს და გოეგრაფიულ ცოდნას დააკავშირებენ თანამედროვე პოლიტიკურ  და სამოქალაქო პროცესებთან; ამავე დროს  გეოგრაფიულ ცოდნას გამოიყენებენ სამოქალაქო პასუხისმგებლობისა და კრიტიკული აზროვნების განვითარებისთვის.

მსგავს შემთხვევებში თეორიიდან პრაქტიკაში გადასვლა ხდება მაშინ, როდესაც მოსწავლე გარემოს აღიქვამს როგორც აქტიურ საგანმანათლებლო რესურსს და არა მხოლოდ ინფორმაციად მოცემულ ფაქტს.

იმისათვის, რომ საგაკვეთილო საქმიანობა კიდევ უფრო სახალისო და მოსწავლის ინტერესებზე მორგებული იყოს, შესაძლებელია   სწავლებაში ციფრული და AI ინსტრუმენტების გამოყენება და უფრო მეტი დაინტერესების გამოწვევა მოსწავლეებში. ამ მიზნით სასურველია NotebookLM-ის მსგავსი AI პლატფორმების გამოყენება, რადგან ის  საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს:

• იმუშაონ წყაროზე დაფუძნებულ ტექსტებზე;
• დააკავშირონ ისტორიული და თანამედროვე კონტექსტები;
• გააკეთონ დასკვნები არა მზა პასუხების, არამედ ანალიზის საფუძველზე.

რატომ არის NotebookLM შესაფერისი  დავალებებისთვის?

NotebookLM მუშაობს „წყაროზე დაფუძნებული AI“-ის პრინციპით, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სკოლაში, რადგან:

• მოსწავლე არ იღებს „ჰაერიდან მოტანილ“ პასუხს;
• AI მუშაობს მხოლოდ იმ მასალაზე, რასაც მოსწავლე ატვირთავს;
• ძლიერად ავითარებს კრიტიკულ აზროვნებას და ცოდნის ტრანსფერს.

პრაქტიკული ნაბიჯები NotebookLM -ით მუშაობის დროს:

1. მოსწავლე ატვირთავს:
   • სახელმძღვანელოს ამონარიდს;
   • ტექსტს ძველი ეგვიპტის, მესოპოტამიის, საბერძნეთის და სხვ. შესახებ (სახელმძღვანელოს ტექსტს, ასევე შეუძლია ფოტომასალის გამოყენებაც);
2. „სთხოვს“  NotebookLM-ს
   • დააჯგუფოს  ინფორმაცია მიზეზ–შედეგობრივი კავშირების მიხედვით;
   • ტექსტიდან ამოკრიფოს ფაქტები, რომლებიც აჩვენებს კლიმატის გავლენას;
   • იპოვოს პარალელები  გეოგრაფიულ აღმოჩენებსა და თანამედროვე გლობალიზაციას შორის;
   • როგორ აისახება  აღნიშნული ცვლილებები   მოსახლეობის უფლებებზე?
   • და ა.შ.

AI პასუხობს მოსწავლეს მხოლოდ იმ წყაროებზე დაყრდნობით, რაც შესთავაზა  მოსწავლემ. შედეგად, მიღებულ პასუხს მოსწავლე  აანალიზებს  და აკეთებს დასკვბებს  ანუ რეალურად ახდენს თეორიული ცოდნის გადატანას პრაქტიაკში.

ინსტრუქცია NotebookLM-ში მუშაობისათვის:

• NotebookLM შესვლა Google ანგარიშით  https://notebooklm.google/
• დააჭირეთ ღილაკს “Create new notebook”
• წყაროების დამატება:  NotebookLM მუშაობს მხოლოდ იმ მასალაზე, რომელსაც მოსწავლე დაამატებს (მაგალითად, სახელმძღვანელოს ტექსტი (PDF / DOC), მასწავლებლის მიერ მიწოდებული ტექსტი, სამეცნიერო კვლევები (კოპირება–ჩასმით) და ა.შ.
• მთავარი პრინციპი NotebookLM -ში მუშაობისას არის: „თუ წყარო არ არის, პასუხიც არ იქნება-იფიქრე ტექსტზე დაყრდნობით“;
• მოსწავლეები კითხვებს წერენ ჩატში, მაგალითად:

• რა იყო ამ ტექსტის მთავარი იდეა?
• რომელი ფაქტორები უკავშირდება ბუნებრივ გარემოს?
• რომელი ინფორმაცია აღწერს ბუნებრივ გარემოს?
• როგორ იმოქმედა კლიმატმა ისტორიული პროცესის განვითარებაზე?“
• როგორია ლანდშაფტის მნიშვნელობა ისტორიულ პროცესებში?
• და ა.შ.

ფაქტები მიზეზ–შედეგობრივი კავშირებით:

• რომელი ცვლილებები გამოიწვია გეოგრაფიულმა აღმოჩენებმა?
• იპოვეთ პარალელები წარსულ მოვლენებსა და თანამედროვე გლობალიზაციას შორის;
• როგორ აისახება ეს პროცესები დღევანდელ პოლიტიკაზე?
• და სხვ.

მოსწავლეები NotebookLM -ის პასუხებს აანალიზებენ და აკეთებენ კომენტარებს, დასკვნებს.  ფაქტობრივად NotebookLM გამოიყენება როგორც ანალიზის, გააზრებისა და ცოდნის ტრანსფერის მხარდამჭერი ინსტრუმენტი.

ლანდშაფტზე დაფუძნებული სწავლებისას, რომელიც  ხელს უწყობს ტრანსფერული უნარების აქტივაციას,  AI-ის გამოყენება მოტივაციას  და ხალისს სძენს მოსწავლის საქმიანობას,  ავითარებს კრიტიკულ და სისტემურ აზროვნებას, ზრდის მოსწავლეთა მოტივაციას, ამყარებს ინტერდისციპლინარულ კავშირებს და ხელს უწყობს ისტორიის, გეოგრაფიის საგნობრივი ცოდნის გაზრდას და სამოქალაქო პასუხისმგებლობის გააზრებას. მოსწავლე სწავლობს არა მხოლოდ „რა მოხდა“, არამედ რატომ მოხდა და როგორ შეიძლება მსგავსი პროცესები განვითარდეს მომავალში.

• რამდენად მიზანშეწონილია ტრანსფერზე ორიენტირებისას https://notebooklm.google/ გამოყენება?

როდესაც მასწავლებელი მსგავსი კონკრეტული მიზნით იყენებს AI-ის,  ამ შემთხვევაში ის არ ანაცვლებს აზროვნებას, არამედ აძლიერებს კიდეც ცოდნის ტრანსფერს.

შეფასების სავარაუდო რუბრიკა  ბუნებრივ     ლანდშაფტებსა და  ცოდნის ტრანსფერზე ორიენტირებული გაკვეთილების  დროს AI -ის გამოყენებით :

8-9-10: ზუსტად და სიღრმისეულად იყენებს ისტორიულ და გეოგრაფიულ ცოდნას; ტერმინები სწორად გამოყენებულია; იყენებს არგუმენტებს, მიზეზ-შედეგობრივი კავშირებს; ავლენს სამოქალაქო პასუხისმგებლობას, წარმატებით აკავშირებს ისტორიულ/გეოგრაფიულ ცოდნას რეალურ / თანამედროვე კონტექსტთან, წარმატებით იყენებს AI ინსტრუმენტებს.

5-6-7:  ძირითადად სწორად გადმოსცემს შინაარსს, თუმცა დავალება მეტწილად აღწერითი ხასიათისაა და ანალიზი ზედაპირულია/ ან – ნაწილობრივი; არგუმენტებიც სუსტია, დასაბუთებაც არასკამარისი და შეიცავს ფაქტობრივ უზუსტობებს; სამოქალაქო ასპექტი წარმოდგენილია, თუმცა არ არის სიღრმისეულად დანახული; ტრანსფერული კავშირებიც სუსტია.

ისტორიის, გეოგრაფიისა და მოქალაქეობის სწავლებისას ბუნებრივი ლანდშაფტების ინტეგრირება AI -ის ჩართულობით ტრანსფერული ცოდნის აქტივაციის ეფექტური  გზაა და   ხელს უწყობს აკადემიური მიღწევების გაზრდას, მოტივაციას და პიროვნულ ზრდას. 

სტატიის იდეა მიგრაციის თემაზე მუშაობისას გაჩნდა. მასში ვსაუბრობთ არა მხოლოდ საერთაშორისო განათლების მნიშვნელობასა და ქართველი ახალგაზრდების საზღვარგარეთ სწავლის ტენდენციებზე, არამედ იმ ემოციურ მხარეზე, რომელიც ამ პროცესს ახლავს თან – იქნება ეს ოცნება, შიში თუ მონატრება.

ტექსტის თანაავტორია ჩემი მოსწავლე თამარი – მე-11 კლასის მოსწავლე, რომელიც გამოირჩევა ანალიტიკური აზროვნებით, ღრმა ემოციური ხედვითა და პასუხისმგებლობის გრძნობით. ყოველი საკითხის განხილვისას ის ქმნის ახალ იდეებს, რაც ნაშრომს განსაკუთრებულ ღირებულებას ანიჭებს.

ეს არ არის მხოლოდ ფაქტების ჩამონათვალი. თამარის ნააზრევი გვიჩვენებს იმ გზას, რომელიც ბევრ ქართველ ახალგაზრდას წინ ელის – ოცნებიდან აკადემიურ გამოწვევებამდე, პიროვნულ და კულტურულ ტრანსფორმაციამდე. ის გულწრფელად წერს იმ ემოციებზე, ოჯახურ კავშირებზე, მომავალ მონატრებასა და იმედზე, რომლებიც უკვე ახლა აწუხებს ათასობით მოსწავლეს.

თამარისთვის, ისევე როგორც მისი თაობისთვის, საზღვარგარეთ სწავლა ჯერ კიდევ ოცნებაა – მაგრამ სწორედ ამ ოცნებაში იკითხება მთელი ემოციური და ინტელექტუალური მომზადება. ის ფიქრობს არა მხოლოდ წასვლაზე, არამედ დაბრუნებაზე და იმაზე, რა შეუძლია გააკეთოს თავისი ქვეყნისთვის. და როცა ამას კითხულობ, ხვდები: მიგრაცია მხოლოდ სტატისტიკა და რიცხვები არ არის – ეს ათასობით ახალგაზრდის პირადი ოცნებაა, სავსე შიშებით, იმედითა და პასუხისმგებლობით.

თამარის ხედვა ერთ-ერთი მაგალითია იმ 8-10 ათასი ქართველი ახალგაზრდიდან, რომლებიც ყოველწლიურად ტოვებენ საქართველოს საზღვარგარეთ სასწავლებლად – ან ოცნებობენ ამაზე. მათი გზა იწყება სწორედ ასეთი ნააზრევით და მიდის პიროვნულ ტრანსფორმაციამდე; ეს გზა სავსეა არა მხოლოდ აკადემიური გამოწვევებით, არამედ ღრმა ემოციური მოგზაურობითაც.

მიგრაცია კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი უძველესი და ყველაზე გავრცელებული საშუალებაა ცხოვრების ხელახლა დასაწყებად, ახალ ეტაპზე გადასასვლელად – განსაკუთრებით კი საგანმანათლებლო და სამუშაო მიზნების მისაღწევად.

დღეს საქართველო სხვა ქვეყნებს ნამდვილად არ ჩამოუვარდება ემიგრანტების რაოდენობით, რომელთა შორის ბევრია სტუდენტიც და ზოგჯერ მოსწავლეც. მიუხედავად იმისა, რომ თითოეულ მათგანს უნიკალური ისტორია და მოტივაცია აქვს, მაინც შეგვიძლია ვისაუბროთ საერთაშორისო სტუდენტების ზოგად პორტრეტზე – მათ შესაძლებლობებზე, გამოწვევებზე და იმ ემოციურ მოგზაურობაზე, რომელსაც ეს გზა მოითხოვს.

ადამიანი საერთაშორისო სტუდენტად „იქცევა“ იმ მომენტიდან, როცა პირველად ებადება საზღვარგარეთ სწავლის იდეა. აქ არ  იგულისხმება მოკლევადიან კურსებზე ან ტრენინგებზე – ამ შემთხვევაში ვითვალისწინებთ სერიოზულ, გრძელვადიან პერიოდს: ბაკალავრიატს, მაგისტრატურას, დოქტორანტურას – წლებს, რომლებიც 2-დან 5-მდე (ან მეტიც) გრძელდება.

თავდაპირველად ეს იდეა ჯერ კიდევ „ოცნებაა“ – სტუდენტი ან მოსწავლე ხედავს მხოლოდ შესაძლებლობებს, ახალ სამყაროს, რომელიც მის წინ იხსნება.

მას შემდეგ, რაც მოსწავლე გადაწყვეტს, რომ მზადაა ამ ნაბიჯის გადასადგმელად, იწყება საერთაშორისო სტუდენტობის მოსამზადებელი ეტაპი, რომელშიც არამხოლოდ ზემოაღნიშნული პირი, არამედ მისი ოჯახიც არის ჩართული. მოგვიანებით ამ ერთი მიზნით გაერთიანებულ სოციუმს ემატება college admission counsellor (არა ყოველთვის), რომელიც რჩევებს აძლევს მომავალ ემიგრანტს, თუ როგორ მოიქცეს მისი მიზნის შესასრულებლად. აქვე ვითვალისწინებთ მასწავლებლებს, რომლებსაც „ევალებათ“ მოსწავლის კონკურენტუნარიანად დახასიათება, მისი დადებითი თვისებებისა და შესაბამისი შესაძლებლობების სამაგალითო შეფასება, რასაც დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მოსწავლის უცხოურ უნივერსიტეტში მიღებისას. ასეთ დროს მთავარი სირთულე ის კი არ არის, რომ თითოეული დოკუმენტი ნოტარიულად უნდა დამოწმდეს, არამედ – ვიზის აღება.

საზღვარგარეთ გამგზავრების წინ თითქმის ყველა ადამიანი მოუთმენლად ელის ვიზის აღებასთან დაკავშირებული ეტაპების გავლას, რადგანაც ხშირ შემთხვევაში სწორედ ის იქცევა მთავარ დაბრკოლებად ემიგრანტებისთვის.

წარმოიდგინეთ, რომ ეს საბოლოო შეკითხვა გადაწყვეტს თქვენს ბედს: „რატომ მიდიხარ უცხოეთში სასწავლებლად (ან სამუშაოდ)?“. თითქოს ამ კითხვაში ერთიანდება მთელი შრომა და თავდაპირველი იდეა, რამაც აქამდე მიგვიყვანა. ერთი შეხედვით, არცთუ ისე რთულია მასზე პასუხის გაცემა, მაგრამ პატარა წაბორძიკებაც კი საკმარისია, რომ ეს „გამოცდა“ ვერ იქნას ჩაბარებული, მაგალითად, პასუხები როგორიცაა: „არ ვიცი“, „არ ვარ დარწმუნებული“ და ა.შ. (რადგან ეს მიანიშნებს, რომ მოსწავლე რეალურად მზად არ არის ამგვარი ნაბიჯის გადასადგმელად).

დავუშვათ, რომ ეს ეტაპიც გადალახულია და ახლა მომავალი ემიგრანტი ელოდება უნივერსიტეტის თანხმობას, მათ მიერ შემოთავაზებულ პირობებს სტუდენტის მიერ შეტანილი განაცხადის განხილვის შემდეგ. პირველი ამოსუნთქვა, უსაზღვრო სიხარულის განცდა მოსდევს წერილის წაკითხვას, რომელიც ამცნობს მოსწავლეს, რომ ის მისი ოცნების სასწავლებელში მიიღეს და პირობებიც მთლიანად / უმეტესწილად დაუკმაყოფილეს.

ამის შემდეგ კვლავ ბრუნდება „მეოცნებეობა“: რას გავაკეთებ პირველად? ვნახავ ღირსშესანიშნაობებს? გავისეირნებ ქალაქში? მაგრამ რეალობა ხშირად სხვაა – თვითმფრინავის დაშვებისთანავე პირველი ზარი ოჯახს ურეკავს: „ჩამოვედი უსაფრთხოდ!“

პირველი კვირები სავსეა ზარებით, შეტყობინებებით: „ჩემი პირველი საცხოვრებელი!“, „პირველი ლექცია!“, „მომენატრეთ…“ – „ჩვენც მოგვენატრე, გაუფრთხილდი თავს“.

თითქმის არცერთი ემიგრანტი არ ტოვებს სამშობლოს ისე, რომ რაიმე არ წაიღოს იქედან, რაც მას გაახსენებს. სუვენირებთან ერთად ჩემოდნებში დედას, მამას, ბებიას ანდა პაპის მიერ ჩუმად ჩადებული ჩურჩხელაც მოიძებნება, რომელიც ქართულ კულტურასთან ერთად მის ისტორიის ნაწილსაც წარმოადგენს. ზოგი შეხედულებით ეს ჩურჩხელა განათლების გზაზე დაყენებული „ჯარისკაცის“ საგზალია, რომელიც ნოყიერია, მალე არ ფუჭდება და ქართული კულტურის გამოსახულებაა.

მალე იწყება რთული ეტაპი – მარტოობის შეგრძნება, ნოსტალგია და მონატრება. ეს ემოციები თანაბრად ეხება როგორც სტუდენტს, ისე მის ოჯახს, თუმცა ხშირად ორივე მხარე ცდილობს მის დამალვას, რათა არ გააღვივოს ტკივილი მეორე მხარეში. მიუხედავად ამისა, ხანდახან გულწრფელი საუბარი აუცილებელია, რადგან ეს ამცირებს სტრესს და აძლიერებს ურთიერთგაგებას.

შვილზე ადრე, ძირითადად, მშობელს უჩნდება აზრები იმასთან დაკავშირებით, თუ რამდენად ღირს ახალგაზრდას საზღვარგარეთ გაშვება, თუნდაც ეს სწავლის მიზნით ხდებოდეს, და როგორ გაუმკლავდება ბავშვი მომავალ დაბრკოლებებს. უმეტეს შემთხვევაში უმჯობესია უფროსმა ადამიანმა დათმოს ამგვარი პოზიცია / შეხედულება და როგორც ამას ილია ჭავჭავაძის ნაწარმოებში „ოთარაანთ ქვრივი“ ვკითხულობთ, დროებით თავღია დატოვოს ჭურჭელი და დააცადოს მაჭარს თავისით დადუღება.

ემიგრანტის ფიქრები, განცდები ხშირად აშინებს და ყოყმანს აწყებინებს იმაზე, თუ რამდენად ღირდა ამგვარი ნაბიჯის გადადგმა და დამოუკიდებლობისკენ სწრაფვა. სწორედ ამ დროს იწყებს ის სიარულს ხელახლა და აწყდება მრავალ შემაფერხებელ ფაქტორს, მათ შორის ისეთ მცირედს, როგორიც შეიძლება იყოს: საჭმლის მომზადება, სარეცხის გარეცხვა, დილით ადრე ადგომა და სხვა. მაგრამ მარტოობის შეგრძნებას ამძაფრებს ისიც, რომ ამ ყველაფერს მისთვის სხვა ადამიანი ვერ გააკეთებს, ვერავინ მოუმზადებს საჭმელს, როცა დაიღლება, ვერავინ დაუკერებს აწყვეტილ ღილს პერანგზე, ვეღარავინ გაუბრაზდება, დაამშვიდებს, ანუგეშებს, ანდაც გვიან ღამე გაახსენებს, რომ ხარისხიანი ძილის გარეშე სწავლა გაუჭირდება და ასე შემდეგ.

ემოციებისგან თავის დაღწევა უსაზღვროდ ბევრ საქმეში დაკარგვითაც შეიძლება, რასაც ძალიან ბევრი ადამიანი მიმართავს; თუმცა სინამდვილეში, ეს უფრო მეტად გამოფიტავს ორგანიზმს და საბოლოოდ ნეგატიურ შედეგს იძლევა. ზოგჯერ კი დისტანცია ოჯახთან გაუგებრობას იწვევს – რადგან ტელეფონით ყველა ემოციის გადმოცემა შეუძლებელია.

უამრავი გამოცდის, ცხოვრებისეულის თუ უნივერსიტეტის შუალედურისა და ფინალურის, გადალახვის შემდეგ საახალწლო პერიოდიც ახლოვდება. შეიძლება ითქვას, ამ დროს ყველაზე მნიშვნელოვანია საერთაშორისო სტუდენტის ოჯახთან სიახლოვე. ზოგ შემთხვევაში მას აქვს საშუალება რამდენიმე დღით მაინც ინახულოს საყვარელი ადამიანები; მაგრამ თუ ამასაც ვერ ახერხებს, მაშინ ბევრად აღმატებულად იგრძნობს ემიგრანტი მარტოობას, მონატრებასა და ნოსტალგიას. ამ ყველაფერს კი ქართული ტრადიციული საახალწლო კერძების, პირველად დამოუკიდებლად მომზადება „აგვირგვინებს“.

საკუთარი პროფესიისა და დამოუკიდებლად ცხოვრების უნარის „სწავლის“, „დაუფლების“ შემდეგ ნელ-ნელა ბრუნდება სიხარული, თავდაჯერებულობა, ფეხზე მყარად დგომის შეგრძნება.

სწავლის საბოლოოდ დასრულების შემდეგ კი ჩნდება ერთ-ერთი უმთავრესი კითხვა: დაბრუნდება თუ არა საერთაშორისო სტუდენტი სამშობლოში? ანდა რა აღიქმება ახლა მისთვის სამშობლოდ? ასეთ დროს ემიგრანტს უამრავი აზრი უტრიალებს თავში, რომლებიც იმედითა და შიშითაა სავსე ისე, როგორც მგზავრის შემთხვევაში (ი. ჭავჭავაძის „მგზავრის წერილები“). საბოლოო შედეგის გააზრება – სიხარულით, ცრემლებით, სირთულეებით, გამოცდილებით და სხვა მრავალით სავსე დრო – ჰქონდა თუ არა აზრი ამ ყველაფერს?

ამასთან ერთად გასათვალისწინებელია საზოგადოების მოსაზრება საერთაშორისო სტუდენტებთან დაკავშირებით, როგორ აღიქმებიან ისინი ქართულ სოციუმში? სამშობლოს მომავლის გმირებად? თუ „თერგადალეულებად“, როგორც მე-19 საუკუნეში იტყოდნენ?

ზემოხსენებულ კითხვებზე პასუხის გაცემა ემიგრანტის მოვალეობაა, რომელიც მან საკუთარი საერთაშორისო მოქალაქედ ყოფნის დროს მიღებული გამოცდილებიდან გამომდინარე უნდა შეძლოს. ამასთან ერთად, სურს თუ არა მიმღებ ქვეყანას მისნაირი ადამიანის გაშვება? ანდა მის სამშობლოს მისი „უკან დაბრუნება“, მიღება? რა თქმა უნდა, აქ არ იგულისხმება, რომ სახელმწიფო ზღუდავს სტუდენტს გარკვეულ საზღვრებში და / ან არღვევს მის უფლებებს; არამედ მოიაზრება ის, თუ რა სახის სარგებელი / ზარალი მოაქვს საერთაშორისო მოქალაქედ (კონკრეტულად ერთს და ასევე მთლიან მათ რიცხვს) ნებისმიერი ქვეყნისთვის.

საერთაშორისო სტუდენტთა დემოგრაფია

მსოფლიოში ყველაზე პოპულარული მიმღები ქვეყნებია: აშშ, დიდი ბრიტანეთი, კანადა, ავსტრალია და გერმანია. ქართველი სტუდენტებისთვის კი: გერმანია – ულიდერო არჩევანი ევროპაში (განსაკუთრებით სახელმწიფო უნივერსიტეტების დაბალი ან უფასო სწავლის გამო);

იტალია და პოლონეთი – მეორე და მესამე ადგილებზე (იაფი ცხოვრება და სწავლა);

საფრანგეთი – დაფინანსებული პროგრამებითა და პრესტიჟული პროგრამებით;

სხვა ევროპული ქვეყნები, რომლებსაც ქართველები ხშირად ირჩევენ არის: ესპანეთი, ჩეხეთი, ავსტრია, ლიტვა და სხვები.

სხვადასხვა კვლევის მიხედვით, ყოველწლიურად საქართველოდან დაახლოებით 8-10 ათასი ახალგაზრდა მიდის საზღვარგარეთ სასწავლებლად. მათგან 65-70% წარმატებით ასრულებს სწავლას. კურსდამთავრებულთა 35-40% რჩება მიმღებ ქვეყანაში, დანარჩენები კი ბრუნდებიან – და ხშირად მიღებულ ცოდნას საქართველოს განვითარებისთვის იყენებენ.

ეს პროცესი გეოგრაფიულად განიხილება როგორც „ტვინების გადინება და დაბრუნება“, რომელიც ასახავს მოსახლეობის მიგრაციის ინტელექტუალურ მიმართულებას და მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს როგორც მიმღები, ისე წარმოშობის ქვეყნების სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაზე.

საერთაშორისო სტუდენტთა მიგრაცია მნიშვნელოვან ეკონომიკურ გავლენას ახდენს როგორც მიმღებ, ისე წარმოშობის ქვეყნებზე. მიმღები ქვეყნები იღებენ შემოსავალს სწავლის საფასურისა და სტუდენტების ყოველდღიური ხარჯებისგან, ხოლო განათლების შემდეგ ქვეყანაში დარჩენილი კვალიფიციური კადრები აძლიერებენ შრომით ბაზარს. წარმოშობის ქვეყნებისთვის ეს პროცესი შეიძლება ნიშნავდეს როგორც „ტვინების გადინებას“, ისე ეკონომიკურ სარგებელს – ფინანსური გზავნილების, დაბრუნებული სპეციალისტებისა და ახალი ცოდნის გავრცელების სახით.

საზღვარგარეთ სწავლის გაგრძელების გადაწყვეტილების მიღებისას, თავდაპირველად გათვალისწინებული უნდა იქნას ის სახსრები, რომელთა დახარჯვაც ოჯახს მოუწევს ამ გეგმის შესასრულებლად. სტუდენტთა მიმღები ქვეყნის მიზანია, რომ ის ეკონომიკური ხარჯები, რომელიც ამ ემიგრანტის ხარისხიანი განათლების უზრუნველსაყოფად იქნა გაწეული, კვლავ „ანაზღაურდეს“ ამავე სტუდენტის მიერ, მაგალითად, მისი ადგილობრივ შრომით ბაზარზე დასაქმებით. მსგავსი მიზნები აქვს თავად მიგრანტის ოჯახსა და მის გამშვებ სახელმწიფოსაც.

აღსანიშნავია ისიც, რომ სტუდენტებისთვის საერთაშორისო საგანმანათლებლო სამყაროს შექმნით სრულდება მდგრადი განვითარების სხვადასხვა მიზანი, განსაკუთრებით, მე-4 – „ხარისხიანი განათლება“.

შესაბამისად თითოეული ნაბიჯის გადადგმა უნდა იყოს წინასწარ განსაზღვრული, მოსალოდნელი შედეგები – გათვალისწინებული. ასეთ შემთხვევაში მომავალ საერთაშორისო სტუდენტებს, მათ შორის, მეც და ჩემს გარშემო მსგავსი მიზნის ქვეშ გაერთიანებულ მოსწავლეებს, შედარებით გაუადვილდებათ მიგრაცია, ახალ კულტურასთან შეგუება, ადაპტაცია და სამომავლო გეგმების განსაზღვრა.

საერთაშორისო სტუდენტთა მიგრაცია რთული, მაგრამ აუცილებელი პროცესია თანამედროვე სამყაროში. ის აერთიანებს პიროვნულ, სოციალურ და ეკონომიკურ გამოწვევებს. სწორი დაგეგმვა, ემოციური მზადყოფნა და მხარდაჭერა საშუალებას აძლევს ახალგაზრდებს გადალახონ სირთულეები და გამოიყენონ ცოდნა როგორც საკუთარი, ისე ქვეყნისა და გლობალური საზოგადოების სასიკეთოდ. მნიშვნელოვანია ბალანსი: ცოდნის მიღება საზღვარგარეთ და მისი დაბრუნება სამშობლოში.

ანანო გაფრინდაშვილი და ლიზი კახეთელიძე

ყოველ კლასში გვხვდება მოსწავლე, რომელიც არა მხოლოდ ცოდნით, არამედ მიზანდასახულობითა და ცნობისმოყვარეობით გამოირჩევა. ყოფილი მოსწავლე რომ არ არსებობს, ხომ იცით? ამიტომ მინდა გიამბოთ ჩემს ორ მოსწავლეზე – ანანოზე და ლიზიზე, რომლებიც დღეს სხვადასხვა ქვეყნის უნივერსიტეტებში სწავლობენ.

მათი გამოცდილება გვაძლევს შესაძლებლობას – შევხედოთ განათლების სისტემებს მათივე თვალით, არა თეორიიდან, არამედ რეალური ცხოვრებიდან. რა მსგავსებები და განსხვავებები არსებობს ქართულ და უცხოურ საგანმანათლებლო სისტემებს შორის? რა უპირატესობები აქვთ უცხოურ სკოლებსა და უნივერსიტეტებს?

ეს არის სისტემა, რომელიც აღვივებს ცნობისმოყვარეობას, ავითარებს კრიტიკულ აზროვნებას, გვასწავლის თანამშრომლობას, ემპათიას და და გვასწავლის, როგორ ვიცხოვროთ მუდმივად ცვალებად სამყაროში. მათი გამოცდილება შეიძლება გახდეს სტიმული ჩვენთვის:  ვიფიქროთ, რა გვაკლია და როგორ შეიძლება შევცვალოთ სწავლა ისე, რომ გზა გახდეს არა მხოლოდ რთული, არამედ საინტერესო და თავისუფალი.

წარმატების პირველი ნაბიჯი

ანანო ხომ გახსოვთ? მეოთხე კლასში გეოგრაფობა რომ უნდოდა? მისი ცნობისმოყვარეობა და კითხვები ყოველთვის მაფიქრებინებდა, როგორ შეიძლება ერთი პატარა საკითხი გადაიქცეს დიდ აღმოჩენად. დღეს ანანო გერმანიაში სწავლობს ეკონომიკას და აგრძელებს იმ გზას, რომელიც ბავშვობიდანვე აირჩია: ცოდნის ძიება, განვითარება და საკუთარი ადგილის პოვნა სამყაროში.

ანანო

უკვე სამი წელია, რაც გერმანიაში ვსწავლობ. ეს პერიოდი სავსე იყო სიახლეებითა და ცვლილებებით.

სკოლის დამთავრების შემდეგ ჩემი გზა პირდაპირ უნივერსიტეტში არ გაგრძელებულა. ერთი წელი Studienkolleg-ში გავატარე – ეს მოსამზადებელი კურსია  კოლეჯში იმ უცხოელებისთვის, ვისი სკოლის ატესტატიც გერმანიაში ბაკალავრიატში ჩასარიცხად საკმარისი არ არის.

გარშემომყოფები მამშვიდებდნენ: „არაუშავს, მარტო ერთი წელი დაგეკარგებაო“. მაგრამ უნივერსიტეტში რომ დავიწყე სწავლა, გავიაზრე, რომ ეს წელი არა დაკარგული, არამედ უდიდესი შენაძენი იყო. მადლიერი ვარ, რადგან ეკონომიკის პირველ ლექციაზე უკვე ვიგებდი იმ ცნებებს, რომლებიც სკოლაში გავლილი არ მქონდა, მაგრამ Studienkolleg-მა მასწავლა. წინააღმდეგ შემთხვევაში, დაბნეული ვიჯდებოდი და მოცემული მასალის გასაგებად ჯერ მომიწევდა ისეთი ცნებების სწავლა და გაგება, რომლებზეც მე სკოლაში ყურიც არ მქონდა მოკრული, ხოლო ლოგიკურია გერმანელ პირველკურსელებს უკვე გავლილი ჰქონდათ.

რა განასხვავებს ქართულ და გერმანულ განათლების სისტემებს?

გერმანული სისტემა სტრუქტურითაც განსხვავებულია. დაწყებითი სკოლის (პირველი-მეოთხე, ზოგჯერ მეექვსე კლასამდე) შემდეგ მოსწავლები რეკომენდაციას იღებენ, თუ სად სჯობს მათთვის სწავლის გაგრძელება: Hauptschule, Realschule თუ Gymnasium. გიმნაზია ყველაზე მაღალი დონისაა და მხოლოდ მისი დამთავრება იძლევა უნივერსიტეტში ჩარიცხვის უფლებას. არსებობს პროფესიული გიმნაზიებიც, მაგალითად ეკონომიკის მიმართულებით, სადაც საგნები უკვე პრაქტიკულადაა ორიენტირებული (ბუღალტერია, ეკონომიკის შესავალი).

ის მოსწავლეები, რომლებიც სხვა სახის სკოლას ამთავრებენ, თუმცა სურთ უნივერსიტეტში სწავლის გაგრძელება, გიმნაზიაში გადადიან და დამატებითი ერთი ან ორი წლის შემდეგ ამთავრებენ ე.წ. აბიტურს, რომლითაც შემდგომ უნივერსიტეტში აგრძელებენ სწავლას.

თუმცა მინდა აღვნიშნო, რომ უნივერსიტეტის გარდა, ძალიან დიდი შესაძლებლობა ეძლევათ პროფესიული კოლეჯების სახით, სადაც შეუძლიათ რაიმე კონკრეტული პროფესია შეისწავლონ და იღებენ თეორიასთან ერთად პრაქტიკულ გამოცდილებასაც, სადაც ჩვეულებრივად მუშაობენ და ხელფასიც ერიცხებათ. ასეთ კოლეჯებში შეუძლიათ შეისწავლონ მაგალითად ექთნობა, ბუღალტერია, მექანიკოსობა და კიდევ სხვა ძალიან ბევრი სახის პროფესია, რომელიც მე საქართველოში გაგონილიც კი არ მქონია. პროფესიული კოლეჯის დამთავრების შემდეგ სურვილისამებრ ასევე ეხსნებათ უნივერსიტეტის კარი.

მიუხედავად იმისა, რომ მე პირადად ვთვლი, რომ მეოთხე კლასი ცოტა ადრეა მოსწავლის შესაძლებლობების შესაფასებლად და გადასაწყვეტად, თუ რომელი სკოლა შეესაბამება, მაინც ვთვლი, რომ გერმანიის განათლების სისტემა იმის მაგალითია, რომ საწადელს მხოლოდ ერთი გზით არა, სხვა ბევრნაირი გზით შეგიძლია მიაღწიო: იქ, სადაც ერთი კარი იხურება, მეორე იღება.

ჩემს გამოცდილებას რაც შეეხება აუცილებლად უნდა ვასხენო ის ფაქტი, რომ მე კერძო სკოლა დავამთავრე, რამაც ჩემი აზრით რაღაც სახის პრივილეგიები მომცა, რაც ბევრ საჯარო სკოლის მოსწავლეს საქართველოში არ აქვს.

თუნდაც ის, რომ მეექვსე კლასამდე გვქონდა საგნები, როგორიცაა ჭადრაკი, ქართული და ინტერნაციონალური ცეკვები, ჩხირკედელაობა, გვქონდა საკმაოდ სერიოზული თეატრალური დადგმები ქართულად, გერმანულად და ინგლისურად, გვქონდა საქველმოქმედო ღონისძიებები, ასევე საჭადრაკო ჩემპიონატები და სხვა მრავალი.

ვთვლი, რომ ამ ყველაფერმა ჩვენი სახით ნამდვილად შეჰმატა ქვეყანას კრეატიული ბავშვები, რომლებსაც ჰქონდათ კონკურენტუნარიანობა, რომლებმაც თავისი ასაკისთვის იცოდნენ სოციალურად ჩართულობის მნიშვნელობა.

თუმცა ეს იყო მეშვიდე კლასამდე. რა მოხდა მეშვიდე კლასში?

მაგრამ მეშვიდე კლასიდან დატვირთვა იმდენად გაიზარდა (7-8 გაკვეთილი დღეში), რომ დამატებით აქტივობებს ადგილი აღარ დარჩა. თუმცა მასწავლებლები მაწვდიდნენ ინფორმაციას პროექტებზე – გაეროს მოდელირება, დებატები, კონკურსები.

გერმანელ მეგობრებს საღამოობით მეცადინეობა არ უწევთ. სპორტი გერმანიაში არის გაკვეთილი და მასში იწერება ნიშანი, ყველამ უნდა იცოდეს ცურვა, სხვადასხვა სპორტის სახეობა, ველოსიპედის ტარება და აშ. ფიზიკურ ჯანმრთელობას გაცილებით დიდი ყურადღება ექცევა, მაშინ როცა მე და ჩემი კლასელები დილის ცხრიდან შუადღის სამ საათამდე უმოძრაოდ ვისხედით კლასში, გაკვეთილებს შორის ხუთ-ხუთ წუთიანი დასვენებებით.

საბუნებისმეტყველო საგნებში ასევე გაცილებით პრაქტიკული დავალებები და ექსპერიმენტები აქვთ, მხოლოდ პარაგრაფების სწავლითა და ფორმულების დაზეპირებით არ შემოიფარგლებიან, რაც ცხადია მოსწავლეებში უფრო დიდ ცნობისმოყვარეობას აღვიძებს.

სკოლაში აქვთ მოსწავლეთა საბჭოები და სხვადასხვა სახის მოსწავლეთა-ინციატივები, რომლებიც აქტიურები არიან მაგალითად ადამიანთა უფლებების დაცვის მიმართულებით, ან ეკოლოგიის მიმართულებით.

ასევე მეათე კლასში მათ აქვთ სავალდებულო ერთ ან ორ კვირიანი პრაქტიკა იმ სფეროში, რომელშიც სურთ ნახონ, თუ როგორია სამუშაო გარემო, გრაფიკი, როგორ გამოიყურება ამა თუ იმ სფეროს წარმომადგენლების საქმიანობა და ასე იძენენ პირველ რეალურ შთაბეჭდილებებს, რაც შემდგომ უფრო ეხმარებათ გადაწყვეტილების მიღებაში.

უფროს კლასებში აქვთ არჩევითი საგნები, რაც ყველაზე მეტად მსურდა და დამაკლდა ქართულ სკოლაში.

ბოლო ორ დამამთავრებელ წელს მათ აქვთ უფლება აირჩიონ ხუთი ან ექვსი საგანი, რომელთა ნიშნებიც მათი სკოლის ატესტატში ე.წ. Abiturzeugnis-ში შევა. არჩევა ხდება ძირითადად ინტერესებისა და მომავალი პროფესიის შესაბამისად.

ეს საგნები შეიძლება იყოს სტანდარტული, როგორიცაა მათემატიკა, გერმანელი, ისტორია, გეოგრაფია ან საქართველოსთვის არასტანდარტული, როგორიცაა პროგრამირება, ინფორმატიკა, ეკონომიკა, რელიგია და დიახ, ასევე სპორტიც.

ჩემმა სკოლამ განსაკუთრებით დაწყებით კლასებში ხელოვნების ბევრი დარგი გამაცნო და შემაყვარა, რამაც ჩემს კრეატიულობას ნამდვილად მისცა გასაქანი, მასწავლა ასევე სოციალური ჩართულობის მნიშვნელობა. ასევე კრიტიკული აზროვნებაც გამომიმუშავა, თუმცა ვთვლი, რომ ამაზე უფრო მეტი სამუშაო აქვთ ქართულ სკოლებს. ისეთი საგნების, როგორიცაა თუნდაც ისტორია და მოქალაქეობა, უკეთესად წარმართვა შეიძლება, სადაც მოსწავლეებს ექნებათ საშუალება გაავარჯიშონ კრიტიკული აზროვნება და დებატების კულტურა ისწავლონ.

ასევე ყოველდღიური დავალებების შესრულებით და გამოკითხვით მოსწავლეები თვითდისციპლინას ვერ გამოიმუშავებენ, რაზეც მაგალითად გერმანული უმაღლესი განათლების სისტემა არის აგებული, დავალებები უნდა იყოს გრძელვადიანი, სადაც მოსწავლე თავად ისწავლის დროის ორგანიზებას.

გერმანელ თანაკურსელებში კი ძალიან ვაფასებ თუ როგორ გამოხატავენ საკუთარ შეხედულებებს, თუ როგორი თავისუფლები არიან მათივე არჩევანის პროცესში. მათ  აქვთ ძალიან განვითარებული კრიტიკული აზროვნების უნარი, ამას მალევე ამჩნევ, როცა მათთან სხვადასხვა თემაზე საუბრობ. სწორ კითხვებს სვამენ თუნდაც ისეთ თემასთან დაკავშირებით, რაც მათთვის უცხოა.

ხანდახან დავფიქრებულვარ, თუ საიდან მოდის ეს თავისუფლება და ამაზე ჯერჯერობით ერთ პასუხს მივაგენი: მათ აქვთ სახელმწიფო, რომელიც სტაბილურობასა და სამართლიანობას ჰპირდებათ.

მათთვის ფაკულტეტის შეცვლა წლის დაკარგვას არ ნიშნავს, მათთვის უნივერსიტეტში არ სწავლა კარიერისა და შემოსავლის დასასრული არ არის. მათთვის ეს ყველაფერი თვითშემეცნების პროცესია.

მათ თვალებში ასევე ხშირად ვამჩნევ ცნობისმოყვარეობის ნაპერწკალს და ვთვლი, რომ ეს არის, რაც განგვასხვავებს მათგან. გერმანული განათლების სისტემა არის მორგებული იმაზე, რომ გაგიღვივოს ცნობისმოყვარეობა და ამით გაპოვნინოს საკუთარი თავი.

მოკლედ, ამ ორი განათლების სისტემაზე საათობით შეგვიძლია ვისხდეთ და ვიმსჯელოთ, თუმცა ფაქტია ის, რომ რაც მე ჩემი კერძო სკოლის პრივილეგია მეგონა (და არამარტო!), გერმანული საჯარო სკოლის სტანდარტია.

ოცნება, რომელიც რეალობად იქცა

ლიზი იმ იშვიათ ადამიანებს შორისაა, ვისაც მასწავლებელი წლების განმავლობაში არ ივიწყებს არა ხმაურითა და რთული ხასიათით, არამედ თავისი ბუნებრივი ინტერესითა და შემოქმედებითი მიდგომით. ლიზის აქვს ფიქრის თავისუფლება და დამოუკიდებელი ხედვა. ახლაც, როცა ლიზი ლიეტუვაში აგრძელებს სწავლას, ხშირად მახსენდება მისი თავისუფალი აზროვნება და ის კითხვები, რომლებიც მაძლევდა შესაძლებლობას საკითხები სხვაგვარად დამენახა.

ლიზი

ყოველთვის მომწონდა სამეცნიერო მიმართულებები, განსაკუთრებით კი ბიოტექნოლოგია, რადგან ის აერთიანებს ბიოლოგიას და ინჟინერიას, იყენებს ცოცხალ ორგანიზმებს სასურველი პროდუქტის მისაღებად. ცხოვრების ახალი ეტაპის დაწყება სრულიად უცხო ქვეყანაში სწორედ ამ დარგის გამო გადავწყვიტე. წასვლამდე მუდამ შფოთვები მქონდა. შიშის მთავარი მიზეზი სტუდენტებში უფრო მეტად მარტოობის შეგრძნებაა, თუმცა ჩემთვის განათლების დონე იყო. სანამ გამოცდები, პრეზენტაციები თუ ტესტირებები არ დაიწყებოდა მანამდე გამუდმებით ვფიქრობდი, რომ საქართველოში იმდენად დიდი გამოცდილება არ მექნებოდა მიღებული, როგორც ნებისმიერ სხვა საერთაშორისო სტუდენტს ან თუნდაც ლიეტუველებს საკუთარ ქვეყნებში.

გამოცდების პერიოდში ხშირად მევალებოდა სხვადასხვა პრობლემის ანალიზი და შემდეგ დასკვნის პრეზენტაციის სახით წარდგენა. ამ მხრივ უფრო მეტი გამოცდილება მე მქონდა მიღებული, ვიდრე ბევრ საერთაშორისო სტუდენტს, ვინაიდან სკოლაში ხშირად მიწევდა კომპლექსური დავალებების შესრულება, რამდენიმე კვირის განმავლობაში საკითხების დამუშავება და საბოლოო პროდუქტის წარდგენა მასწავლებლის, კლასელების წინაშე. სკოლაში არ მესმოდა ამ ტიპის სამუშაოების მნიშვნელობა, თუმცა ახლა უკვე როგორც სტუდენტი ვიაზრებ როგორ გავიზარდე დავალებების შესრულებით: შევისწავლე მრავალი პროგრამა, რომლებიც მაძლევს საშუალებას საკუთარი კვლევები, დასკვნები საინტერესო გზით გავუზიარო კოლეგებს.  პრობლემის ანალიზისას, კრიტიკული მსჯელობა, მონაცემთა შეგროვება და დამუშავება ჩემი ერთ-ერთი ძლიერი მხარე გახდა.

ინდუსტრიული ბიოტექნოლოგია მოიცავს ტექნიკურ საგნებს როგორებიცაა: ქიმია, მათემატიკა, ფიზიკა, ბიოლოგია და პროგრამირება. სამწუხაროდ, საქართველოს სკოლებში არ ისწავლება  უმაღლესი მათემატიკა და პროგრამირება, რაც ჩემთვის თავიდან დიდი წინაღობა აღმოჩნდა, ვინაიდან ყველა ჩემს კოლეგასთვის მოცემული მასალა უფრო გამეორება იყო, ვიდრე ახლის შესწავლა. ხშირად მიწევს ლაბორატორიაშიც მუშაობაც, თავიდან იქ შესვლა და ექსპერიმენტის დამოუკიდებლად ჩატარება უცნაური იყო, ამ მხრივაც ძალიან მცირე გამოცდილება მქონდა, მასწავლებლის ინიციატივით მქონდა ნანახი რამდენიმე ცდა.

ლიეტუვის უნივერსიტეტების მთავარი მიზანია სტუდენტი უკვე დასაქმებული იყოს მეოთხე წლიდან. პირველივე დღიდან გვაცნობენ მათ პარტნიორ, კომპანიებს, სტარტაპებს, მეოთხე წელს კი საბაკალავრო ნაშრომის გარდა, სტუდენტს ევალება მინიმუმ ნახევარ სემესტრიანი სტაჟირება ჰქონდეს გავლილი. გარდა ამისა, სასწავლო სისტემაში, სტუდენტს შეუძლია ნახოს რამდენიმე თვიანი ან თუნდაც ერთ წლიანი ვაკანსია, გამოციდლებისა და ანაზღაურების მიღებისთვის. მკაცრი კონტროლია GPA-ზეც, 100%-იანი დაფინანსების შენარჩუნება მხოლოდ კარგი წლიური შეფასებებითაა შესაძლებელი (მინიმუმ 7/10). აკადემიური სტრესის შემცირებისთვის კი უნივერსიტეტი ასაქმებს სტუდენტებს, რომლებიც ანაზღაურების სანაცვლოდ კოლეგებს ეხმარებიან გამოცდების მომზადებაში. გარდა დახმარებისა, ბიბლიოთეკაში მოწყობილია სპეციალური სივრცე ჯგუფური შეკრებებისთვის, სტუდენტს ეძლევა საშუალება შეიქმნას მასზე მორგებული სივრცე. საქართველოსგან განსხვავებით, აქ მაქვს საშუალება საკუთარი იდეები სტარტაპად ვაქციო, მრავალი ლაბორატორიული ოთახი კი მეხმარება სხვადასხვა რთული თეორიის გააზრებაში. ჩემს ირგვლივ არსებული სოციუმით ვიაზრებ როგორი დიდი სხვაობაა მენტალიტეტშიც. აქ ჩაბარების მთავარი მიზეზი სოციუმის მიერ მიღებული სტანდარტები არაა. ყველა სწავლობს იმას რაც სურს და არა იმას რაც დედას, მამას ან რომელიმე ნათესავს მოსწონს. ასევე სტუდენტები პირველივე კურსიდან ცდილობენ დამოუკიდებლად ცხოვრებას მიეჩვიონ, რაშიც უნივერსიტეტის მიერ მოწყობილი 16 საერთო საცხოვრებელიც უწყობთ ხელს, ადმინისტრაცია თავიდანვე აცნობს სტუდენტებს წესებს, რომელთა დარღცვევის შემთხვევაში სტუდენტი ყველაზე მინიმალურ შემთხვევაში ჯარიმდება, მიღებულია თვეში ერთხელ ბინის სისუფთავის შემოწმებაც.

ასეთია სტუდენტური ცხოვრება.

ანანოსა და ლიზის ისტორია გვახსენებს ერთ მნიშვნელოვან ჭეშმარიტებას: წარმატება არ არის მხოლოდ ნიჭი ან ცოდნა – ის არის ინტერესისა და შრომის შედეგი. როცა გვინდა გავიზარდოთ, უნდა გვქონდეს გამბედაობა ვიკითხოთ, ვეძიოთ და არ დავკმაყოფილდეთ ზედაპირული პასუხებით. თითოეული მოსწავლე, რომელიც ასე ფიქრობს, არა მხოლოდ საკუთარ მომავალს ქმნის, არამედ სხვებსაც შთააგონებს. ორივე მათგანი ჩემთვის მაგალითია იმისა, რომ ნამდვილი წარმატება იწყება ინტერესით, თავისუფალი აზროვნებითა და იმ სურვილით, რომ საკუთარი შესაძლებლობები მაქსიმალურად გამოიყენო.

ბოლო ათწლეულებში მოწინავე ქვეყნების განათლების სისტემების ერთ-ერთი საზრუნავი მშობელთა ჩართულობის გაზრდა გახდა, რადგან კვლევები ყოველ ჯერზე ადასტურებს ოჯახების მაღალ გავლენას შვილების განათლებასა და წარმატებაზე.

საქართველოში მშობელთა ჩართულობის შესაძლებლობების შესახებ ცნობიერება მზარდია, თუმცა ბავშვის სასკოლო ცხოვრებაში ოჯახების მონაწილეობაზე ჯერ კიდევ შეზღუდული წარმოდგენები არსებობს.

ქვემოთ ჩამოთვლილი იდეები ეკუთვნის ორმხრივი უკუკავშირისა და კვლევების ამერიკულ პლატფორმას POSSIP,  რომელიც პარტნიორებს, უმეტესად კი საგანამანთლებლო დაწესებულებებს და მშობლებს ეხმარება ცვლილებების განხორციელებაში. ეს იდეები, შესაძლოა, თავსებადი იყოს ქართულ რეალობასთანაც. მათი გაცნობა მასწავლებელს, მშობელს და სკოლის დირექტორს პოზიტიური თანამშრომლობითი გარემოს შექმნაში დაეხმარება.

 დაწყებითი სკოლის მოსწავლეთა მშობლების ჩართულობის იდეები

1. კლასის დამხმარე დღეები: მშობლებს შეუძლიათ მოხალისეობრივად იმუშაონ საკლასო ოთახში, დაეხმარონ მოსწავლეებს და მასწავლებლებს აქტივობების დაგეგმვასა და პროექტების განხორციელებაში.
2. სკოლის გალამაზების პროექტები: მშობლებს შეუძლიათ ორგანიზება გაუწიონ დღეებს, სადაც მშობლები და მოსწავლეები ერთად იზრუნებენ სკოლის ტერიტორიის გაუმჯობესებაზე. მაგალითად, ბაღების გაშენება ან ეზოს მოხატვა.
3. მშობელთა სემინარები: სკოლის თანამშრომლებს შეუძლიათ ჩაატარონ საგანმანათლებლო სემინარები ბავშვის განვითარების ან სახლში მეცადინეობის სტრატეგიებთან დაკავშირებულ თემებზე.
4. მშობლებისა და ბავშვების კულინარიული წვეულება: შესაძლებელია ინიციატორი მშობლის სახლში ჩატარდეს სახალისო კულინარიული ღონისძიება, სადაც მშობლები და ბავშვები ერთად მოამზადებენ და დააგემოვნებენ კერძებს.
5. ოჯახური ექსკურსიები: მშობლებს და სკოლის თანამშრომლებს შეუძლიათ ორგანიზება გაუწიონ საგანმანათლებლო გასვლებს. ოჯახებს ერთად შეუძლიათ დასწრება, მაგალითად, ადგილობრივი მუზეუმის ან ისტორიული ადგილის მონახულება, ან პიკნიკის მოწყობა და თამაშების ორგანიზება.
6. წიგნის კლუბი online: წიგნის კლუბის შექმნა, სადაც მშობლებსა და მოსწავლეებს შეუძლიათ წიგნების კითხვა და განხილვა ვირტუალური პლატფორმის საშუალებით.
7. მშობლების ვირტუალური კაფე: რეგულარული ონლაინ შეხვედრები, სადაც მშობლებს შეუძლიათ სკოლასთან დაკავშირებული თემების განხილვა და გამოცდილების გაზიარება.
8. ვებინარები მშობლებისთვის: სკოლის ფსიქოლოგის ან სოციალური მუშაკის ფასილიტაციით ონლაინ სემინარების ორგანიზება მშობლობის სხვადასხვა თემაზე, როგორიცაა ციფრული წიგნიერება ან ან სხვა აქტუალური საკითხი.
9. ხელოვნების გამოფენა: მოსწავლეები სახლში მშობლებთან ერთად ქმნიან ნამუშევრებს, რომლებიც შემდეგ წარმოდგენილია სკოლის დერეფანში, საგამოფენო სივრცეს აწყობს სკოლა და იწვევს მშობლებს ერთიანი შედეგების დასათვალიერებლად, შთაბეჭდილებების გასაზიარებლად.
10. ინტერაქტიული ვირტუალური გალერეა: მოსწავლეებს საშუალება აქვთ, ონლაინ რეჟიმში წარმოადგინონ სამეცნიერო პროექტები მშობლებთან, როგორც ასისტენტებთან ერთად, ვიდეო პრეზენტაციებისა და კითხვა-პასუხის სესიების გამოყენებით.

მშობლების ჩართულობის იდეები საშუალო სკოლისთვის​

1. STEM სემინარები: მოიწვიეთ მშობლები შვილებთან ერთად მეცნიერების, ტექნოლოგიების, ინჟინერიისა და მათემატიკის (STEM) პრაქტიკულ სემინარებში მონაწილეობის მისაღებად, რაც ხელს შეუწყობს როგორც საგანმანათლებლო კავშირების დამყარებას, ასევე პრაქტიკულ სწავლებას.
2. კულტურული მემკვიდრეობის დღე: ორგანიზება გაუკეთეთ დღეს, სადაც ოჯახებს შეეძლებათ გაუზიარონ ერთმანეთს და აღნიშნონ თავიანთი მრავალფეროვანი წარმომავლობა საკვების, ისტორიებისა და წარმოდგენების მეშვეობით.
3. სპორტისა და ჯანსაღი ცხოვრების დღე: ჩაატარეთ დღე, რომელიც ეძღვნება ფიზიკურ აქტივობებსა და ჯანსაღი ცხოვრების წესს, სადაც მშობლებსა და მოსწავლეებს შეუძლიათ მონაწილეობა მიიღონ სპორტულ სესიებსა და ჯანმრთელობის შესახებ ცნობიერების ამაღლების სემინარებში.
4. მშობელ-მასწავლებელთა სტრატეგიული სესიები: მოაწყვეთ რეგულარული შეხვედრები, სადაც მშობლებსა და მასწავლებლებს შეუძლიათ ერთად შეიმუშაონ სტრატეგია აკადემიური მოსწრებისა და მოსწავლეთა კეთილდღეობის გასაუმჯობესებლად.
5. ხელოვნების ღამე: ჩაატარეთ საღამო, სადაც მოსწავლეებს შეეძლებათ წარმოადგინონ სპექტაკლები, ნამუშევრები ან ჩაატარონ მუსიკალური წარმოდგენები მშობლების მონაწილეობით.
6. ვირტუალური კარიერის დღე: მიეცით მშობლებს საშუალება, ვირტუალური პლატფორმის საშუალებით გაუზიარონ ერთმანეთს კარიერული გამოცდილება და რჩევები, რაც მოსწავლეებს მისცემს სხვადასხვა პროფესიის შესახებ ინფორმაციას.
7. ონლაინ უსაფრთხოების ვებინარი: ჩაატარეთ ვებინარები ონლაინ უსაფრთხოებისა და ციფრული მოქალაქეობის შესახებ, რათა მშობლებმაც და მოსწავლეებმაც შეძლონ ციფრულ სამყაროში პასუხისმგებლობით ნავიგაცია.
8. ვირტუალური სამეცნიერო ბაზრობა: ორგანიზება გაუკეთეთ ვირტუალურ სამეცნიერო ბაზრობას, სადაც მოსწავლეებს შეეძლებათ თავიანთი პროექტების ონლაინ წარდგენა, მშობლებისა და სასკოლო საზოგადოების წევრებისთვის. შესაძლოა, მოსწავლის პროექტის გაგრძელებისთვის საჭირო რესურსების მოძიებაც დამსწრე საზოგადოებისგან.
9. საშინაო დავალების დამხმარე სესიები: შექმენით ვირტუალური ოთახები, სადაც მშობლებს შეეძლებათ ისწავლონ სტრატეგიები, თუ როგორ დაეხმარონ შვილებს საშინაო დავალების ეფექტურად შესრულებაში.
10. ონლაინ წიგნის კლუბი: შექმენით წიგნის კლუბი, რომელიც ვირტუალურად იკრიბება და განიხილავს მშობლებისა და მოსწავლეების მიერ წაკითხულ წიგნებს კითხვის სიყვარულისა და კრიტიკული აზროვნების უნარების გასაღვივებლად.

საშუალო სკოლის მშობლების ჩართულობის იდეები

1. უნივერსიტეტისთვის მოსამზადებელი სემინარები: სემინარების ჩატარება, სადაც მშობლები და მოსწავლეები ერთად გაიგებენ კოლეჯში განაცხადების, ფინანსური დახმარებისა და სტიპენდიის შესაძლებლობების შესახებ.
2. მეცნიერებისა და ინჟინერიის ყოველწლიური ბაზრობა: მშობლების წახალისება, რომ მენტორობა გაუწიონ და დაეხმარონ მოსწავლეებს სხვადასხვა უნივერსიტეტისა და ორგანიზაციის მიერ დაგეგმილი მეცნიერებისა და ინჟინერიის ბაზრობისთვის პროექტების მომზადებაში, რაც ხელს შეუწყობს STEM სფეროების უფრო ღრმა გაგებას.
3. მშობელ-მოსწავლის დებატების ღამეები: დებატების საღამოების ორგანიზება, სადაც მშობლები და მოსწავლეები შეძლებენ გუნდების ჩამოყალიბებას და მეგობრულ დისკუსიას საინტერესო საკითხზე, მიმდინარე მოვლენებზე ან ისტორიულ თემებზე.
4. სპორტული ტურნირები: ფიზიკური მომზადებისა და გუნდური მუშაობის ხელშეწყობის მიზნით, დაგეგმეთ მშობელ-მოსწავლის სპორტული ტურნირები, როგორიცაა კალათბურთი, ფეხბურთი და სპორტის სხვა სახეობები.
5. ხელოვნებისა საღამოები: მოიწვიეთ მშობლები დასასწრებად ან დაეხმარეთ მათ საღამოების ორგანიზებაში, სადაც მოსწავლეები წარმოაჩენენ თავიანთ ნიჭს დრამაში, მუსიკაში ან ცეკვაში.
6. ვირტუალური სტაჟირებისა და კარიერული პანელები: მშობლებისა და პროფესიონალებისთვის ვირტუალური სივრცის შექმნა, სადაც სხვადასხვა პროფესიის თავისებურებების შესახებ პრაქტიკული საუბრები ჩატარდება. რაც მოსწავლეებს რეალურ სამყაროსთან დაკავშირებულ ინფორმაციას მიაწვდის.
7. მშობელთა ონლაინ საკონსულტაციო საბჭოები: შექმენით ვირტუალური საბჭოები, სადაც მშობლებს შეუძლიათ სკოლის პოლიტიკაზე უკუკავშირის მიცემა და გაუმჯობესებების გზების განხილვა.
8. ფინანსური წიგნიერების კურსები: შესთავაზეთ კურსები, რომლებზეც მშობლებსა და მოსწავლეებს შეუძლიათ ერთად დასწრება ფინანსების მართვის, ბიუჯეტირებისა და მომავლის დაგეგმვის შესახებ ინფორმაციის მისაღებად.
9. დისტანციური კულტურული გაცვლის პროგრამები: სხვადასხვა ქვეყნის ან კუთხის სკოლებთან დამეგობრება და კულტურული გაცვლის ხელშეწყობა, რაც მშობლებსა და სტუდენტებს საშუალებას აძლევს, გაეცნონ და იურთიერთონ მრავალფეროვან კულტურებთან.
10. მშობლების მიერ ორგანიზებული ვირტუალური სემინარები: მშობლებს საშუალებას აძლევს, ჩაატარონ ვირტუალური სემინარები თავიანთი კომპეტენციის სფეროებში, გაუზიარონ ცოდნა და უნარები ახალგაზრდების საზოგადოებას.

გაეროს განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის სააგენტო (UNESCO) წევრ ქვეყნებს მოუწოდებს ბედნიერება აქციონ განათლების სისტემის მთავარ მიზნად და  ხელი შეუწყონ ბედნიერების ინტეგრირებას არა მხოლოდ სკოლის დონეზე, არამედ ეროვნულ საგანმანათლებლო პოლიტიკაში.

2024 წელს UNESCO -მ ბედნიერი სკოლის შესახებ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ანგარიში გამოაქვეყნა, სადაც სწავლა წარმოდგენილია, როგორც სოციალურ-ემოციური პროცესი.  მოცულობით დოკუმენტში სამეცნიერო კვლევებით დადასტურებულია, რომ   მოსწავლეები და მასწავლებლები უსაფრთხო, პატივისცემით და სიხარულით სავსე გარემოში მეტად შთაგონებულად, მოტივირებულად გრძნობენ თავს და სწავლა-სწავლებაში უკეთეს შედეგებს აღწევენ. ამიტომ განათლების სისტემის ავტორებმა სწავლის პროცესის და შედეგების გაუმჯობესების ძირითადი ბერკეტები სწორედ  სკოლის ბედნიერ, სიხარულით სავსე გარემოში და  მოქმედი პირების პოზიტიურ მიდგომებში უნდა ეძიონ.

მასწავლებლის ღიმილის დანახვა

მოსწავლეთა სიცილის მოსმენა

მეგობრის ჩახუტების შეგრძნება

სუფთა ჰაერის სურნელი

ნოყიერი სკოლის კერძის დაგემოვნება

UNESCO-ს ანგარიშის მიხედვით ჩამოთვლილ ხუთ გრძნობას შეუძლია სკოლაში ბედნიერების სტიმულირება.

გამოქვეყნებულ ანგარიშს ფილოსოფიური, ფსიქოლოგიური და საერთაშორისო სამართლებრივი საფუძვლები აქვს. კვლევების მიხედვით, დადებითი ემოციები აუმჯობესებს მოტივაციას, ყურადღებას და მეხსიერებას. დამტკიცებულია, რომ  ადამიანებს სჭირდებათ დადებითი ემოციების განცდა, კარგი ურთიერთობები, შინაარსიან აქტივობებში მონაწილეობა, წარმატების და კომპეტენტურობის განცდა, რათა თავი ბედნიერად იგრძნონ. ბედნიერების გრძნობა, თავის მხრივ, ხელს უწყობს ინდივიდებს შემოქმედებითი თვალსაწიერის გაფართოებაში, რაც აუმჯობესებს დასახული ამოცანების შესრულების ხარისხს. ნეირომეცნიერულად დადასტურებულია, რომ ადამიანები უკეთ ასრულებენ იმ დავალებებს, რომელთა მიმართაც დადებითი გრძნობები და დამოკიდებულებები აქვთ.

ბედნიერებასა და სწავლას შორის კავშირის გასაძლიერებლად ერთიანი მიდგომის გამოყენება UNESCO-მ გაუმართლებლად მიიჩნია და ფართო, ზოგადი ხასიათის სარეკომენდაციო ჩარჩო შექმნა, რათა ის მოქნილი და ადვილად ადაპტირებადი იყოს სხვადასხვა ქვეყნის საგანმანათლებლო სისტემებთან.

იუნესკოს „ბედნიერი სკოლების“ სამუშაო ჩარჩო 4 სვეტისგან შედგება: ადამიანები, პროცესი, ადგილი და პრინციპები. ასევე, შემოთავაზებულია 9 კრიტერიუმი, რომელიც ჰოლისტურ მოდელს ეფუძნება და ბედნიერების საგანმანათლებლო პოლიტიკაში ინტეგრირებისთვის არის გამიზნული.

კრიტერიუმი 1. მხარდამჭერი და თანამშრომლობითი ურთიერთობები სკოლაში

• სასკოლო საზოგადოების წევრებს (მოსწავლეებს, მასწავლებლებს, მშობლებს, სკოლის ხელმძღვანელებს, დამხმარე პერსონალსა და ადმინისტრაციას) შორის მხარდამჭერი და მზრუნველი ურთიერთობების განვითარება
• მოსწავლის ინტერესებზე ორიენტირებული პატივისცემით აღსავსე და რეგულარული კომუნიკაცია
• თანამშრომლობა გუნდური მუშაობის, თანასწორგანმანათლებლობისა და დემოკრატიული სკოლის მართვის ფორმით.

კრიტერიუმი 2. ფიზიკური და სოციალურ-ემოციური კეთილდღეობა

• სასკოლო საზოგადოების წევრების უსაფრთხოების, აღიარებისა და სასკოლო მიკუთვნებულობის განცდა
• სკოლაში ძალადობისა და ჩაგვრის გარეშე ურთიერთობები
• ჯანმრთელობაზე ფოკუსირება, მათ შორის, ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკონსულტაციო მხარდაჭერა
• მასწავლებლის სამუშაო პირობები, მათ შორის ანაზღაურება, პროფესიული ავტონომია და დაფასება

კრიტერიუმი 3. პოზიტიური დამოკიდებულებები

• სისტემური აზროვნება
• სწავლისა და სწავლებისადმი თავდაჯერებულობა და მოტივაცია
• მასწავლებლის პროფესიული განვითარება, უნარები და კვალიფიკაცია

კრიტერიუმი 4. დაბალანსებული სასწავლო გეგმა

• მოსწავლეთა და სკოლის თანამშრომელათა გონივრული დატვირთვა
• საგნებობრივი კომპეტენციებისადმი თანაბარი მოპყრობა
• ადგილობრივ და გლობალურ სამყაროსთან შესაბამისი სასწავლო შინაარსი
• თამაშის, დიალოგის, დასვენების, კლასგარეშე აქტივობებისა და სკოლის ღონისძიებების შესაძლებლობები

კრიტერიუმი 5. მხიარული და მიმზიდველი პედაგოგიკა

• აქტიური და პრაქტიკული სწავლების სტრატეგიები
• ცნობისმოყვარეობაზე, კვლევასა და შემოქმედებითობაზე დაფუძნებული სასწავლო გამოცდილება
• სწავლების მორგება მოსწავლის ინდივიდუალურ ინტერესებსა და საჭიროებებზე
• სწავლებისა და სწავლის მიდგომების არჩევის თავისუფლება

კრიტერიუმი 6: ჰოლისტური და მოქნილი შეფასებები

• პიროვნების სრულ კომპეტენციებზე დაფუძნებული შეფასება
• თვითშეფასების შესაძლებლობები
• კონსტრუქციული უკუკავშირი, პოზიტიური განმტკიცება და წარმატების აღნიშვნა

კრიტერიუმი 7: უსაფრთხო და ჯანსაღი ინფრასტრუქტურა და ობიექტები

• უსაფრთხო და ეკოლოგიურად ჯანსაღი ფიზიკური პირობები, მათ შორის შენობები, განათება, ტემპერატურა, ხმაური, ვენტილაცია და ავეჯი
• საინფორმაციო და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები, ინტერნეტი
• დაცული სანიტარია და კვების ობიექტები
• მწვანე ღია სივრცეები თამაშისა და სწავლისთვის

კრიტერიუმი 8: ფუნქციური და ინკლუზიური სივრცითი დიზაინი

• სასწავლო სივრცეების მრავალფუნქციური მოწყობა
• საჭირო დეკორაციები და რესურსები
• უსაფრთხო, ინტერაქტიული, ციფრული და შერეული სასწავლო გარემო

კრიტერიუმი 9: საზოგადოებრივი ცენტრის დატვირთვა

• სკოლის, როგორც საზოგადოებრივი ჩართულობის სოციალური ცენტრის გამოყენება

ბედნიერი სკოლის სამი მთავარი პრინციპია

• ნდობა – ერთმანეთის მიმართ ნდობა და ანგარიშვალდებულება
• ინკლუზიურობა – განსხვავებულის პატივისცემა, მრავალფეროვნებისა და თანასწორობის აღიარება და მიღება
• ავტონომიურობის გაძლიერება – თავისუფალი არჩევანის და მოქმედების წახალისება

UNESCO-ს მიერ შემოთავაზებული ჩარჩოს მიხედვით ზოგადი განათლების სისტემის გარდაქმა ზოგიერთმა ქვეყანამ უკვე დაიწყო, მათ შორის, იაპონიამ, პორტუგალიამ, ვიეტნამმა და სხვებმა. როგორც 2024 წლის ანგარიშიდან ირკვევა, თითოეულმა ქვეყანამ ბედნიერი სკოლის კონცეფციის დანერგვა სრულიად განსხვავებული საწყისიდან დაიწყო. თითოეული ქვეყნისთვის განმსაზღვრელი თავიანთი კონტექსტის გააზრება იყო. ამ შემთხვევებით UNESCO ადასტურებს, რომ ჩარჩო მრავალმხრივი, მოქნილი და მრავალფეროვან კონტექსტში გამოყენებისთვის შესაბამისია.

წყარო: UNESCO’s global Happy Schools Initiative, 2024

• https://www.unesco.org/en/education-policies/happy-schools
• https://unesdoc.unesco.org/in/documentViewer.xhtml?v=2.1.196&id=p::usmarcdef_0000389119&file=/in/rest/annotationSVC/DownloadWatermarkedAttachment/attach_import_155a21be-2a3e-4424-8e8c-2412f8e5d26c%3F_%3D389119eng.pdf&updateUrl=updateUrl2254&ark=/ark:/48223/pf0000389119/PDF/389119eng.pdf.multi&fullScreen=true&locale=en#230_24_E_happy%20school_final.indd%3A.117667%3A3583