დიდხანს მეგონა, რომ კლასის მართვა (რომელიც აგრეთვე ერთ-ერთ უდიდეს გამოწვევად მიმაჩნდა სწავლებისას) მხოლოდ მოსწავლეთა ცუდი ქცევის მიზეზებსა და მათთან გამკლავების გზებს უკავშირდებოდა. თანდათან ნათელი გახდა, რომ ასე არ ყოფილა. რასაკვირველია, ქცევის კონტროლი კლასის მართვის მნიშვნელოვანი ნაწილია, მაგრამ ბევრი სხვა რამეც გასათვალისწინებელია, მათ შორის – გარემო და რესურსები.

თუ გაკვეთილის დაგეგმვისას გარემოსა და რესურსებს სწორად გამოვიყენებთ, კლასის მართვის ის ნაწილი, რომელიც მოსწავლეთა ქცევის კონტროლს უკავშირდება, საგრძნობლად გამარტივდება.

კლასის მართვის დროს მასწავლებელი დარწმუნებულია, რომ გაკვეთილი კარგად ჩაივლის. როდესაც გარემოს მართვაზე მიდგება საქმე, უმთავრესად სამ რამეზე კონცენტრირებაა საჭირო: ფიზიკურ რესურსებზე, კლასში მოსწავლეების განაწილებასა და თავად კლასზე.

 

1. ფიზიკური რესურსების მართვა

ფიზიკური რესურსები გულისხმობს ნებისმიერ რამეს, რაც შეიძლება მოსწავლეებმა ან მასწავლებელმა გაკვეთილზე გამოიყენონ: წიგნებს, რვეულებს, სურათებს, წებოს, მაკრატელს, ფანქრებს… გაკვეთილის დაგეგმვისას ყველა მასწავლებელი წინასწარ ფიქრობს იმაზე, რა და რამდენი დასჭირდება, რამდენად უსაფრთხოა ან რამდენად დაეხმარება ესა თუ ის რესურსი გაკვეთილის მიზნების მიღწევაში. მოსაფიქრებელია ისიც, როგორ იმუშავებენ მოსწავლეები ამ რესურსებზე – დამოუკიდებლად, წყვილებად თუ ჯგუფებად, როგორ და რა პრინციპით განაწილდება რესურსები და ა.შ. ყოველივე ამის წინასწარ გათვლა და დაგეგმვა საგაკვეთილო პროცესის წარმატებით წარმართვის აუცილებელი პირობაა.

არ დაგავიწყდეთ: არასდროს დაარიგოთ რესურსები, სანამ ბავშვებს მათზე მუშაობის წესებს არ აუხსნით. მაგალითად, თუ მასწავლებელმა სამუშაო ფურცლები ინსტრუქციის გაცემამდე ან გაცემის პროცესში დაარიგა, ათიდან ცხრა ბავშვი ამ ფურცლებში დაიწყებს ყურებას და ინსტრუქციას აღარ მოისმენს. კლასიკური შეკითხვის: „მასწ, რა უნდა გავაკეთოთ?“ – მოსმენაც ყველასგან ცალ-ცალკე მოგიწევთ, სათითაოდ პასუხის გაცემაში კი დრო და ენერგია ფუჭად დაგეხარჯებათ.

 

2. მოსწავლეების განაწილება

როდესაც გაკვეთილს ვგეგმავთ, ყოველთვის ის კლასი გვიდგას თვალწინ, რომლისთვისაც ვირჯებით: რამდენი ბავშვია კლასში, როგორ დგას მერხები, ვინ ვის გვერდით ზის, როგორი ურთიერთობა აქვთ ახლოს მჯდომ მოსწავლეებს – როგორ ურთიერთქმედებენ ისინი ერთმანეთთან, როგორ თანამშრომლობენ და ა.შ.

გაკვეთილის დაგეგმვისას ასეთი დეტალების გათვალისწინება აუცილებელია, რათა წინასწარ მოვიფიქროთ, ვინ სად გადავსვათ, ინტერაქციის რომელი მეთოდის გამოყენება ჯობია და ა.შ.

ზოგიერთი კლასი უფრო მეტხანს ახერხებს მასწავლებლის მოსმენისას კონცენტრაციის შენარჩუნებას (უმთავრესად – უფროსი კლასები). ასეთ დროს უმჯობესია, მოსწავლეები ოვალურად ისხდნენ, რათა ცენტრში მდგომ მასწავლებელს და დაფას/ეკრანს ყველა ერთნაირად ხედავდეს.

ზოგიერთი აქტივობა წყვილებად ან ჯგუფებად მუშაობას მოითხოვს. ამ შემთხვევაში მასწავლებელმა წინასწარ უნდა განსაზღვროს, როგორ გადაადგილდებიან მოსწავლეები, ვინ ვისთან დაჯდება და რისთვის, როდის გადაჯდება – აქტივობის დაწყებამდე თუ სულაც გაკვეთილის დაწყებამდე – და ა.შ. ამ დეტალების წინასწარ და ზედმიწევნით ცოდნა კლასის წარმატებით მართვის საწინდარია.

 

3. საკლასო ოთახი

იმისთვის, რომ გაკვეთილმა კარგად ჩაიაროს, უპირველეს ყოვლისა, უსაფრთხო და ჩვენს აქტივობებს მორგებული საკლასო ოთახია საჭირო, მაგრამ რაკი ოთახი, როგორც წესი, ერთნაირია, მასწავლებლემა უნდა ვიზრუნოთ იმაზე, რომ აქტივობების დაგეგმვისას მისი ზომა და სივრცე მაქსიმალურად გავითვალისწინოთ და შეძლებისდაგვარად ავითვისოთ.

უმცროს კლასებთან აქტივობები ხშირად სირბილს, ხტუნვას, ცეკვას ან სიმღერას გულისხმობს, ამიტომ მნიშვნელოვანია, წინასწარ დავგეგმოთ ყოველი მოძრაობა, რომ საფრთხე თავიდან ავირიდოთ. თუ აქტივობა ძალიან დიდ სარბენ სივრცეს მოითხოვს, უნდა დავრწმუნდეთ, რომ მსგავსი სივრცე ნამდვილად გვაქვს. ცხადია, სივრცის გათავისუფლება მერხების მიწევით შეიძლება, მაგრამ ვინ დაგვეხმარება მერხების მიწევაში? როდის გავაკეთებთ ამას – აქტივობის თუ გაკვეთილის დაწყებამდე? სწორედ ესენია ის საკითხები, რომლებიც საკლასო ოთახის მოწესრიგებას ეხება და კლასის მართვის ასევე უმნიშვნელოვანესი ნაწილია.

თუ ყველა ამ კითხვას გაკვეთილის დაგეგმვისას დავუსვამთ საკუთარ თავს და პასუხებსაც ვიპოვით, გაკვეთილის მიმდინარეობისას გაცილებით ნაკლები ენერგიის დახარჯვა მოგვიწევს, რადგან კარგი გეგმა, უწინარესად, ჩვენთვისვეა შვებაა. მეორე მხრივ, როცა მოსწავლეთა ყოველი ნაბიჯი წინასწარ არის გათვლილი, მათ ნაკლები დრო რჩებათ ცელქობისთვის, რაც გარკვეულწილად ქცევის კონტროლშიც გვეხმარება. თუმცა ქცევაზე, მისი დარღვევის მიზეზებსა და ამ დარღვევებთან გამკლავების გზევბზე მომდევნო სტატიაში  გიამბობთ.

 „დაიქცა ყველა დიდი ჯალაბი…“

1940 წელს 23 წლის ლადო ასათიანს უკვე დაწერილი ჰქონდა „ალბომიდან“, „არ ვიცი ასე რამ შემაყვარა“, „საქართველოში“, „კრწანისის ყაყაჩოები“. ჯერ კიდევ დასაწერი იყო „სალაღობო“, „ქართლის გზაზე“, „ფიროსმანის მეგობრებთან“… – სულ რჩეული და ერთმანეთზე უკეთესი ლექსები.

ლადოს სულში პოეზიის ხანძარი ბრიალებდა, ფილტვებში კი ნელ-ნელა იფოთლებოდა „სიმჭლის სენი“.

„ვერც დედის ხელმა, ვერც სატრფოს ეშხმა

ვერ გამიყუჩა ჭაბუკს იარა…“ –

წერდა იგი 1940 წელს ერთ-ერთ ლექსში. დედა კი სად იყო ამ დროს, რომ მის იარებს სალბუნად დასდებოდა. 1937 წლის  „ხანმა უნდობარმა“, უხვად რომ მოეტანა „სისხლი და ცხედრები“, ისიც ჩაითრია იმ სასტიკი სახელმწიფო მანქანის რკინის ბორბლებში, რომელიც უამრავ უდანაშაულო ადამიანს სრესდა.

რამდენიმე ამონარიდი პოეტის უფროსი მეგობრისა და ჭირისუფლის ნიკა აგიაშვილის მოგონებიდან: „კარგა ხანს იყო მოწყენილი ლადო და დასევდიანებული და ძალზე გამკილავი გახდა“; „ბოლო ხანებში ლადო ასათიანს ძლიერ გაუჭირდა ცხოვრება. ზოგიერთმა ვერ გამოიჩინა მისადმი გულისხმიერი დამოკიდებულება. ბევრი ამხანაგისაგან დააკლდა მას დროზე ნათქვამი ალერსიანი სიტყვა, მორალური მხარდაჭერა, მეგობრული დახმარება“; „ახსენებდა საყვარელ დედას, რომელიც იმ მძიმე წლებს გაჰყვა“[1].

ძალადობის სუსხი დაქროდა უზარმაზარ იმპერიაში. ეს სუსხი შეეხო უამრავ ოჯახს, ართმევდა მათ წარსულსაც, აწმყოსაც და მომავალსაც. ძნელი იყო ამ წნეხის გაძლება.

ასათიანების ოჯახის რეპრესია ჯერ კიდევ მაშინ დაიწყო, როცა ლადო 13 წლის იყო. 1930 წელს ლადოს ბაბუის, „დიდი გუჯუ ბატონის“, ოჯახი გააკულაკეს – ჩამოართვეს მთელი ადგილ-მამული, ტყეები  და  სოფლის გლეხობას გადასცეს; ოჯახს საკუთარ სახლში ერთი ოთახი დაუტოვეს და დანარჩენ ოთახებში კოლმეურნეობის კანტორა და კოოპერატივი გახსნეს (ეს გადაწყვეტილება წიგნიერ მკითხველს  აუცილებლად გაახსენებს მიხეილ ჯავახიშვილის „ჯაყოს ხიზნების“ მსგავს ეპიზოდებს). პოეტის ბაბუამ ამ ტრაგედიას ვერ გაუძლო, მიწების ჩამორთმევის გაგების დღესვე  გარდაიცვალა, მალევე გარდაიცვა მისი მეუღლეც, პელაგია ჩიქოვანი.

ლადოს მშობლებმა დიდი წვალების შედეგად მხოლოდ სოფლის გლეხობის მიერ გაპარტახებული სახლისა და მცირე მიწის ნაკვეთის დაბრუნება და ასე თუ ისე აღდგენა შეძლეს. რომ ეგონათ,  ოჯახი ოჯახს დაამსგავსეს,  ახალი განსაცდელის წინაშე აღმოჩნდნენ. ძლივს შემორჩენილ ორიოდე მიწის ნაჭერზე ჩასაფრებულმა ადამიანებმა ახლა ლადოს დედა, ლიდა ცქიტიშვილი, ამოიღეს მიზანში და როცა დასმენა-ჩაწიხვლის ხელსაყრელი დრო დადგა, ანტისაბჭოთა ლაყბობისთვის უჩივლეს. ეს ხელსაყრელი დრო დამსმენთათვის კი   1937 წელი იყო.

უცნაურია ბედისწერის განგებულება. წლების შემდეგ, როცა ბარდნალაში ლადო ასათიანის სახლ-კარის განახლება, ხოლო ცაგერის ცენტრში პოეტის ძეგლის გახსნის საზეიმო ღონისძიებისა და იუბილეს ორგანიზება დაიწყო, ამ საქმეებში განსაკუთრებული მონაწილეობის მიღება სწორედ იმ კაცს მოუწია,  რომლის ოჯახსაც პოეტის დედის დასმენა ბრალდებოდა.

ლადო ასათიანის ლექსები „დედისადმი“ და „ბარდნალა“  ორივე 1940    წელს დაიწერა.  დედისადმი მიძღვნილი ლექსის დაწერის დროს პოეტი მის არათუ დაბეჭდვაზე, გამოჩენაზეც ვერ იოცნებებდა. ეს ლექსი უფრო საკუთარი გულის მოსაოხებლადაა  დაწერილი. მასში დედის დატუსაღებითა და  ადამიანთა დაუნდობლობით გამოწვეული ტრაგედიაა გადმოცემული. წლების განმავლობაში დაგროვილმა ტკივილმა და უსამართლობამ, როგორც ჩანს, ამ ლექსში ერთიანად  ამოხეთქა. მართალია, 1937 წლიდან უკვე სამი წელი იყო გასული, მაგრამ ოდესმე ხომ უნდა ეთქვა, საკუთარი თავისთვის მაინც, ის, რაც ასე ტანჯავდა ცხადად თუ სიზმრად, ცოტათი მაინც ხომ უნდა გათავისუფლებულიყო იმ საშინელი პროტესტის გრძნობისაგან, რომელიც დუმილს აიძულებდა.

თუმცა ეს არ იყო დედისადმი მიძღვნილი პირველი ლექსი. ჯერ კიდევ 1938 წელს ლადო ასათიანს თავის უბის წიგნაკში შემდეგი სტრიქონები ჩაუწერია:

 

1938 წელი, 8 თებერვალი

ავდექი დარდით გულგასერილი,

გავაღე ჩემი მაგიდის ყუთი,

ვნახე, ძვირფასო, შენი წერილი…

და გამიბრწყინდა თვალები წუთით.

 

ვკითხულობ, ვღელავ, ქართლის მთებიდან

გინატრე შვილმა, იტირა ლექსმა,

ამ გაყვითლებულ წერილებიდან

მე შენი გულის ფართქალი მესმა.

 

ჰაუ, რამდენი ცრემლები ვღვარე,

როცა გავყევი წუხილის დემონს,

ნეტავ სადა ხარ, ან რომელ მხარეს…

სულზე უტკბესო დედილო ჩემო,

 

ავიღებ ყვითელ წერილის ფურცლებს,

ვინახავ გულთან, მარცხენა მხარეს…

შემაჟრიალებს ტანში და უცებ

ვგრძნობ შენი ხელის სიტკბოს და ალერსს.

 

და მჯერა, როცა ბრძოლის დროს, ხმალში,

განიგმირება პოეტის გული,

დედი, მაგ გულიც მოკვდება მაშინ,

უცხო მხარეში გადაკარგული.

 

აუხდა წინასწარმეტყველება – როცა 1943 წელს სიკვდილთან ბრძოლაში დამარცხდა ლადო ასათიანი, სავარაუდოდ, სწორედ იმ პერიოდში „უცხო მხარეში“ გაჩერებულა დედამისის, ლიდა ცქიტიშვილის, გულიც, რადგან ამ დროიდან მისი წერილებიც შემწყდარა.

ჯერ კიდევ 1940 წლის  სექტემბერში მექი ასათიანი რძალს, ანიკო ვაჩნაძეს, შუა აზიაში გადასახლებული მეუღლის შესახებ სწერდა: „თქვენი ფასი მას არავინ დარჩება იცოდეთ ანიკო, თუ ლადოს კარგად დაახვედრებთ… და შეიძლება მასაც გაუღიმოს ბედმა და დაბრუნდეს ცოცხალი. ბევრი არ დარჩენია კიდევ, წელიწადზე მეტი. მეოთხე წელია ახლა და ეღირსოს თქვენს ნახვას ეგებ. ის ძალიან ბევრს მუშაობს იმისთვის რომ ვადამდის განთავისუფლდეს“.

ამ წერილის მიხედვით, პოეტის დედა 1942 წლისთვის უკვე განთავისუფლებული უნდა ყოფილიყო, მაგრამ, სამწუხაროდ, ასე არ მოხდა. 1938 წელს დედის სახემ ორიოდე სიტყვით გაიელვა ლექსში „თავადის ქალს“:

„დავშორდი დედას, არ ვახსოვარ ჭაღარა მამას

(უდროოდ დასჭკნენ სიჭაბუკის ჩემის ვარდები)“.

არ არის შემთხვევითი, რომ ლადო ასათიანს სწორედ 1938 წელს უთარგმნია რუსი პოეტის, სერგეი ესენინის,  ლექსი, რომელიც, როგორც ჩანს, საკუთარ წარსულსა და აწმყოს ახსენებდა. ვერ ისვენებდა, დედის თემას უტრიალებდა. რადგან დედისადმი მიძღვნილ საკუთარ ლექსს ვერ აქვეყნებდა, თავისი  სატკივრის გადმოცემას  ესენინის ლექსის თარგმანით  ცდილობდა:

 

***

ყველა სულდგმული თავის ბედს მიჰყავს

და ყველას ბედის ლოდინი დაღლის.

მე რომ პოეტი არ ვყოფილიყავ

დამიძახებდნენ ქურდსა და თაღლითს.

ტანად დაბალი და კაფანდარა,

ბიჭებში  ყოჩი, სინდისიანი,

თითქმის ყოველდღე, არ დაგიმალავთ,

შინ ვბრუნდებოდი პირსისხლიანი.

და განცვიფრებულ დედაჩემს ასე,

კვნესით ვეტყოდი ანგლობის ამბავს:

– ეგ არაფერი, დავეცი ქვაზე

და ხვალ დილამდის მოვრჩები ალბათ.

და ახლა, როცა შორით წასულან

იმ ნათელ დღეთა მღელვარე ხმები,

ზვიადმა ძალამ, მამაკაცურად,

ჩემს პოემებში გაშალა მხრები.

ოქროს სიტყვების ძვირფასი ხვავი

ყოველ სტრიქონში საქვეყნოდ მამხელს,

როგორც ოდესღაც უშიშარ რაინდს,

როგორც მოჩხუბარს და როგორც  თავხედს.

და დავრჩი მაინც  ამაყი დღემდე,

მხოლოდ ახლისკენ ვადგამ ნაბიჯებს

და თუ წარსულში სახეში მცემდნენ,

ახლა ეს სული სისხლით ამივსეს.

და დედის ნაცვლად ვაუწყებ ასე

ბობოქარ ბრბოებს ანგლობის ამბავს:

– ეგ არაფერი, დავეცი ქვაზე

 და ხვალ დილამდის მოვრჩები – ალბათ.

მაგრამ ეს მაინც სხვისი ლექსი იყო და სრულად ვერ გამოხატავდა იმ  მძაფრ პროტესტს, რომელიც მის გულში გიზგიზებდა.

თავის ლექსში უნდა ეთქვა ის, რაც ახრჩობდა – მერე რა, თუ ვერ დაბეჭდავდა.

1939 წელს კიდევ ერთ ლექსში, „წარწერა სურათზე“, გაიელვა დედის თემამ:

„როცა ვნატრობდი უბრალო ხალათს,

დედის ძვირფასი ხელით შეკერილს…“

მაგრამ არც ეს არ იყო ის, რისი თქმაც სურდა.

ცხოვრებაში ბევრი, ერთ დროს წარმოუდგენელი, რამ ხდება. ლადო ასათიანის ეს ლექსიც – „დედისადმი“ –  დაწერიდან 35 წლის შემდეგ მაინც გამოქვეყნდა, გამოქვეყნდა არა საქვეყნოდ და სახალხოდ, არამედ საიდუმლოდ – არალეგალურ ჟურნალ „ოქროს საწმისში“.  დაწერიდან 48 წლის შემდეგ  კი ჟურნალ „განთიადში“ უკვე ლეგალურად დაიბეჭდა:

 

დედისადმი

 

ამქვეყნად როცა ავიდგი ენა,

პირველი სიტყვა იყავი დედა,

დედა სიზმრებმა არ მომასვენა

შენს ბნელ საკანში გადმომახედა.

გეძახი, მინდა გაგესაუბრო

შუა აზიის ურწყულ მხარეში…

რა გენატრება – ქმარი თუ უფრო

დავაჟკაცებულ შვილის ალერსი.

მთვარეულივით დავდივარ ხმელზე

აგერ ეს ოცდასამი წელია,

მაგრამ, ძვირფასო მშობელო, შენზე 

ერთი სიტყვაც არ დამიწერია.

ეს იმიტომ, რომ მიყვარხარ ძლიერ,

დამქონდი, როგორც საუნჯე გულით

და სიყვარულის სიმღერის მიერ 

ვიყავი დღემდე დამუნჯებული.

ახლა კი მეტი არ ძალმიძს, არა, 

ტირილი მინდა და შეცხადება,

შავმა სიზმრებმა შავ ნიაღვარად 

წარმომიდგინეს შენი ხატება.

ჩვენი სახლ–კარი ააწიოკეს 

დაუბანელმა გლეხის კაცებმა,

ნეტავ შენსავით ბნელში ვტიროდე, 

არ ვუყურებდე ქვეყნის დაქცევას.

ინგრევა შენი ნაამაგარი

და არ გახსენო, არ შემიძლია,

აღარ გაჰკივის რთველში მაყარი, 

ვენახში თოფებს აღარ ისვრიან.

თონეში ცეცხლი აღარ ტკრციალებს, 

მამამ ბეღელი ვალში გაყიდა 

და ძველებურად არ მიფრიალებს 

შუკაში თეთრი ბაშილაყითა.

ჩვენი მარანი და საწნახელი 

უფრო ძლიერმა დაიგირავა,

მამა ბუხართან ზის თავდახრილი, 

ცეცხლში აფურთხებს და იგინება.

რკინის ჭიშკრიდან ყვითელ გვალვაში 

არ შემოვდივართ მე და ურემი

და გაზაფხულის ხმაზე თავლაში 

არ ჭიხვინებენ ბედაურები.

დაიქცა ყველა დიდი ჯალაბი, 

ნაგაზს ჯაჭვს არვინ არ აღრღნევინებს,

წინათ თუ ღვინოს დაგაძალებდნენ,

დღეს წყალსაც არვინ დაგალევინებს.

დანაცრებულან ციხე–კოშკები,

„მრავალჟამიერ“ არსად გუგუნებს.

მე კარგად ვიცი, მალე მოვკვდები,

მე ვერ გავუძლებ ამ საუკუნეს.

ო, ვიცი ეგ და ამიტომ მინდა,

უკანასკნელად მაინც გიხილო,

დედაო, ქრისტეს ხატივით წმინდავ,

და ეს ტანჯვები შენ გაგიმხილო

და პირვანდელი ლუღლუღის მსგავსად 

ხელებგაშლით და თვალებგახელით,

დაუვიწყარო, სიკვდილის ჟამსაც 

გავიმეორო შენი სახელი.

ხომ მძიმეა ასათიანების „დანგრეული ბუდის“ წარმოდგენა, მაგრამ კიდევ უფრო მტკივნეულია წარმოდგენა თავისთვის ჩუმად მოტირალი ახალგაზრდა კაცისა, რომლის ცრემლები მის მკითხველს არასდროს უნახავს. არ უნახავს მაშინაც კი, როცა სიკვდილის სარეცელზე იწვა.  ამიტომ მგონია, რომ ეს ყველაზე ინტიმური, „პირადი“ ლექსია, მხოლოდ საკუთარი თავისთვის დაწერილი, ისეთი ლექსი – საშუალებაც რომ ჰქონოდა,  არათუ სხვისთვის, იქნებ დედისთვისაც კი დაემალა ეს სიტყვები:

„ახლა კი მეტი არ ძალმიძს, არა, 

                                                        ტირილი მინდა და შეცხადება“.

წარმოიდგინეთ, როგორ უჭირდა, რომ  ეს თქვა კაცმა, რომლის სტრიქონებიც:

                                                      „ცხრა ლახვარი რომ დამარტყათ ცხრაჯერ გულში,

                                                      მტრის ჯინაზე ცხრაჯერ მწარედ გავიცინებ“ –

დღემდე მოუდრეკელი ქართული ხასიათის უმთავრეს ნიშან-თვისებად მიიჩნევა.

პოეტის სათქმელი პირად ტრაგედიაზე, ოღონდ სხვებისთვისაც გასაგონად, მაინც ითქვა – ითქვა განსხვავებულად, უცრემლოდ, შეფარულად და საყოველთაოდ ცნობილიც გახდა. „ბარდნალა“ „საგარეო“ ვარიანტია იმავე თემისა, რომელზედაც პოეტმა ლექსში „დედისადმი“ ისაუბრა. მრავალი წელია „ბარდნალას“, როგორც საბავშვო ლექსს, ისე ასწავლიან. არადა ლექსი ბედნიერი ბავშვობის მონატრება  კი არა, ბედნიერი წარსულის გამოტირებაა. ნურავის მოატყუებს  ალიტერაციის მუსიკა, რომელიც ამ ლექსის დასაწყისში ისმის და ნურც შემდეგ სიტყვათა გამეორებით მიღწეული გრადაცია, რომელთა მიღმაც  მწარე ცრემლები იმალება.

ხელნაწერთა კრებულ „მთვარიან ღამეებში“ ლექსის სათაურის ქვეშ ფრჩხილებში წერია „ბარდნალა (პირველი ვარიანტი)“. ამ ლექსის მეორე ვარიანტი კი არსად ჩანს. ისიც არ ვიცით, საერთოდ არსებობდა თუ არა. ფაქტია, რომ ლადოს რაღაც გეგმები ჰქონია „ბარდნალასთან“ დაკავშირებით, მაგრამ  რა… იქნებ ამ ლექსის მეორე ვარიანტი სწორედ დედისადმი მიძღვნილი ის ლექსია, რომელსაც იმ გადასახედიდან ვერასდროს დაბეჭდავდა.

ყველასთვის ცნობილი პირველი ვარიანტი კი ესაა:

 

                                   ბარდნალა

                              (პირველი ვარიანტი)

 

რა კარგი იყო ბარდნალა, 

ბარდნალელების ბორანი, 

ვარდებიანი ბარდნარი, 

ბულბულთა ნაამბორალი,

ჩემი ხორგო და მარანი, 

ჩემი ცეცხლი და ღადარი, 

სახლის წინ ნაგრიგალარი –

გაფითრებული ჭადარი,

ჩემი კავი და სახნისი, 

ჩემი თონე და ბეღელი 

და დედა, დიასახლისი, 

ჯანღონე გაუტეხელი,

ჩემი პაწია ქოთანი, 

დუღილით ნაქოთქოთარი. 

რა კარგი იყო ბარდნალა, 

როგორი სათაყვანები!

ვარდებიანი ბარდნარი 

და გუმარეშის ყანები, 

თოხი პირგამოპირული, 

გაციებული ბინული…

 

გახსოვს, ტყეები, ირიბად 

ხეზე დაკრული თარჯები… 

ვერ დაივიწყებ ვინც გიყვარს, 

შეყვარებული დარჩები… 

გახსოვს, ცხენისწყლის ნაპირი, 

თევზაობა და აპრილი? 

გახსოვს, მაჭრით რომ გავბრუვდით, 

და ძლივს რომ მივაბიჯებდით,

სახლში რომ ვეღარ დავბრუნდით 

მისგან დამთვრალი ბიჭები? 

გახსოვს, ღვინიან შემოდეგს 

აივანზე რომ შემოვდექ?

გახსოვს, აფთარი ზამთარი, 

ან გაზაფხული – პირიქით? 

გახსოვს, ამტყდარი ავდარი 

და სარეწკელას ბილიკი?

გახსოვს, სოფელი ლარჩვალი 

და მეწისქვილე დამღრჩვალი? 

გახსოვს, ჩვენ ორნი მარტონი 

და ვარდიგორას ხანძარი

და დიდი გუჯუ ბატონი 

თავისი ქამარ–ხანჯალით? 

ხან ისე იყო, ხან ასე, 

გახსოვს, ცაგერის ჭალაზე.

 

ეჰ, რა იქნება ხელახლა 

დაიწყებოდეს თავიდან, 

რაც დროის დენამ შელახა, 

რაც დროსთან ერთად წავიდა.

რა კარგი იყო ბარდნალა, 

როგორი სათაყვანები! 

შენ, მამაჩემო, რათ დარდობ, 

რამ დაგისველა თვალები?

ან შენ სადა ხარ, დედილო, 

რომ ლექსი გამაბედვინო?! 

რად არ ჭიხვინებს ვეება 

ლაფშა, ლაგამის მკვნეტავი?

ჰეი, წარსულის დღეებო, 

დაბრუნდებოდეთ ნეტავი! 

რა კარგი იყო ბარდნალა, 

ბარდნალელების ბორანი, 

ვარდებიანი ბარდნარი, 

ბულბულთა ნაამბორალი!

 

საინტერესოა, ამ ორი ლექსიდან  – „დედისადმი“ და „ბარდნალა“ – რომელი დაიწერა პირველად. ის, რომ ორივე ლექსის თემა ერთი და იგივეა, მათი შედარება-შეპირისპირებითაც კარგად ჩანს.

„ბარდნალაში“ ყველაფერი საუკეთესო მხოლოდ წარსულშია: „რა კარგი იყო ბარდნალა…“.

ხორგოც და მარანიც, ცეცხლიც და ღადარიც, კავიც და სახნისიც, თონეც და ბეღელიც იყო…  იყო და აღარ არის, თუ რატომ, ამის განზოგადებული პასუხი მეორე ლექსშია – „დედისადმი“:

„ჩვენი სახლ–კარი ააწიოკეს 

დაუბანელმა გლეხის კაცებმა…“

უფრო კონკრეტული პასუხები კი ამ ორი ლექსის მიხედვით, ასეთია:

„ჩემი ხორგო და მარანი…“  („ბარდნალა“)

„ჩვენი მარანი და საწნახელი 

უფრო ძლიერმა დაიგირავა…“ („დედისადმი“);

 

„ჩემი თონე და ბეღელი…“   („ბარდნალა“)

„თონეში ცეცხლი აღარ ტკრციალებს, 

მამამ ბეღელი ვალში გაყიდა…“ („დედისადმი“);

 

 „რად არ ჭიხვინებს ვეება 

ლაფშა, ლაგამის მკვნეტავი?“ („ბარდნალა“)

„და გაზაფხულის ხმაზე თავლაში 

არ ჭიხვინებენ ბედაურები“ („დედისადმი“).

„ბარდნალაში“ საინტერესოა კიდევ ერთი რამ – ავტორი ცდილობს, რომ მკითხველის ყურადღება  ერთი აკვიატებული სიტყვის გამეორებით მიიქციოს. პირველი ასეთი  სიტყვაა „ჩემი“:

                                     „ჩემი ხორგო და მარანი, 

                                      ჩემი ცეცხლი და ღადარი…

                                      ჩემი კავი და სახნისი, 

                                      ჩემი თონე და ბეღელი… 

                                      ჩემი პაწია ქოთანი…“

„ჩემი“ – ამ სიტყვის  ჯიუტად გამეორებით პოეტი მკითხველს მიანიშნებს, რომ ეს ყველაფერი, რაც ერთ დროს მისი ოჯახის საკუთრება იყო, დაუნდობელმა დრომ წაართვა.  იყო და აღარ არის…

შემდეგ სტრიქონებში  თონეს, ბეღელსა და ქოთანს შორის მოქცეულია  დედის სახე, რომელიც წარსულის მოზაიკის ყველაზე ძვირფასი კენჭია:

„ჩემი კავი და სახნისი, 

ჩემი თონე და ბეღელი 

და დედა, დიასახლისი, 

ჯანღონე გაუტეხელი,

ჩემი პაწია ქოთანი, 

დუღილით ნაქოთქოთარი“. 

და ისევ რეფრენი: „რა კარგი იყო ბარდნალა…“ .

ლექსის შუა ნაწილში პოეტი  უკვე სხვა სიტყვაზე აკეთებს აქცენტს,  მის გამეორებას იწყებს და  სათქმელს ამ სიტყვის ქარგაზე აწყობს:

„გახსოვს, ტყეები, ირიბად 

ხეზე დაკრული თარჯები… 

ვერ დაივიწყებ ვინც გიყვარს, 

შეყვარებული დარჩები… 

გახსოვს, ცხენისწყლის ნაპირი, 

თევზაობა და აპრილი? 

გახსოვს, მაჭრით რომ გავბრუვდით, 

და ძლივს რომ მივაბიჯებდით,

სახლში რომ ვეღარ დავბრუნდით 

მისგან დამთვრალი ბიჭები? 

გახსოვს, ღვინიან შემოდეგს 

აივანზე რომ შემოვდექ?

გახსოვს, აფთარი ზამთარი, 

ან გაზაფხული – პირიქით? 

გახსოვს, ამტყდარი ავდარი 

და სარეწკელას ბილიკი?

გახსოვს, სოფელი ლარჩვალი 

და მეწისქვილე დამღრჩვალი? 

გახსოვს, ჩვენ ორნი მარტონი 

და ვარდიგორას ხანძარი

და დიდი გუჯუ ბატონი 

თავისი ქამარ–ხანჯალით?“

„გახსოვს?“ –  ამ სიტყვის ყოველი გამეორების შემდეგ სტრიქონებში მოქცეული მონატრება თანდათან ტკივილად,  საყვედურად, სასოწარკვეთად იქცევა.

„ბარდნალაში“ ორი პასუხგაუცემელი კითხვაა:

ვის მიმართავს ავტორი ასე დაჟინებით: „გახსოვს?“

და  ვის გულისხმობს სიტყვებში:

„ვერ დაივიწყებ ვინც გიყვარს, 

 შეყვარებული დარჩები…“

პირველი კითხვის სავარაუდო პასუხს, რომ შეიძლება პოეტი საკუთარ თავს ესაუბრებოდეს,  შემდეგი სტრიქონი გამორიცხავს: „გახსოვს, ჩვენ ორნი მარტონი…“. 

ვინ არის ის მეორე – მეგობარი თუ  საყვარელი გოგონა?

ჩემი აზრით, სწორედ დედაა ის მეორე, რომელსაც, როგორც მისი ბავშვობის წლების თანაზიარს, ჩავლილი ეპიზოდების მომსწრესა და ზოგჯერ მონაწილესაც, წარსულს ახსენებს…

ამ ლექსის დასაწყისში ასათიანების სახლის წინ ერთი ნაგრიგალარი, გაფითრებული ჭადარი ჩანს. ეს ჭადარი ჩვეულებრივი ჭადარი არავის ეგონოს, იგი  მეტაფორაა ერთი  ქარიშხალგადავლილი ოჯახისა:

„სახლის წინ ნაგრიგალარი –

გაფითრებული ჭადარი…“

თუ „ბარდნალაში“ აღწერილ ფრაგმენტებს გავაერთიანებთ,  ასათიანების გაფითრებული ჭადრის ფონზე „გადაღებულ“ ოჯახურ პორტრეტს დავინახავთ. ამ „ფოტოზე“ მხოლოდ სამი ადამიანია: ბაბუა, გუჯუ ბატონი, რომელიც ლექსის დაწერის დროს, მართალია, ცოცხალი აღარაა, თუმცა ერთგვარი თანამდევი სულია არა მარტო ამ ოჯახისა, არამედ – პოეტის შთაგონებისა; მამა, რომელიც ჯერ კიდევ შემორჩენია ნაგრიგალარ ოჯახს და დედა, რომელიც სადღაც, შუა აზიის უდაბნოშია გადაკარგული.

ჩემი აზრით, თუ ვინმე შეიძლება იყოს ჩამოთვლილთაგან ამ სიტყვების მიმართვის ობიექტი:

„ვერ დაივიწყებ ვინც გიყვარს, 

შეყვარებული დარჩები…“ – სწორედ დედაა.

„საიდუმლო“ ლექსშიც ხომ არის მსგავსი სიტყვები:

„ეს იმიტომ, რომ მიყვარხარ ძლიერ,

დამქონდი, როგორც საუნჯე გულით…“ („დედისადმი“);

 

ამ ორი ლექსის საერთო სულისკვეთების გამომხატველია ასევე შემდეგი პარალელები:

„შენ, მამაჩემო, რათ დარდობ, 

რამ დაგისველა თვალები?  („ბარდნალა“)

„მამა ბუხართან ზის თავდახრილი, 

ცეცხლში აფურთხებს და იგინება“  („დედისადმი“);

 

„ან შენ სადა ხარ, დედილო, 

რომ ლექსი გამაბედვინო?!“  („ბარდნალა“)

 „და სიყვარულის სიმღერის მიერ 

ვიყავი დღემდე დამუნჯებული“  („დედისადმი“).

 

პოეტმა მშვენივრად იცის, რომ რაც იყო, ის ვერასდროს დაბრუნდება, მაგრამ ნატვრას მაინც  რა უდგას წინ:

„ეჰ, რა იქნება ხელახლა 

დაიწყებოდეს თავიდან, 

რაც დროის დენამ შელახა, 

რაც დროსთან ერთად წავიდა“.

„ხელახლა, თავიდან…“ – შეუძლია კი ვინმეს წარსულის უკან დაბრუნება ან ჩავლილ მდინარეში ხელმეორედ შესვლა?

დიახ, შეუძლია – შეუძლია პოეტის სიტყვას; ეს შეეძლო ლადო ასათიანს, რომელმაც გრძნობები და ემოციები პოეტურ სიტყვად ისე გარდაქმნა, რომ მკითხველიც თავისი განცდების თანამონაწილედ აქცია. ამ ჯადოსნურ ძალას თავადაც კარგად გრძნობდა  და ამიტომაც ერთ ლექსში დაწერა კიდეც:

                „მჯერა, ამ დიად ბუნების კართან

                მე თვით სიკვდილსაც გარდავქმნი ლექსად“ („ვაჟა-ფშაველას ნაამბობი“).

ლადო ასათიანის „ბარდნალა“ მრავალი წელია სკოლაში ისწავლება, თუმცა არაფერია ნათქვამი იმის შესახებ, რომ ეს ლექსი პოეტის ბიოგრაფიის ნაწილია, უნდობარი ხანის ექოა. არ ჩანს ეს პოეტის ბიოგრაფიაშიც, რომელიც ლექსს უძღვის წინ, არ ჩანს არც მეთოდიკურ ნაწილში, რომელიც ლექსს განსჯისა და ანალიზისათვის მოსდევს.  ამის გარეშე კი გაუგებარია სტრიქონები:

„შენ, მამაჩემო, რათ დარდობ, 

რამ დაგისველა თვალები?

ან შენ სადა ხარ, დედილო, 

რომ ლექსი გამაბედვინო?!“

ლადო  ასათიანის „ბარდნალა“ არ არის ერთი კონკრეტული ადამიანისა და ოჯახის ტრაგედიის ექო, იგი მთელი თაობების ტკივილია, დაუნდობელი ეპოქის ანარეკლია.

 

***

 

ბევრ თქვენგანს მოუსმენია ალბათ აუდიოჩანაწერი, რომელშიც ცნობილი ქართველი მსახიობი ეროსი მანჯგალაძე ლადო ასათიანის „ბარდნალას“ კითხულობს. ასათიანის პოეზიის მოყვარულნი დროდადრო აზიარებენ ხოლმე ამ ლექსს. მე არ მიყვარს ამ ჩანაწერის მოსმენა, რადგან იგი გულისმომკვლელი დასტურია იმისა, თუ როგორ ჩეხდა საბჭოთა ეპოქა ლადო ასათიანის შემოქმედებას. წარმოვიდგენ, როგორ დაესერებოდა გული პოეტს, ეს დაჩეხილი ლექსი რომ მოესმინა. ხომ ცნობილია, რომ ლადო საშინლად ღიზიანდებოდა, როცა მის ლექსში რაიმე, თუნდ უმნიშვნელო, ცვლილება შეჰქონდათ.

მეუღლის, ანიკო ვაჩნაძისათვის,  გაგზავნილ ერთ წერილში წერს: „უნდა დაიბეჭდოს აუცილებლად ასე… წინააღმდეგ შემთხვევაში, არ მინდა; თუ რაიმე შეიცვლება, თუ გინდ ერთი სიტყვა, არც მაშინ მინდა…“ . ძმას, გოგი ასათიანსაც, ასეთ რამეს სწერს ერთ წერილში: „ძმაო, გოგი! შენი ლექსი უშეცდომოდ დაიბეჭდაო, რომ მწერ, ესაა, ბიჭო, უშეცდომოდ?! წათების მაგიერ – წაქები წერია, ნადუღი რომ დაგეწერათ, უკეთესი იქნებოდა, წინმბრძოლის მაგივრად – წინბრძოლი. ისე–ს მაგივრად ისევ და სხვა. განსაკუთრებით ეს „ისევ“ ამახინჯებს აზრს. ზევით სამ სტრიქონში „ისევ“ არის ნახმარი და თქვენ, ალბათ, იფიქრეთ, მეოთხეშიც „ისევ“ იქნებაო, და გაუშვით ასე. მეოთხეში უნდა იყოს „ისე გულდაგულ შევარდნენ“. თქვენ გაგიწყდათ მიწა, თქვენ!“.

ვინც ეროსი მანჯგალაძის მიერ წაკითხულ „ბარდნალას“  ყურადღებით მოისმენს, ადვილად მიხვდება, რომ   მსახიობი ლექსის შემოკლებულ ვარიანტს არ კითხულობს. ჩანს, მას ლექსი თავიდან ბოლომდე წაუკითხავს, მაგრამ არასასურველი სტროფები შემდეგ ვიღაცას ამოუჭრია.

ამოჭრილი კი  საკმაოდ მოზრდილი მონაკვეთია:

„გახსოვს, სოფელი ლარჩვალი

და მეწისქვილე დამღრჩვალი?

გახსოვს, ჩვენ ორნი მარტონი

და ვარდიგორას ხანძარი

და დიდი გუჯუ ბატონი

თავისი ქამარ–ხანჯალით?

ხან ისე იყო, ხან ასე,

გახსოვს, ცაგერის ჭალაზე?

ეჰ, რა იქნება ხელახლა

დაიწყებოდეს თავიდან,

რაც დროის დენამ შელახა,

რაც დროსთან ერთად წავიდა!

რა კარგი იყო ბარდნალა,

როგორი სათაყვანები!

შენ, მამაჩემო, რად დარდობ,

რამ დაგისველა თვალები?

ან შენ სადა ხარ, დედილო,

რომ ლექსი გამაბედვინო?!“

 

თუ რატომ ამოჭრა „მაკრატლიანმა“ ცენზორმა ეს მონაკვეთი ლექსიდან, რთული მისახვედრი არაა – როგორ შეიძლებოდა იმ დროს ბედნიერი საბჭოთა ადამიანის მოგონებებში ავისმომასწავებელი განწყობა ჯერ დამხრჩვალი მეწისქვილის გახსენებას შემოეტანა, შემდეგ – ვარდიგორაში გაჩენილ ხანძარს, არც „დიდი გუჯუ ბატონის“  პოზიტიური კონტექსტით  გახსენება იქნებოდა სასურველი და   არც ბედნიერი ბავშვობის „შემლახველ“ დროზე საუბარი იქნებოდა მისაღები…

ყველაზე უსიამოვნო და აუხსნელი კი ალბათ ეს სტროფი აღმოჩნდა:

 

  „შენ, მამაჩემო, რად დარდობ,

                                                            რამ დაგისველა თვალები?

ან შენ სადა ხარ, დედილო,

რომ ლექსი გამაბედვინო?!“

 

რომელ წელშია ჩაწერილი ამ ლექსის აუდიოვერსია, არ ვიცი, მაგრამ ალბათ დიდი მნიშვნელობა არცა აქვს. ვიღაცის მახვილმა ყურმა ზუსტად ის გაიგონა, რაც პოეტმა თქვა და „მაკრატელიც“ იმიტომ აიღო ხელში.

ყველაზე კარგად თვითონ ლადო ასათიანმა იცოდა, როგორ ეპოქაში უწევდა ცხოვრება და ამიტომაც ზოგჯერ იძულებული იყო, თავად შეეტანა კორექტივები საკუთარ ლექსებში, რომ თვალმახვილი და ყურმახვილი ადამიანების შემოტევებისაგან დაეცვა თავი. ვისაც ლადო ასათიანის ხელნაწერი კრებული „მთვარიანი ღამეები“ უნახავს, შეამჩნევდა, რომ ამგვარი შესწორებები იქ აქა-იქ გვხდება. „ბარდნალაშიც“ არის ერთი ამგვარი, პოეტის ხელით ჩასწორებული, ადგილი. ჯერ წერია:

 

                                   „რაც საუკუნემ შელახა,

                                   რაც საუკუნოდ წავიდა!“ –  

 

შემდეგ კი ისე, რომ თავდაპირველი ვარიანტი არ გადაუშლია, პოეტს ხაზებს შორის დაუწერია:

 

                             „რაც დროის დენამ შელახა,

                             რაც დროსთან ერთად წავიდა!“

ლადო ასათიანის კრებულებში ჩანს, რომ ვიღაცას „ბარდნალაში“ ერთი სხვა შესწორებაც შეუტანია. ლადოს ლექსის დედანში ასე უწერია: „ჰეი, წარსულის დღეებო…“, კრებულებში კი დღემდე ასე იბეჭდება: „ჰეი, ბავშვობის დღეებო…“.

ლექსის ტრაგიკული    სულისკვეთება რომ შეეცვალა, იმ ვიღაცამ  სიტყვა წარსული ბავშვობით ჩაანაცვლა. იქნებ სწორედ ამის შემდეგ გამოცხადდა „ბარდნალა“ საბავშვო ლექსად?

უკვე ვთქვით, რომ არავინ უნდა მოტყუვდეს ვარდებითა და ბულბულებით, რომლითაც ეს ლექსი იწყება. როცა პოეტის სათქმელს ნაბიჯ-ნაბიჯ გაჰყვები, ადვილი მისახვედრია, რომ „ბარდნალა“ არც საბავშვო ლექსია და არც პასტორალი. „ბარდნალა“ ერთი დიდი კვნესაა, რომელშიც არა მხოლოდ ასათიანების ოჯახის, არამედ მილიონობით საბჭოთა ადამიანის ტრაგედია აირეკლა. აკი, ლადოც ზუსტად ასე –  განზოგადებულად ხედავდა თავისი ოჯახის უბედურებას:

                     „დაიქცა ყველა დიდი ჯალაბი, 

                     ნაგაზს ჯაჭვს არვინ არ აღრღნევინებს,

                     წინათ თუ ღვინოს დაგაძალებდნენ,

                     დღეს წყალსაც არვინ დაგალევინებს“.

 

ხომ უცნაურია, მაგრამ როცა მე-20 საუკუნის 80-იან წლებში ლადო ასათიანის  დედისადმი მიძღვნილ ლექსს ბოლოს და ბოლოს ოფიციალურად დაბეჭდვა ეღირსა, ვერც მაშინ გადაურჩა ცენზურას. ის ადგილი, სადაც პოეტს „დაუბანელმა გლეხის კაცებმა…“ ეწერა, დაბეჭდვისას ასე შეცვალეს: „გაუტანელმა გლეხის კაცებმა…“. თუმცა ამასაც თავისი მიზეზი ჰქონდა, ასათიანების ოჯახი ჯერ კიდევ მოძალადე თანასოფლელთა შთამომავლებს ერიდებოდა.

ლადოს „ბარდნალა“ – ეს გამორჩეული ლირიკული ლექსი ნატიფი პოეტური სახეებით, დახვეწილი ენობრივი ქსოვილით, ალიტერაციის მუსიკით, შინაგანი დრამატიზმით, ინტიმითა და სიფაქიზით – უნდობარი ხანის რეკვიემად ქცეული ერთი გულწრფელი და გულისგულში ჩაბრუნებული მდუღარე ცრემლის წვეთია.

დრომ ბევრი რამ გადააფასა. მე-20 საუკუნის ქართულ ლიტერატურასაც საბჭოური სტერეოტიპებისაგან გათავისუფლება და ახლებურად  წაკითხვა-გააზრება სჭირდება.

 

_{[1] ნიკა აგიაშვილი, „ჭაბუკები დარჩნენ მარად“, გვ.76, თბ, 1971.}

კვანტური ოპტიკის საფუძვლების ლექტორმა „პირველი ტესტის დაწერის შემდეგ კაბინეტში მიხმო. ფორესტ, სიმართლე მითხარი, ამ განტოლების პასუხები წინასწარ მოგცესო? მე თავი გავაქნიე. მაშინ პროფესორმა ჰუკსმა ფურცელს დახედა და, გაკვირვებულმა, თავის ქნევით წამოიძახა, ღმერთო დიდებულოო! ინგლისურის ლექციაზე კი საქმე სულ სხვაგვარად მიმდიოდა, მკაცრი ლექტორი მყავდა, რომელიც ძალიან ბევრს ლაპარაკობდა, პირველი ლექციის ბოლოს დაგვავალა, ავტობიოგრაფია დამიწერეთო. არ გამჭირვებია, წინასწარ ხო გამაფრთხილეს, ინგლისურის გამოცდაზე რომ ჩაიჭრა, მაინც დაგეხმარებითო. ჰოდა, მეც დავჯექი და მთელი ღამე ვწერდი, რაც თავში აზრად მომდიოდა.

რამდენიმე დღის შემდეგ მისტერ ბუნმა შენიშვნებით აჭრელებული ავტობიოგრაფიები დაგვიბრუნა და კარგადაც დაგვცინა. ჩემთან რო მოვიდა, ვიფიქრე, აი, კიდე ერთხელ მომეჭრა თავი-მეთქი, მაგრამ უცებ ჩემი ავტობიოგრაფიის ხმამაღლა კითხვა დაიწყო… ორიგინალურობაც ამას ჰქვია! აი, რას ვითხოვ თქვენგან, – თქვა მან,  – მისტერ გამპ, ასეთი რამ როგორ დაწერეთ? – ყველა ჩემკენ მოტრიალდა, მე კი ვუპასუხე, – მეფსია!“

/უინსტონ გრუმი, „ფორესტ გამპი“/

 

ვინ არიან  ნშშმ ბავშვები?

ზოგიერთ ნიჭიერ მოსწავლეს შეიძლება ჰქონდეს შესაძლებლობის შეზღუდვა – მენტალური დარღვევის ან განვითარების დარღვევის დიაგნოზი ერთ ან რამდენიმე სფეროში. ასეთ შემთხვევაში ბავშვი ორმაგად განსაკუთრებულია. მაგალითად, მოსწავლის მხედველობის, სმენის ან გადაადგილების/მოტორიკის შეზღუდული უნარი ან თუნდაც სწავლის უნარის დაქვეითება/დასწავლის სირთულეები არ გამორიცხავს განსაკუთრებული ნიჭის არსებობას. თუმცა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვები წარმოადგენენ რისკჯგუფს, რომ მათი განსაკუთრებული უნარები და ნიჭი შეუმჩნეველი დარჩეს (Hua & Coleman, 2002).

ერთ-ერთი მდგომარეობა, რომელშიც შეიძლება შერეული იყოს ნიჭიერება სხვა ტიპის საჭიროებასთან, არის აუტიზმი. აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვების გარკვეულ ნაწილს შესაძლოა საკმაოდ მაღალი ინტელექტი და განსაკუთრებული ნიჭი ჰქონდეს (Attwood, 1998). ბავშვი შესაძლოა ფლობდეს ენციკლოპედიურ ცოდნას, მაგრამ ჰქონდეს სირთულეები სოციალურ ურთიერთობებში. ასეთ ბავშვებს სჭირდებათ სპეციალური ხელშეწყობა სოციალურ ადაპტაციაში, განურჩევლად იმისა, თუ რამდენად მოწინავეები არიან აკადემიურად. არსებობს მითი, რომ აუტისტი ბავშვები ყოველთვის განსაკუთრებით ნიჭიერებიც არიან, თუმცა კვლევები ადასტურებს, რომ აუტისტი ადამიანების დაახლოებით 70%-ს აქვს შეზღუდული ინტელექტუალური შესაძლებლობები, რაც ნიშნავს, რომ მათი IQ 38 / 74 70-ზე დაბალია. დანარჩენ 30%-ს აქვს ინტელექტი, რომელიც საშუალოდან ნიჭიერამდე მერყეობს. აუცილებელია, გვახსოვდეს, რომ აუტიზმი და ინტელექტი ორი განსხვავებული მახასიათებელია. ნებისმიერი დონის ინტელექტის მქონე ადამიანი შეიძლება იყოს აუტისტი, მაგრამ ხშირად, თუ ბავშვი ნიჭიერი და ამავე დროს აუტისტია, ნიჭიერებას აუტიზმს მიაწერენ ხოლმე. თუმცა, ნიჭიერებასა და აუტიზმს აქვს მსგავსი თვისებებიც, როგორიცაა, მაგ., ინტელექტუალური აღგზნებადობა და სენსორული თავისებურებები.

საინტერესოა, რომ ნიჭიერება და აუტიზმი შესაძლოა სხვა მსგავსი თვისებებითაც ხასიათდებოდეს, მაგალითად:

✓ იდეალიზმი;

✓ ერთ კონკრეტულ თემაზე ინტენსიური ფოკუსირება;

✓ სწავლის მაღალი მოტივაცია;

✓ სენსორული თავისებურებები;

✓ მდიდარი ფანტაზია;

✓ მოუსვენრობა;

✓ ემოციური რეგულაციის დარღვევები;

✓ ლოგიკური და ზუსტი აზროვნება;

✓ განსხვავებული/უცნაური აზროვნება.

ზოგიერთ ბავშვს ყველა ზემოთ აღწერილი თვისება ახასიათებს, რადგან ისინი ნიჭიერებიც არიან და აუტისტებიც. შესაძლოა, მოსწავლე არ ლაპარაკობდეს და თავს არიდებდეს თვალით კონტაქტს და შეხებას, მაგრამ შეეძლოს საფორტეპიანო კონცერტის დაკვრა ერთხელ მოსმენის შემდეგ.

ადვილია აუტიზმისა და ნიჭიერების თანაარსებობაზე საუბარი, თუმცა ასეთი განსაკუთრებული ნიჭი საკმაოდ იშვიათად გვხვდება. უმეტეს შემთხვევაში მასწავლებლები და მშობლები აღნიშნავენ, რომ ბავშვს აქვს შთამბეჭდავი, დეტალური ცოდნა საგნებსა და მოვლენებზე, რომლებიც მათი ვიწრო (ფოკუსირებული) ინტერესის ობიექტია. მშობლები, მასწავლებლები და განათლების პოლიტიკის შემქმნელებიც კი ხშირად ფიქრობენ, რომ ყველა განსაკუთრებულად ნიჭიერი ბავშვი, რომელსაც, სავარაუდოდ, ძალიან გაუმართლა, აუცილებლად წარმატებული იქნება სკოლაში, ისიამოვნებს ურთიერთობებით, ისწავლის ძალისხმევის გარეშე, მიაღწევს აკადემიურ წარმატებას და ემოციურადაც ჰარმონიულად განვითარდება. სამწუხაროდ, ხშირად შეცდომით ვარაუდობენ, რომ მაღალი ინტელექტუალური შესაძლებლობები და განსაკუთრებული ნიჭი იცავს ბავშვებს და ისინი არ ეჯახებიან იმ სირთულეებსა და გამოწვევებს,  რომლებსაც დანარჩენი, ტიპური განვითარების მქონე ბავშვები[1].

ასევე მცდარია ვარაუდი, რომ ნიჭიერი ბავშვები საბოლოოდ წარმატებულები იქნებიან ცხოვრებაში, განურჩევლად იმისა, რას განიცდიდნენ სკოლაში სწავლის დროს. რეალობა კი საპირისპიროს ამტკიცებს, სამწუხაროდ, ყველა ნიჭიერი ბავშვი როდია წარმატებული. ბევრი განსაკუთრებით ნიჭიერი ვერ აღწევს მაღალ შეფასებას, ვერ ამართლებს ნიჭიერების სტერეოტიპებს და ხშირად ეწინააღმდეგება კიდეც მათ. ზოგიერთი ძალიან ნიჭიერი ბავშვი ყოველდღიურად ჩუმად ებრძვის ამოუცნობ, არაიდენტიფიცირებულ შეზღუდულ შესაძლებლობას, რამაც შესაძლოა უარყოფითად იმოქმედოს მის სწავლაზე, აკადემიურ წარმატებასა და ზოგად კეთილდღეობაზე. ზოგი ნელა და მტკივნეულად კითხულობს, ვერ გეგმავს და ანაწილებს დროს ან უჭირს აზრების წერილობით გადმოცემა. ინტელექტუალური (გონებრივი) ნიჭიერება ზოგჯერ შესაძლოა შეზღუდული ან კომპრომეტირებული იყოს მოულოდნელი გამოწვევებით, როგორიცაა, მაგალითად, კითხვის სირთულე, რამაც ტრადიციულ საგანმანათლებლო გარემოში შესაძლოა გამოიწვიოს დისონანსი, შედეგად კი ბავშვის აკადემიური წარუმატებლობა და ემოციური დისტრესი. შეზღუდული შესაძლებლობისა და ნიჭიერების მრავალი კომბინაცია არსებობს.

მაღალი ინტელექტუალური შესაძლებლობების მქონე მოსწავლეებს, რომლებსაც ასევე აქვთ ერთი ან მეტი შეზღუდული შესაძლებლობა, ნიჭიერი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე მოსწავლეები (ნშშმ) ან ორმაგად განსაკუთრებული მოსწავლეები ეწოდებათ. ტერმინი ნშშმ მოიცავს იმ ინტელექტუალურად ნიჭიერ ბავშვებს ერთი ან მეტი შეზღუდული შესაძლებლობით, რომლებსაც შეუძლია, გავლენა მოახდინოს სწავლასა და/ ან აკადემიურ მოსწრებაზე, მათ შორის:

➢ სპეციფიკური სწავლის დარღვევა – კითხვის დარღვევა (დისლექსია), წერილობით აზრის გადმოცემის დარღვევა (ზოგჯერ შეცდომით უწოდებენ დისგრაფიას), მათემატიკური უნარის დარღვევა (დისკალკულია);

➢ კომუნიკაციის დარღვევები;

➢ უყურადღებობა – ჰიპერაქტივობის სინდრომი (ADHD), განსაკუთრებით მისი უპირატესად უყურადღებო პრეზენტაცია (PIP) ჰიპერაქტიურობის, იმპულსურობის, დაუმორჩილებლობის ან დარღვევის ხილული სიმპტომების გარეშე;

➢ აუტიზმი, განსაკუთრებით ეგრეთ წოდებული მაღალი ფუნქციონირების აუტიზმი;

➢ მოტორული დარღვევები – კოორდინაციის უნარის დარღვევა, რაც თავისთავად გავლენას ახდენს წერის უნარზე;

➢ სენსორული (სმენის, მხედველობის) დარღვევები;

➢ ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობები, როგორიცაა დეპრესია და შფოთვითი აშლილობა.

არცერთი ზემოთ ჩამოთვლილი მდგომარეობა არ არის დაკავშირებული ინტელექტთან. როგორც უკვე აღინიშნა, ნიჭიერება არ გამორიცხავს შეზღუდული შესაძლებლობების არსებობას  და პირიქით. მაღალი ინტელექტის კოეფიციენტი არაფრისგან აზღვევს ბავშვებს. ინტელექტის დაბალი მაჩვენებელი ერთადერთი შეზღუდული შესაძლებლობაა, რომელიც ლოგიკურად შეუძლებელია თან ახლდეს ინტელექტუალურ ნიჭიერებას, თუმცა მხოლოდ ინტელექტუალური ნიჭიერება ვერ იცავს ბავშვს ნებისმიერი სხვა შეზღუდული შესაძლებლობისგან, რომელიც ინტელექტუალურ შესაძლებლობებს არ გულისხმობს. ამრიგად, ნშშმ მოსწავლეებში გვხვდება მაღალი კოგნიტიური უნარები და თანდაყოლილი შეზღუდული შესაძლებლობის ფორმები. შესაბამისად, ნშშმ მოსწავლე არის ის, ვინც ინტელექტუალურად დაჯილდოებულია და, იმავდროულად, მის თავს „რაღაც ისეთი ხდება“, რამაც შეიძლება ხელი შეუშალოს მის აკადემიურ მიღწევებს და/ან სოციალურ-ემოციურ კეთილდღეობას.

ნიჭიერი ბავშვების შემთხვევაში შეზღუდული შესაძლებლობების ნუსხა მრავალფეროვანია. ისინი შეიძლება იყოს თვალსაჩინო/ხილული ან არათვალსაჩინო/უხილავი. ზოგჯერ ნშშმ ბავშვს აღწერენ, როგორც ნიჭიერს სწავლის უნარის დარღვევით, თუმცა ზოგიერთ ნშშმ ბავშვს საერთოდ არ აქვს „სწავლის უნარის დარღვევა“ და მხოლოდ გამოხატვის/გადმოცემის სირთულეს განიცდის. ერთმა ასეთმა მოსწავლემ მულტიდისციპლინური გუნდის წევრს უთხრა: „არა, ვერ იტყვი, რომ სწავლის უნარი არ მაქვს. არ მიჭირს ახლის პირველად დასწავლა. არ მიჭირს გავიხსენო, რაც ვისწავლე. რაც მე მახასითებს, არის ის, რომ გამოცდაზე, ხშირად გაკვეთილზეც, მიჭირს იმის დამტკიცება, რომ ეს ნამდვილად ვისწავლე“.

რა ახასიათებთ ნიჭიერ შშმ მოსწავლეებს?

➢ ნიჭიერ შშმ მოსწავლეებს შეუძლიათ კომპლექსური ურთიერმიმართებების იდენტიფიცირება და გაგება, პრობლემის გადაჭრის დახვეწილი სტრატეგიების გამოყენება, ახალი იდეების გენერირება და ანალიზი.

➢ მათ შეიძლება ჰქონდეთ სრულიად განსაკუთრებული ვერბალური გამოხატვის უნარი, მოულოდნელად დახვეწილი ლექსიკა (რამაც შეიძლება შთაბეჭდილება მოახდინოს მასწავლებლებზე, მაგრამ ასევე შეიძლება უარყოფითად იმოქმედოს ამავე ასაკის ტიპურ თანატოლებთან კომუნიკაციაზე).

➢ მათ ასევე შეუძლიათ ერთი შეხედვით მარტივი მოვლენის პოტენციური შედეგების საფუძვლიანი და მასშტაბური გააზრება.

➢ სხვა ტიპიური ნიჭიერების მახასიათებლები შეიძლება მოიცავდეს: აქტიურ წარმოსახვას, საოცრად მომწიფებულ ინტერესებს ან მოსაზრებებს, ფართო ზოგად ცოდნას და აღფრთოვანებას რთულ, აბსტრაქტულ პრობლემებთან შეხებისას.

➢ როგორც წესი, ნიჭიერი შშმ ბავშვები, ერთი მხრივ, უსწრებენ საკუთარ ასაკობრივ განვითარებას, მეორე მხრივ კი ჩამორჩებიან მას. შესაბამისად, ნშშმ ბავშვებს შეიძლება ჰქონდეთ გასაოცარი ინტელექტუალური შესაძლებლობები, მაგრამ იყვნენ ძალიან წარუმატებელნი კითხვაში, მართლწერაში, წერილობით აზრის გადმოცემაში, კალმის ჭერაში, სიტყვის დამახსოვრებაში, საბაზისო გამოთვლაში და სხვა ვითომდა მარტივი და ძირითადი აკადემიური ამოცანების (განსაკუთრები ტესტები) ამოხსნაში. ასევე ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც. მაგალითად, ფეხსაცმლის თასმების შეკვრა შესაძლოა ზედმეტად რთული ამოცანა აღმოჩნდეს ნშშმ ბავშვისთვის. ნიჭიერ შშმ ბავშვებს ხშირად აქვთ დროის მართვის, თანმიმდევრული ყურადღებისა და ორგანიზებულობის პრობლემები. ისინი შესაძლოა ცუდად მუშაობდნენ ზეწოლის ქვეშ ან ბუნდოვან, „აბდაუბდა“ შთაბეჭდილებას ტოვებდნენ. მათ შესაძლოა გაუჭირდეთ მარტივი ნაბიჯ-ნაბიჯ ინსტრუქციების შესრულება ან ჰქონდეთ მუდმივი პრობლემები სოციალურ კომუნიკაციასა და თანატოლებთან ურთიერთობაში. ნშშმ ბავშვებმა შეიძლება საოცრად მაღალ შედეგებს მიაღწიონ აკადემიურ შეჯიბრებებში სკოლის გარეთ, მაგ. ოლიმპიადებზე, მაგრამ იღებდნენ საშუალო შედეგებს სკოლის ყოველდღიურ შეფასებებსა და ტესტებში. ასევე, ნშშმ მოსწავლეები შეიძლება გამოირჩეოდნენ ტესტებში, მაგრამ გაუჭირდეთ პასუხები ცარიელ გვერდზე ან პირიქით. მათი უნიკალური შესაძლებლობები ზოგჯერ შეუმჩნეველი რჩება, რადგან მათ შეზღუდული შესაძლებლობები აქვთ, რომლებიც არაიდენტიფიცირებულია. ნშშმ მოსწავლეების აკადემიური მოსწრება და ნიშნები, წესისამებრ, არ ასახავს მათ განსაკუთრებულ ინტელექტუალურ ნიჭს და ამ შეუსაბამობამ შესაძლოა გრძელვადიანი გავლენა მოახდინოს მათ თვითშეფასებასა და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე.

 

როგორ ამოვიცნოთ ნშშმ მოსწავლეები?

ნშშმ მოსწავლეების იდენტიფიცირება ხშირად რთულია. შესაძლოა, იმის გამოც, რომ ისინი, როგორც წესი, არ ერგებიან არც მხოლოდ ნიჭიერი ბავშვის და არც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის სტერეოტიპს. ბევრი ნშშმ ბავშვის განსაკუთრებული ინტელექტუალური ნიჭი რჩება უღიარებელი, ბევრი ოფიციალურად არ არის იდენტიფიცირებული როგორც ნიჭიერი შშმ მოსწავლე. თუმცა ნიჭიერი შშმ მოსწავლეები ხშირად საგრძნობლად განსხვავდებიან თავიანთი ტიპური თანატოლებისგან როგორც ნიჭით (ინტელექტის მაღალი კოეფიციენტით), ისე თანმხლები შეზღუდული შესაძლებლობებით და ნამდვილად „ორმაგად განსაკუთრებულები“ არიან. ნშშმ ბავშვის ყველაზე გავრცელებული და მნიშვნელოვანი მახასიათებელია არათანაბარი ან არათანმიმდევრული აკადემიური მოსწრება, რომელიც აუხსნელი და არაპროგნოზირებადია. ამიტომ უკიდურესად მნიშვნელოვანია, მასწავლებელმა ყურადღება მიაქციოს მოსწავლის მუდმივ არათანაბარ და უჩვეულო აკადემიურ საქმიანობას, როგორიცაა, მაგალითად, აკადემიური მოსწრების შეუსაბამობა სხვადასხვა დისციპლინაში, ზეპირად ახსნის შესანიშნავი უნარი ან საგნის არაჩვეულებრივი ცოდნა, რასაც თან ახლავს უხალისობა წაკითხვის ან წერილობითი დავალების შესრულებისას. მოსწავლის მხრივ მსგავსი ქცევის დემონსტრირებისას აუცილებელია ბავშვის ზეპირი კითხვის,  დეკოდირების, წაკითხულის გააზრებისა და მართლწერის უნარების შეფასება მისი ძლიერი და სუსტი მხარეების იდენტიფიცირებისთვის. ასეთი შეუსაბამობა შეიძლება მათემატიკაშიც შეგვხვდეს. მაგალითად, ბავშვმა შესაძლოა გადაჭრას რთული აბსტრაქტული რაოდენობრივი ამოცანები, მაგრამ გაუჭირდეს ძირითადი რიცხვების ფაქტების/მათემატიკური ცხრილების დამახსოვრება. როგორც წესი, ნშშმ მოსწავლის ადრეულ ეტაპზე იდენტიფიკაციის სირთულე გამომდინარეობს იქიდან, რომ მისმა ძლიერმა შემეცნებითმა უნარმა შესაძლოა დაჩრდილოს ან კომპენსირება გაუკეთოს მათსავე შეზღუდულ შესაძლებლობას, ხოლო შეზღუდულმა შესაძლებლობამ, თავის მხრივ, შენიღბოს ან გადაფაროს მისი მაღალი ინტელექტი. შესაბამისად, მოსწავლის ერთი ან რამდენიმე მახასიათებელი შენიღბული, დაჩრდილული ან გაზვიადებულია მეორის მიერ, ამიტომ, მოსწავლე ვერც რეგულარულ მაღალ აკადემიურ მოსწრებას ავლენს და ვერც შეზღუდული შესაძლებლობის იდენტიფიცირება ხერხდება. მსგავს შემთხვევაში ნშშმ მოსწავლე შეუმჩნეველი რჩება და მისი სასკოლო მიღწევები შესაძლოა საგრძნობლად ჩამორჩებოდეს იმას, რასაც ნიჭიერი ბავშვისგან უნდა ველოდეთ. ნშშმ მოსწავლეებს სკოლაში შესაძლოა „საშუალო“ მოსწრება ჰქონდეთ და, ვინაიდან, „საშუალო“, ზოგადად, მიჩნეულია ნორმად, ასეთი ბავშვები ნაკლებად იქცევენ ყურადღებას. ცოტას თუ შეუმჩნევია გარეგნულად საშუალო, სინამდვილეში კი განსაკუთრებულად ნიჭიერი მოსწავლე. ხშირად ნშშმ მოსწავლე ყურადღების ცენტრში პირველად რთული ქცევის გამო ექცევა. ეს უკანასკნელი, როგორც წესი, იმედგაცრუების და/ან უხერხულობის შედეგია, როდესაც ბავშვი ადვილად აღწევს წარმატებას რთული და კომპლექსური დავალებების შესრულებისას, მაგრამ მოულოდნელად ვერ ასრულებს მარტივ სასკოლო დავალებებს, რომლებიც სხვებს ძალიან უადვილდებათ[2].

სპეციალური მასწავლებლობის ცხრაწლიანი კარიერის განმავლობაში მე ვასწავლიდი შეზღუდვების მქონე რამდენიმე ნიჭიერს. ისინი ყოველდღე მაოცებდნენ და ძალიან მინდოდა, მათ მშობლებს, მასწავლებლებს და განათლებაში ჩართულ სხვა ადამიანებს ისევე დაეჯერებინათ მათი ნიჭის, როგორც თავად მათ სჯეროდათ. ალბათ, ამ სამყაროში ბევრი თემო, ანდრია, სოლომონი ან ილიაა, რომლებიც ელიან ჩვენგან ბიძგს, მინიშნებას და დახმარებას, ჩვენ კი ისინი აუცილებლად უნდა გავაძლიეროთ. ამით თავადაც გავძლიერდებით.

 

[1]Handbook of Autism and Pervasive Developmental Disorders, by Fred R. Volkmar 3rd edition (April 29, 2005).

[2]http://inclusion.ge/res/docs/2023050216240092828.pdf

 

1. ამბის დასაწყისი

ამბავი იდეალური წესრიგით იწყება. თითქოს ყველაფერი რიგზეა. რიგზეა კი არა, შესანიშნავადაა. ქორწილია მთაში, სადაც გუგუას ხელისმომკიდედ ონისე ჰყავს, ავთანდილს – თავისი ტარიელი. სულ ნარჩევ-ნარჩევი ვაჟკაცები. ეტყობათ, რომ სამტროდ არ მიდიან. მოხდენილი და მხიარული მხედრები ერთმანეთს მშვიდობას უსურვებენ. ჯვარულის სიმღერას ცეკვა ცვლის, მხიარულებას – ბედნიერება. რატომაც არა, განა ვინმეს ძალით აქორწინებენ? გუგუას დიდი ხნის ნატვრა უსრულდება და საოცნებო ძიძიას ირთავს ცოლად, ძიძიასაც მიუცია თანხმობა და არაერთი ღამე გაუთენებია საქმროზე ფიქრით.  ონისე? ავტორ განზრახ დაგვიმარცვლავს, რომ ონისე სიყვარულს ეძებს, საზოგადოდ, სიყვარულის ძიებაშია, ისევე, როგორც მისი ასაკის ყველა ყმა. „ონისე კი, რომ ქორებრივი თვალი გაეყარა ვისთვისმე განურჩევლად, ვინც უნდა ყოფილიყო ისა, ოღონდაც არის მის თვალებსაც ელვარება ჰქონოდა, ტუჩებს – მიმზიდველობა, ლოყებს – სიყმაწვილის ელფერი და გულს – სისხლის ამაჩუხჩუხებელი ძალა“.

თითქოს არაფერი მოასწავებს საფრთხეს, ყველაფერი ისეა, როგორც უნდა იყოს – იდეალურად.

 

2. რაღაც და როგორღაც

მალე მკითხველს შფოთვა და მღელვარება იპყრობს. იდეალურ, სამოთხისეულ წესრიგში ეჭვი იპარება და წესრიგის რღვევა სულ ორი სიტყვით გამოიხატება: „რაღაც“ და „როგორღაც“… განა მიზეზი ვიცით? განა უკვე ყველაფერს ვხვდებით ან ჩვენ, ან პერსონაჟები? არა, აქ რაღაც და როგორღაც ხდება. ჯერ „რაღაცა ჯერედ უცნობი ბედნიერება“ ჩნდება, მერე „ქალი ჰგრძნობდა რაღაც ინსტიქტიურს მღელვარებას“, მერე „გულში რაღაცამ უჩხვლიტა“, „რაღაცა უსიამოვნო გრძნობამ შეიპყრო“, „გული როგორღაც აუკანკალდა“, „ონისე როგორღაც შეკრთა“… მოკლედ, კიდევ ბევრი „რაღაც“ ხდება, რისგანაც ვეღარავინ დაიცავს პერსონაჟებს.

ქალმა სასწრაფოდ ჩამოიფარა პირბადე, მაგრამ უშველის კი? იქნებ უკვე ყველაფერი გადაწყვეტილია? იქნებ უკვე დაძრულია „რაღაც უხილავი ძალა“?

„რაღაცა უცნაური დუმილი“ და „რაღაცა ჭმუნვით სავსე დუმილიც“ გამეფებულა.

ბოლოსაც, ნაწარმოების ყველაზე რთულ, გადამწყვეტ მომენტში, ონისეს თვალს „რაღაც ძალა“, „რაღაც გრძნობა“ დაუბრმავებს, მტერიც ამიტომ გამოეპარება.

 

3. ხელები

რა თქმა უნდა, არცერთ მკითხველს არ უყვარს ამბის დასასრულის წინასწარ ცოდნა, ამიტომ არც მე მოგიყვებით. ოღონდ ესაა, რომ ავტორი თითქოს წინასწარ გვიხსნის კვანძს, თავისი პერსონაჟების ბედს წინასწარმეტყველებს, ოღონდ დაფარულად, ხელების მოძრაობისა და ურთიერთობის საშუალებით, მინიშნებებითა და მეტაფორებით. კარგად დააკვირდით ამ ეპიზოდს, არ გამოგრჩეთ:

„- ონისევ! აჰა, ჩაგვიბარებია თქვენთვის ქალი წრფელი და შეურცხვენელი… დღეის ამას იქით შენ აგვირჩევიხარ ამის ძმად, – ამ სიტყვებზედ იმან გადასცა ონისეს ქალის მთრთოლვარე და გახურებული ხელი.

ონისემ რაწამს ამ ხელის მიკარება იგრძნო, როგორღაც შეჰკრთა, დაიბნა და თითონაც გაჟრჟოლდა, თუმცა ამგვარი მდგომარეობის მიზეზი ვერ აეხსნა.

… – არ მინდა, შენაი ჭირაიმე, – უპასუხა კაცმა, რომელსაც ქალის ხელი ჯერ კიდევ არ გაეშვა, თუმცა ჰგრძნობდა, რომ ეს ხელი სწვავდა, სდაგავდა მას, უღელვებდა სისხლს და გონებას აფანტვინებდა.

ონისემ მოისვა შუბლზედ ხელი, მაგრად მოიწურა ოფლი, პირდაპირ შეჰხედა ქალს და ხმამაღლა მტკიცედ წარმოსთქვა:

– იყოს თავდებად ზევით ღმერთი და ქვეშ დედამიწა, რომ ძიძია დასავით მეყვარება, გავუწევ ძმობას, მაგისთვის ძმაზედ უფრო მეტი ვიქნები!

… ონისემ მიიყვანა ქალი და გადასცა სასიძოს, რომელმაც გაშმაგებით საჩქაროდ მიაშველა თავისი ხელი. მხოლოდ საკვირველი ეს იყო, რომ ქალი თითქოს რამდენჯერმე შეჰკრთა და ხელისმომკიდის ხელის გაშვება ეძნელებოდა, მაგრამ გუგუამ გაავლო ხელი და ისეთ რიგად მოუჭირა, რომ ქალს ძვლებმა ჭახჭახი დაუწყეს და ტკივილისაგან კინაღამ შეჰყვირა“.

 

4. სიყვარული როგორც ბედისწერა

ყაზბეგის არცერთ ნაწარმოებში არ არსებობს უფრო ბრმა და ყოვლისშემძლე ძალა, ვიდრე სიყვარულია. აქ სიყვარული არჩევანი არ არის, აქ სიყვარული მეწყერია, ბედისწერაა, რაღაც თავისთავადი სტიქიაა, რომელიც პერსონაჟების ბედს ცვლის. სწორედ ისე, როგორც ძველ ბერძნულ მითოსში, სადაც რომელიმე ქალღმერთი აფროდიტე გადაწყვეტს, რომელიმე დედოფალ ელენეს რომელიმე პარისი შეაყვაროს. ეროსის ერთი ისარი და ომის ამბავი გადაწყვეტილია.

სიყვარული ყაზბეგთან ტანჯვაა, ის ყოველთვის ეწინააღმდეგება ლოგოსს, საღ აზრს, საზოგადოებას, მოვალეობას. ყაზბეგის პერსონაჟები სულ მარცხდებიან, ზოგიერთი ისე მარცხდება, რომ ბოლო წამს მიჯნურისთვის ყველაზე წარმოუდგენელ ღალატს სჩადის, ლაჩარივით იქცევა და ამ ბედისწერასავით სიყვარულს, რომელიც ჯერ კიდევ მანამდე დაიწყო, სანამ ორი ხელი ერთმანეთს შეეხებოდა, სატრფოს პასუხისმგებლობად და მეტიც, დანაშაულად აქცევს.

საბავშვო ლიტერატურის კითხვა ძალიან მიყვარს, ზოგჯერ ეს მოვალეობაა შვილების მიმართ, ზოგჯერ კი თერაპიისთვის ვკითხულობ, საკუთარი სიამოვნებისთვის, თუ, რა თქმა უნდა, საამისოდ მცალია. ისეთ ამბებთან ერთად, რომლებიც გვამხიარულებს და გვაბედნიერებს, საბავშვო წიგნებში რთული, დიდური თემებიც გვხვდება. ასეთ დროს მზად უნდა ვიყოთ, ბავშვებს დაუფარავად და საინტერესოდ ვესაუბროთ მათ შესახებ. თუ ბავშვი არ არის გაწაფული კრიტიკულ კითხვაში, არ არის მიჩვეული სიმბოლოების ამოცნობას, რეალობასთან პარალელების გავლებას, შესაძლოა, ვერ მოახერხოს ნაწარმოების სიღრმისეული გაგება და შეფარული სიმართლის ამოკითხვა.

„ჯელსომინო ცრუთა ქვეყანაში“ ჩემი და ჩემი შვილების ერთ-ერთი საყვარელი ნაწარმოებია. ის ცნობილმა იტალიელმა საბავშვო მწერალმა ჯანი როდარიმ დაწერა. ავტორი შეფარვით, იგავურად გვიყვება შორეული ქვეყნის შესახებ, სადაც დიქტატურა და სიცრუე გამეფებულა. ის ცდილობს, ბავშვებს გასაგები ენით აუხსნას რთული საკითხები, ისე, რომ პატარა მკითხველმა ინტერესითა და ხალისით იმოგზაუროს „ცრუთა ქვეყანაში“, სადაც არც ისე კარგი ამბები  ხდება.

ნაწარმოების მთავარი გმირი, ჯელსომინო, უჩვეულოდ ძლიერი ხმის პატრონია. მის ხმაზე ფანჯრის მინები იმსხვრევა და შენობები ინგრევა. ერთხელ ჯელსომინო მოხვდება ქვეყანაში, სადაც ყველა იტყუება და ყველაფერი ყალბია. ცრუთა ქვეყანაში პურს მელანი ჰქვია, ყველს – საშლელი, სასურსათო მაღაზიაში რვეულები და საღებავები იყიდება, საკანცელარიო ნივთების მაღაზიაში კი – ძეხვი და ყველი. ამ ქვეყანაში კატები ყეფენ, ძაღლები კნავიან, ლომი ვალდებულია, თაგვივით იწრიპინოს, ხოლო თაგვები ლომივით ბრდღვინავდნენ. თუ ვინმე სიმართლის თქმას გაბედავს, საგიჟეთში ამწყვდევენ. ცრუთა ქვეყნის მთავარ გაზეთს „სამაგალითო მატყუარა“ ჰქვია და სიცრუის ტირაჟირებას ეწევა. აბსურდი ცხოვრების ნორმად ქცეულა.

ცრუთა ქვეყანას ჯაკომონი, ყოფილი მეკობრე მართავს. მას მხოლოდ თავისი ძალაუფლება და პარიკები ანაღვლებს, რადგან ქაჩალია და „დაკოჟიჟებულ, მეჭეჭებიან, არასასიამოვნო ვარდისფერ მელოტ თავს პარიკით იფარავს“. დიქტატორი ჯაკომონი ყველას აიძულებს, სიცრუე სიმართლედ მიიღონ და  ცხოვრების წესად აქციონ. ვინც ამ წესრიგს ეწინააღმდეგება, იჭერენ და აჯარიმებენ.

როგორც ყველა ზღაპარს, ამ წიგნსაც კეთილი დასასრული აქვს: ჯელსომინო თავისი მჭექარე ხმით საგიჟეთს ანგრევს და იქიდან გამოჰყავს სიმართლის თქმისთვის დასჯილი ადამიანები.  ჯაკომონის მოძალადე სისტემა ინგრევა, სიმართლე და საღი აზრი იმარჯვებს. ჯელსომინო ამ ბრძოლაში მარტო არ ყოფილა – გვერდით ედგნენ მეგობრები.

ბავშვები იოლად მიხვდებიან, რომ კეთილისა და ბოროტის ეს მარადიული  დაპირისპირება კეთილის გამარჯვებით რომ დასრულდეს, საჭიროა მამაცი ადამიანების არსებობა, ისეთებისა, როგორიც ჯელსომინოა. ნაწარმოების ერთ-ერთი მთავარი გზავნილიც ეს არის: თითოეული გაბედული ადამიანის ხმას აქვს ისეთი ძალა, რომელსაც შეუძლია, „სიცრუის სვეტები“ დაანგრიოს და სიმართლე ყველას დაანახოს.

ეს წიგნი გამოგვადგება იმისთვის, რომ ბავშვებს ცხადი მაგალითებით ვესაუბროთ ძალმომრეობითი სახელმწიფოების ბედზე; იმაზე, რომ შეუძლებელია, სიცრუესა და სისასტიკეზე აშენდეს იმ სახელმწიფოს საძირკველი, სადაც მომავალში ჩვენმა შვილებმა უნდა იცხოვრონ;  რომ ადამიანის ყველაზე დიდი მონაპოვარი თავისუფლება და სიმართლეა, რომელსაც ვერასოდეს ჩაანაცვლებს ორპირობა და ტყუილი.

„ჯელსომინო ცრუთა ქვეყანაში“ ბავშვებს დაანახებს სიმართლისა და ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის მნიშვნელობას, რომელიც ყველას გვჭირდება და რომელიც ყველას უნდა გავუზიაროთ.

მნიშვნელოვანია, უფროსებმა ბავშვებს ვასწავლოთ კრიტიკული კითხვა, დავაფიქროთ იმაზე, რა ადვილია რეალობის დანახვა, თუ კრიტიკული თვალით შევხედავთ მოვლენებს და ობიექტურად შევაფასებთ სიცრუით დამახინჯებულ სინამდვილეს.

თუ ბავშვებისთვის ახალ საკითხავს ეძებთ, ეს წიგნი აუცილებლად მოინიშნეთ. ზოგჯერ დიდებსაც  გვჭირდება ყურადღება და დაკვირვება, რომ სიცრუის სამყაროში სიმართლის დანახვა შევძლოთ.

ხანგრძლივი არდადეგების შემდეგ სწავლის განახლება ზოგი მოსწავლისთვის სახალისოა, ზოგი კი სიზარმაცეს ვერ ელევა. ძნელია, როცა ჯერ ისევ მოკლე დღეა, სიბნელესა და სიცივეში ადგე, მოწესრიგდე, რუტინას დაუბრუნდე. მაგრამ ისიცაა, რომ მონატრებულ მეგობრებს შეხვდები, განვლილ დღეებს მათთან გაიხსენებ, შეაჯამებ და ახალ-ახალ თავგადასავლებსაც დაიწყებ მათთან ერთად.

ჩვენზე, მასწავლებლებზე, ბევრია დამოკიდებული. მოსწავლის მოტივაცია პირდაპირ უკავშირდება მასწავლებლის მიერ შეთავაზებულ საინტერესო და სახალისო დავალებებს. ფაქტობრივად, ახალი სემესტრის დასაწყისი ხელახლა გვაძლევს შესაძლებლობას, ახალი ფურცლიდან დავიწყოთ ურთიერთობა ჩვენს მოსწავლეებთან, გავუღვივოთ მათ ინტერესი კითხვის მიმართ და გავუმარტივოთ ყოველდღიურობა.

გთავაზობთ რამდენიმე იდეას, რომლებსაც, დარწმუნებული ვარ, ბევრი თქვენგანი იყენებს, მაგრამ ვფიქრობ, აჯობებს, ერთად მოვუყაროთ თავი:

1. აქტივობა საკლასო ოთახის შესამზადებლად:

ვთხოვოთ მოსწავლეებს, დახუჭონ თვალები და გრძნობის ორგანოების საშუალებით აღწერონ ერთი მომენტი არდადეგებიდან (მესმის, ვხედავ, ვგრძნობ (შეხებას, გემოს)…

2. დავურიგოთ მათ სტიკერები ან ბარათები და ვთხოვოთ, ჩამოწერონ ამ დღეებთან დაკავშირებული ემოციები და გაიხსენონ შესაბამისი სიტუაცია…
3. ყინულის გასალღობად, საკლასო ოთახში გონებით (და არამხოლოდ ფიზიკურად) დასაბრუნებლად ვკითხოთ მოსწავლეებს:

• არდადეგების დროს წაკითხული რომელი წიგნი იყო გამორჩეული შენთვის?
• გაგვიზიარე შენი სადღესასწაულო ემოციები (ეს ემოციები შეიძლება წიგნებს ან ფილმებს უკავშირდებოდეს და არა რეალურ ამბებს).
• როგორი დამოკიდებულება გაქვს კითხვასთან ახლა, როცა დავბრუნდით?

ეს და მსგავსი შეკითხვები ეხმარება მოსწავლეებს, თავი კომფორტულად იგრძნონ და განეწყონ სასწავლო პროცესისთვის.

4. 4. ლიტერატურული ჟურნალები/დღიურები:

ვთხოვოთ მოსწავლეებს, დაწერონ სწრაფი ჩანაწერი ჟურნალში/დღიურში, და გვიამბონ არდადეგების დროს წაკითხული, ან დაუსრულებელი წიგნების შესახებ. შეგვიძლია, კითხვები შემდეგნაირად ჩამოვაყალიბოთ:

• არდადეგებზე წაკითხულ რომელ ტექსტს გამოარჩევდი? რატომ?
• რამ გაგაკვირვა? რატომ?
• როგორ შეიძლება, არდადეგებზე წაკითხული ამბები გაკვეთილებზე ნასწავლ ტექსტებს დავუკავშიროთ?

ეს დაეხმარება მოსწავლეს წაკითხულსა და ნასწავლს შორის კავშირების პოვნასა და პირადი გამოცდილების გამოყენებაში.

5. 5. წავიკითხოთ ხმამაღლა/გავმართოთ დისკუსია:

შეგვიძლია, გაკვეთილი სეზონთან, ამინდთან, მიმდინარე დღეებთან დაკავშირებული ტექსტიდან ამონარიდით დავიწყოთ. მთავარია, თემა და ტექსტი ისე შევარჩიოთ, რომ ბავშვებისთვის სახალისო და საინტერესო იყოს, მნიშვნელობა არ აქვს, კლასიკას მივმართავთ თუ თანამედროვე ნაწარმოებით დავკმაყოფილდებით. წაკითხვის შემდეგ შეგვიძლია:

• ვთხოვოთ მოსწავლეებს, გაგვიზიარონ თავიანთი შთაბეჭდილება ამბავზე;
• განვიხილოთ ტექსტში გამოყენებული ახალი ლექსიკა ან ლიტერატურული ხერხები;
• ვთხოვოთ, გამოთქვან ვარაუდი, რა შეიძლება მოხდეს შემდეგ (თუ, რა თქმა უნდა, კითხვის პროცესი დასრულებული არ აქვთ).

6. 6. მიზნების დასახვა:

მოსწავლეებს გამოვათქმევინოთ თავიანთი სურვილები, მივცეთ თემატური ჩამონათვალი იმ თემებისა თუ წიგნებისა, რომლებსაც წაიკითხავენ ამ სემესტრის/წლის განმავლობაში. მივცეთ საშუალება, თავად დასახონ კითხვის გეგმა. შეგვიძლია, შემდეგი შეკითხვებით განვაწყოთ ისინი კითხვის პროცესისთვის:

• როგორი მოთხრობების ან წიგნების წაკითხვას ისურვებდი ამ სემესტრში?
• ხომ ვერ გამოყოფ შენთვის საინტერესო ჟანრს ან ავტორს?
• როგორ ფიქრობ, რაში გვეხმარება კითხვა?

მსგავსი დამოკიდებულების გაჩენა მოსწავლეებს საკუთარი გრძნობების, ემოციების გამოხატვისკენ უბიძგებს და განაწყობს მომავალი გაკვეთილებისთვის.

7. 7. თვალი გადავავლოთ ლიტერატურულ ცნებებს:

მიმოვიხილოთ წინა სემესტრში, წინა წელს განხილული ძირითადი ლიტერატურული ცნებები თუ ტერმინები (პერსონაჟები, გარემო, სიუჟეტი, თემები…). ამისთვის გამოვიყენოთ სახალისო თამაშები, ვიქტორინები ან საკლასო დისკუსია. შემდეგ შევეხოთ იმ ახალ ცნებებსა თუ უნარებს, რომლებსაც ისინი ისწავლიან (მაგალითად, მხატვრული ენა, სიმბოლოები, თხრობის მანერა…). ამისთვისაც შეგვიძლია, მივმართოთ სხვადასხვა აქტივობას:

• მოკლე ვიქტორინა ან ინტერაქტიური თამაში (მაგ. Kahoot ან სხვა პლატფორმის მეშვეობით) წინარე ცოდნის შესამოწმებლად.
• მინი-გაკვეთილი ახალი ლიტერატურული ელემენტის შემოსატანად, სადაც მოსწავლეებს ამ ახალ ტერმინს შევასწავლით.

ეს დაგვეხმარება განვლილი მასალის სწრაფად და ეფექტიანად მიმოხილვაში და ახალი ცნებების დამუშავებასაც შეუწყობს ხელს.

ასე ნელ-ნელა, გართობით, ხალისით, გამეორებით, მთავარი საკითხების გამოკვეთით შეგვიძლია უმტკივნეულოდ, შეუფერხებლად გადავიდეთ ენისა და ლიტერატურის სამყაროში!