თვეების წინ პოლონეთში მოგზაურობის ბედნიერება მხვდა წილად. პოლონეთი დიდი ქვეყანაა, რომელსაც განსაკუთრებული გავლენა ჰქონდა და აქვს ევროპასა და მსოფლიოში მიმდინარე მოვლენებზე. ხშირად პოლონეთის პოზიციას განუსაზღვრავს ისტორიის დინების მიმართულება, მას შეუცვლია მილიონობით ადამიანის ბედი.
ნებისმიერი მოგზაურობის წინ საკუთარ თავს ორ შეკითხვას ვუსვამ. თავდაპირველად, ვცდილობ ვიფიქრო კონკრეტული სახელმწიფოს განსაკუთრებულ მახასიათებლებზე, შემდეგ კი ვარკვევ, რა აკავშირებთ მოცემულ მხარეში მცხოვრებ ხალხებს საქართველოსთან.
ჩემთვის ევროპის შუაგულში მდებარე ქვეყანა სამ ბრწყინვალე ადამიანთან ასოცირდება.
პოლონეთის ხსენებისას ოდნავ განათლებულ ადამიანებს პირველად თავში ფრედერიკ შოპენის სახელი ამოუტივტივდებათ ხოლმე. მსოფლიო მუსიკალური ხელოვნების ლეგენდას დედამიწის ყველა კუთხეში კარგად იცნობენ, უამრავი მუსიკოსი გატაცებით ასრულებს მის საფორტეპიანო ბალადებსა და კონცერტებს, მის მიერ ხელახლა გაცოცხლებული მაზურკა, პოლონეზი და ვალსი რამდენიმე საუკუნეა იპყრობს ჩვენი პლანეტის ყველაზე მაღალი რანგის სცენებს. მახსოვს, როგორი გაოცებული ვუსმენდი ჩემს მუსიკის მასწავლებელს, მზია დუღაშვილს, რომელმაც შოპენის აღსასრულის შესახებ გვიამბო. გამორჩეული ხელოვანის ამბავმა ჩვენთვის მუსიკის ისტორიის გაკვეთილი სერიოზულ საგნად აქცია. პედაგოგმა აგვიხსნა, რომ პარიზში, პერ ლაშეზის სასაფლაოზე, მხოლოდ დიდი კომპოზიტორის სხეულია დაკრძალული. შოპენის ანდერძით მისი გული სხეულიდან ამოკვეთეს და ჩაატანეს ვარშავის წმინდა ჯვრის ეკლესიის სვეტში. შოპენი მამით ფრანგი (ლოთარინგიელი) იყო, ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი საფრანგეთში გაატარა, მისმა შემოქმედებამ შუქი პარიზში იხილა, მაგრამ მას მაინც არასდროს ავიწყდებოდა მტრის მიერ დაპყრობილი, დამონებული, მრავალჯერ აჯანყებული მშობლიური ქვეყანა, რომლის ფოლკლორმა გენიალური კომპოზიტორის ნიჭს პირველი საზრდო მისცა.
ალბათ, არ არსებობს პოლონელი, რომელიც გულმხურვალე პატრიოტი არ არის. არაერთხელ გამიხსენებია სრულიად უნიკალური ბუნებისმეტყველი, ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიკაშიც და ქიმიაშიც, დიდი ქალი მეცნიერი – მარია სლოდოვსკა-კიური, რომელმაც მისი და მისი ქმრის პირველ აღმოჩენას, ახალ ქიმიურ ელემენტს მიწასთან გასწორებული და მსოფლიოს მიერ დავიწყებული სამშობლოს სახელი დაარქვა და ამგვარად, პოლონეთს სამუდამოდ დაუმკვიდრა ადგილი მენდელეევის პერიოდულ სისტემაში (პოლონიუმი).
ვარშავის შუაგულში, ერთი ფეშენებელური სასტუმროს წინ, მყუდრო პარკში დგას ებრაული წარმოშობის ექიმი-პედიატრისა და მწერლის ულამაზესი მონუმენტი. ამ შესანიშნავი ავტორის საბავშვო რომანის წყალობით აღმოვაჩინე, რომ ქვეყნად არსებობს ძალაუფლება, რომელიც საშიშიც შეიძლება იყოს და სასარგებლოც; რომელსაც სიფრთხილით გამოყენება სჭირდება. მისი წიგნიდან გავაცნობიერე, რომ ძალაუფლების უზურპაცია, მიტაცება ერთი ადამიანისთვისაც და მთელი ერისთვისაც ტრაგედიად შეიძლება იქცეს. გავიგე ომისა და მშვიდობის, პატიმრობისა და მძიმე შრომის ფასი. ბევრ ჩემს თანატოლს, ალბათ, ბავშვობიდან ხშირად უხმობს განუმეორებელი იანუშ კორჩაკის მიერ მეფის ტახტზე აყვანილი მათიუში.
ნახსენებ მონუმენტზე კორჩაკი მარტო არ არის გამოსახული, მის ირგვლივ ბავშვები არიან შემოკრებილნი, მისი პაციენტები, მკითხველები და არა მხოლოდ… 1911 წლიდან უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე მწერალი მის მიერვე დაფუძნებულ „ობოლთა სახლს“ ხელმძღვანელობდა, სიღარიბის, უდედმამობისა და ავადმყოფობის მარწუხებისგან ცდილობდა ბავშვების სიცოცხლის გამოხსნას.
მთელმა მსოფლიომ იცის, რა გააკეთა იანუშ კორჩაკმა მას შემდეგ, რაც „ობოლთა სახლის“ მკვიდრნი ტრებლენიკაში გადაასახლეს. მას შეეძლო საკუთარი თავის გადარჩენა, მაგრამ უარი განაცხადა გათავისუფლებაზე და ბავშვებთან ერთად საკონცენტრაციო ბანაკში გამგზავრება არჩია. ზოგიერთი გადმოცემის მიხედვით, იანუშ კორჩაკი პატარებთან ერთად შევიდა გაზის კამერაში. სიკვდილისკენ მიმავალ გზაზე კორჩაკი ხელში აყვანილ ბავშვებს ზღაპარს უყვებოდა.
ასეთი დიდი ადამიანების სამჭედლოდ ქცეული პოლონეთი მჭიდროდ არის დაკავშირებული ჩვენს ქვეყანასთან, საქართველოსთან.
მოგზაურობისას სულ რამდენიმე საათი მქონდა თავისუფალი, ისიც სისხამ დილით. თავდაპირველად ვისლას გადაღმა მდებარე პატარა ქუჩას მივაშურე, ბევრი ვიარე, სარემონტო პოლიგონები გადავლახე და მივაგენი პატარა კორპუსს, რომელზეც უზარმაზარი სტელაა განთავსებული. სტელაზე პოლონურთან ერთად ქართული, მხედრული ასოებიც არის დატანილი. წარწერა იუწყება, რომ რამდენიმესართულიან სახლში მღვდელი გრიგოლ ფერაძე ცხოვრობდა. წმინდანად შერაცხილი მოღვაწე პოლონეთის ქართულ სათვისტომოს ხელმძღვანელობდა, შრომობდა ადგილობრივ ქართველთა შეკავშირებისა და გაძლიერებისთვის. მას ზურგს უმაგრებდა ბონსა და ბერლინში მიღებული განათლება, გერმანიაში დაცული დისერტაცია, იყო ვარშავის უნივერსიტეტის პროფესორი. საქართველოს ეროვნული გმირი აქტიურად მონაწილეობდა ევროპის სხვადასხვა ქრისტიანულ კონფესიებს შორის მიმდინარე დიალოგში. თუმცა, ყველაზე მნიშვნელოვანი სხვა რამ არის.
ამასწინათ მწერალმა ნაირა გელაშვილმა თავის ერთ-ერთ სევდიან, ტანჯული ადამიანისთვის მიძღვნილ წერილში აღნიშნა: „თუ გავიხსენებთ, რომ არც მთის ქადაგებაში, და არც არსად დიად ტექსტებში ადამიანის სიდიდის ნიშნად არც დისერტაციები, არც წიგნები და არც არანაირი დარგობრივი რეკორდები არ სახელდება, არამედ ის, რასაც მეფე დავითი ევედრება ღმერთს: „სუფთა გული შექმენი ჩემში, ღმერთო, და სული წრფელი განაახლე ჩემს სხეულში“ და რასაც მეფეთმეფე ამბობს: „გულით სუფთანი ღმერთს იხილავენ“.
გრიგოლ ფერაძეს მხოლოდ მისი საეკლესიო მოღვაწეობით, უმაღლესი კვალიფიკაციით, ზოგიერთი შუქ-ჩრდილით ვერ გავზომავთ. მამა გრიგოლის პიროვნება მისმა იანუშ კორჩაკისეულმა თავდადებამ განსაზღვრა. ქართველი მღვდელი ფაშისტებმა შეიპყრეს, ებრაელთა თანადგომა და ანტინაცისტური საქმიანობა წამოაძახეს, ოსვენციმის ბანაკში უკრეს თავი. მასზეც არსებობს გადმოცემა, რომ მრავალშვილიანი მამის ნაცვლად შევიდა გაზის კამერაში და ოდნავ მაინც შეუმსუბუქა ყოფა გაუბედურებულ ოჯახს.
პოლონელები ყველას იწვევენ „ვარშავის აჯანყების მუზეუმში“, რათა სტუმრებს აჩვენონ, როგორ იბრძოდნენ ნაციზმისა და ბოლშევიზმის წინააღმდეგ. პოლონელები ამაყობენ, რომ ლამის სისხლისგან დაიცალნენ, რათა ორი ოკუპანტი შეეჩერებინათ, დაეცვათ თავიანთი მიწა-წყალი გერმანელებისა და რუსებისგან. მუზეუმი ათასობით ამბავს უყვება დამთვალიერებელს. დაწესებულების ეზოში კი სვეტები დგას, რომლებიც პოლონეთის თავისუფლებისათვის მებრძოლ სხვადასხვა ერებს ეძღვნებათ. ერთ-ერთ მათგანზე შეგიძლიათ ამოიკითხოთ: „პოლონეთის არმიის ქართველ ოფიცრებს … მათ, ვინც თავი გასწირა პოლონეთისთვის, ემსხვერპლა რა კატინში ჩადენილ დანაშაულს, ვინც გმირულად დაეცა ვარშავის აჯანყების ბარიკადებზე და მეორე მსოფლიო ომის სხვადასხვა ფრონტზე“. საქართველოს დაპყრობის შემდეგ, ქვეყნიდან ემიგრაციაში წასული ჯარისკაცები იმპერიას გადარჩენილი სახელმწიფოების დამოუკიდებლობისთვისაც იბრძოდნენ. ჩვენს ოფიცრებს სწამდათ, რომ თუ პოლონეთი სამშვიდობოს გავიდოდა, საქართველოს კვლავ დაუბრუნდებოდა დამოუკიდებლობის აღდგენის შანსი.
საამაყოა, როცა შენი ქვეყანა მხოლოდ ჯიბგირებთან, კრიმინალურ ავტორიტეტებთან და მკვლელებთან არ არის დაკავშირებული. გულს ცოტა ეფონება, როდესაც საქართველოს ნაკვალევს დიდი ევროპული ნაციის ერთ-ერთ უმთავრეს ეროვნულ ინსტიტუციაში აღმოაჩენ.
წელში გამართული, ცოტა სევდიანი მონდომებით ვეძებდი ვარშავის ვეტერინარული სასწავლებლის შენობას, სადაც ნოე ჟორდანია სწავლობდა და რევოლუციონერობისთვის ემზადებოდა. სამწუხაროდ, ვერ მივაგენი ადგილს, სადაც საქართველოს სახელმწიფოს დამფუძნებელმა პოლიტიკური სიმწიფის გზაზე პირველი ნაბიჯები გადადგა.
მოკლე დროში მეტი რაღა უნდა მომეხერხებინა? პოლონეთის დიდ ადამიანებზეც ვიფიქრე, პოლონეთსა და საქართველოს შორის გაბმული წვრილი თუ მსხვილი სიმებიც აღმოვაჩინე. საქმეც ბევრი მქონდა, მთელი დღის მუშაობის შემდეგ, აეროპორტში გამგზავრებამდე დიდი სოციალისტისა და პატრიოტის, პოლონეთის მარშალის – იუსეფ პილსუდსკის ძეგლს შევავლე თვალი, ფოტო გადავიღე და ბარგის ჩასალაგებლად უკან გამოვბრუნდი. გზად ერთ უცნაურ კაცს გადავეყარე, მხოლოდ პოლონურად საუბრობდა, დამინახა პილსუდსკის მემორიალთან და რაღაცებს მიყვებოდა ორ მსოფლიო ომს შორის მოღვაწე გმირზე. ძლივს გავაგებინე, რომ არაფერი მესმოდა. დანგრეული ინგლისურით მაინც მკითხა, რომელი ქვეყნიდან ვიყავი. საქართველოს ხსენებაზე ნერვიულად იმეორებდა „რაჩკევიჩ! რაჩკევიჩ! ქუთაისი! ქუთაისი!“, თან ტელეფონზე მიმითითებდა, მთხოვდა მისი გვარი რომელიმე საძიებო სისტემაში ჩამეწერა. ვუთხარი, რომ ინტერნეტი არ მქონდა, და სწრაფად გამოვეცალე.
შინ დაბრუნებულს გულმა არ მომითმინა და მაინც დავგუგლე რაჩკევიჩის სახელი… სასწაული აღმოვაჩინე. ლონდონში, პოლონეთის დევნილი ხელისუფლების პირველი პრეზიდენტი ვლადისლავ რაჩკევიჩი ყოფილა, რომელიც, არც მეტი და არც ნაკლები, ქუთაისში დაბადებულა, პოლონელი მოსამართლის ოჯახში.
უცნაურმა აღმოჩენამ ფიქრების ახალი ტალღა ააზვირთა ჩემს გონებაში. დავით აღმაშენებლის ქალაქი ხომ დიდ ხანს იყო აჯანყების გამო დასჯილი და შორეულ კავკასიაში გადმოსახლებული პოლონელების თავშესაფარი. გამახსენდა ერთი კარგი ქუთაისელის ნათქვამი, რომელიც მიმტკიცებდა, „დასავლეთ საქართველოში ღილს „ფოლაქს“ იმიტომ ვუწოდებთ, რომ მეცხრამეტეში „პალიაკებს“ ჰქონდათ ღილების ფაბრიკა გახსნილიო“. ცხადია, თვალწინ გამიელვა დიდი ექიმისა და განმანათლებლის, გრიგოლ ვოლკისა და მარქსის პირველმთარგმნელის, გიორგი ზდანოვიჩ-მაიაშვილის სახეებმა.
ერთი სიტყვით, პოლონეთი და საქართველო, ქართულ-პოლონური ურთიერთობები ამოუწურავი თემაა და უამრავ საფიქრალს გვთავაზობს ცოდნის გაღრმავების გზაზე, სასკოლო პროექტებისა თუ ცხოვრებისთვის.
