მათემატიკა უძველესი მეცნიერებაა რიცხვების შესახებ, რომელიც არაბეთში იღებს სათავეს. მათემატიკა არა მარტო რიცხვები, მაგალითები და არითმეტიკული მოქმედებებია, არამედ ის არის მეცნიერება ლოგიკური აზროვნების შესახებ. მათემატიკას თავისი ენა აქვს და მისი წაკითხვა აღნიშვნებით, ანუ ციფრებით შეიძლება.

• რა განსხვავებაა ციფრსა და რიცხვს შორის.

ციფრი არის რაოდენობის შესაბამისი აღნიშვნა, ხოლო რიცხვი რაოდენობის შესაბამისი სახელწოდება. მათემატიკაში არის სულ 10 ციფრი, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, ხოლო რიცხვი არის უამრავი. ამ ციფრებით შეგვიძლია ჩავწეროთ ნებისმიერი რიცხვი.

მათემატიკა იყენებს აღნიშვნებს, მოქმედებათა ნიშნებს და ასე ქმნის მათემატიკურ ენას. პლუსი, მინუსი, ტოლობა, მეტობა, ნაკლებობა – მათემატიკური მოქმედებებია. რიცხვები შეიძლება დავყოთ კენტ და ლუწ რიცხვებად.

—– იყო და არა იყო რა… იყვნენ პატარა პირველკლასელები, რომლებმაც მათემატიკის შესწავლა დაიწყეს. ისინი ციფრთა ქვეყანაში აღმოჩნდნენ.

ამ ქვეყანაში მხოლოდ ციფრები ცხოვრობდნენ, მათ მეორენაირად ერთნიშნა რიცხვებიც ერქვათ. ამ ქვეყანაში ერთი საინტერესო ქუჩა არსებობდა. იქ სახლები ზრდადობით იყო აშენებული. ყოველი მომდევნო იზრდებოდა და მშვენდებოდა. მხოლოდ ნულს არ ჰქონდა სახლი.

ერთხელ ციფრთა ქვეყანაში, ერთნიშნების ქუჩაზე, დიდი აურზაური ატყდა. ახირებულმა, უსახლკარო ნულიანმა თავისი ადგილი დატოვა და მეზობლების გაცნობა მოინდომა.

(შემოდის ნული ატირებული):

0 – მე ნული ვარ, არავის მოვწონვარ და არც არავინ მემეგობრება. ერთიანის გვერდით ვარ ატუზული, სახლიც კი არ მაქვს.

მასწავლებელი – მინდა დაგამშვიდო და გითხრა, რომ შენ ძალიან საჭირო ციფრი ხარ! გინდა, ერთად ვიმოგზაუროთ ციფრთა სამყაროში, გავიცნოთ ისინი. გავიგოთ, რა შეუძლია იმ ბავშვებს, რომლებმაც ახლახან დაიწყეს სწავლა. იქნებ ამ ბავშვების დახმარებით შენც იპოვო შენი ადგილი და დაუმეგობრდე კიდეც (მასწავლებელი).

0 – თანახმა ვარ, ჩემო მასწავლებელო და გზის მაჩვენებელო.

(მიდის ერთიანთან)

0 – გამარჯობა, ერთიანო, სუსტო, ტანწერწეტავ და ლამაზო.

1 – დიახ, მე სუსტი, ტანგრძელი ერთიანი ვარ. ზოგი გრძელცხვირასაც კი მეძახის. კენტი რიცხვი ვარ. თავს ვიწონებ, პირველი ნატურალური რიცხვი ვარ.

0 – ნატურალური? რას ნიშნავს ნატურალური?

1 – თვლის შედეგად მიღებული რიცხვი ვარ და ნატურალურს იმიტომ მეძახიან.

— (ლექსი) ერთიანი ერთი

ლამაზი და კენტი;

ორზე ერთით ნაკლები და

ნულზე ერთით მეტი;

– აბა, რებუსი ამოხსენი -1 (გული) ერთი, ერთგული რიცხვი გახლავთ.

ლექსი – ერთ პატარა ქოხში გუშინ
დაიმალა ერთი კატა.
ერთი დღეა დავეძებთო, –
უამბობდა კატოს ნატა.

1 – ჩემს მეზობლად ორიანი ცხოვრობს. შეგიძლია ისიც გაიცნო.

2 – მე ორი ვარ, გონიერი, ორიანი მქვია. თავმომწონე, ლუწი რიცხვი, ერთის გვერდით ვცხოვრობ. შენ თუ იცი აბა, როგორ მიიღება ორი?

0 – ერთს რომ ერთი მივუმატოთ, 2-ს რომ ნული მივუმატოთ. 0-ს რომ 2 მივუმატოთ ყველა არის ორი.

• რებუსი – ი-2, ნი-2

ლექსი –

ჩვენს ძაღლს ორი ლეკვი ჰყავს,
ფუმფულა და პატარა.
ორი დღის წინ ორივემ
აღმა-დაღმა გვატარა.

0 – მოიცა,მოიცა, ცოტა არ იყოს დავინტერესდი. აი, 2 კატა, აი ორი ვაშლი… რა კარგია! მივხვდი. მგონი, ორი რაცაა იმას წყვილსაც ეძახიან.

• – დიახ, სწორი ბრძანდებით 2 ცალი – 1 წყვილია. (ხაზავს ნიმუშის წყვილებს)

0 – სამიანო, სამიანო, ლამაზო, მრგვალთავიანო. როგორ ხარ?

3 – კარგად ვარ, თავს მშვენივრად ვგრძნობ, ჩემი მეზობლების გვერდით. არაჩვეულებრივი მეზობლები მყავს. ჩემამდე ორიანი ცხოვრობს, ჩემი მომდევნო კი ოთხიანია. მე კი მათ შორის ვარ და დაცულად ვგრძნობ თავს.

0 – ვხედავ შენ მეტსართულიან სახლში ცხოვრობ, ვიდნე ორიანი.

3 – დიახ, ხედავ კიდეც, ორზე ერთით მეტ რაოდენობას გამოვხატავ და შესაბამისად სახლშიც მეტი სართული მჭირდება.

0 – ეს რა ნომრებია, ფანჯრებს, რომ აკრავს.

3 – ეს რიცხვის შედგენილობაა, ამით რიცხვით გამოსახულებებს ვადგენთ. მაგალითად. 0+3=3; 1+2 ; 2+1; 3+0 (მოსწავლე წერს დაფაზე).

0 – ეს რა არის ?

3 – ეს სამეულებია, სამი ცალი ერთად აღებული არის სამეული (ხაზავს სამეულებს).

ლექსი –

ტყეში დედა კურდღელს ჰყავდა
სამი თეთრი ბაჭია.
სამივენი ლამაზი, სამივენი პაწია.
მათი ტკბილი საუზმე
ბალახი და მარწყვია.

0 – ოთხიანს მივაკითხოთ. გამარჯობა, რა ლამაზ სახლში ცხოვრობ.

მე ნული ვარ.

4 – მე ოთხიანი, ლუწი რიცხვი, 3-ისა და 5-ის მეზობელი ვარ. 3-ზე ერთით მეტი რიცხვი. მე რაოდენობრივად ოთხს გამოვხატავ.

მაგ. 4 მსხალი, 4 ვაშლი.

ეს ჩემი რაოდენობის მათემატიკური აღნიშვნა, ანუ ციფრია. ეს ბეჭდური აღნიშვნაა, წიგნებში ასე შეგხვდება, ეს კი ხელით დაწერილი ოთხიანია (წერს ხელით).

• – აჰა, ახლა გავიგე. რა საინტერესოა!

ლექსი

• თქვენ თუ იცით, ოთხი ვაშლი,

სამზე ერთით მეტია.

ორს რომ 2 მივუმატოთ

ლუწია თუ კენტია?

ოთხი ლუწი რიცხვი არის;

ხუთიანის წინ მდგომი;

ორზე ორით მეტია და

სამიანის შემდგომი.

ლექსი – დათვი დადის ოთხი თათით,
უყვარს კენკრა, უყვარს თაფლი.
ოთხი თათით დადის ძაღლიც,
აქვს თავისი თბილი სახლი.

5 – გამარჯობა, ნულიანო!

ცარიელო, ქუნქულა.

მითხარ, რაღამ შეგაწუხა,

აქ რამ მოგაცუნცულა?

0 – ხუთიანო, ხუთო, უნდა ჩაგეხუტო.

5 – უკაცრავად, მაგრამ მე არ გიცნობ, არა,

შენთან ჩახუტება, მკითხე, მინდა, განა?

0 – გაპრანჭულო ხუთიანო, უკარებავ, მედიდურო

შენს ციფრსაც კი ეტყობა, რომ თავს არავის უყადრებო.

კუდი აწეული გაქვს და მუცელი კი გაბერილი.

მოსწავლე – დიახ, ჩვენი ხუთიანი ამაყი, თუმც ლამაზია,

კოხტა სახლში მშვიდად ცხოვრობს, კენტი რიცხვი, 4 ზე მეტი.

ერთად 5, ხუთეული, მართლაც კარგი სათვლელია (ხუთეულებს ხაზავს).

ლექსი –

ხუთი წერო თავის ბჟიტებს
ხუთ საათში ერთხელ აჭმევს.
ხუთ-ხუთ ჭიას უნაწილებს,
კვების რეჟიმს ასე აჩვევს.

0 – გამაბრაზე, ახლა წავალ შენს მეზობელ ექვსიანთან,

შენზე დიდი სახლიც აქვს და უფრო კარგად გაზრდილია.

6 – მე 6 ვარ, 5-ზე ერთით მეტი რიცხვი, ხუთიანის მომდევნო და 7-ის წინ მდგომი. ლუწი რიცხვი ვარ.

ლექსი – ექვსი ხე და ექვსი ბუჩქი,
ექვსმა ბავშვმა ერთად დარგო
და ექვსივემ ჩვენს ბუნებას,
ალბათ, მიხვდით, როგორ არგო.

6-ის მიღება სხვადასხვა გზით შეიძლება (ავსებს ე.წ.შედგენილობის „სახლს“).

0 – როგორ თავმომწონე ციფრები ყოფილან, თავის ქების მეტს არაფერს აკეთებენ, ეს შვიდიანიც ასე კუდაბზიკაა?

7 – მე 7 ვარ, ძალზედ მშვიდი, ტანწერწეტა კენტი რიცხვი, 6-ზე მეტი, 8-ზე მცირე, ნულო, რატომ დამამცირე?

0 – არ გამცირებ, მაგრამ მაინც გეტყვით, თავმომწონე ციფრები ბრძანდებით, თავს იწონებთ, ვითომ თქვენ გარდა რიცხვთა ქვეყანაში არავინ არსებობდეს.

7 – რიცხვთა ქვეყანაში? გეშლება ისიც არ იცი სად მოგზაურობ, ეს ციფრთა ქვეყანაა, ერთნიშნების ქუჩა, პირველი კლასი, რიცხვები კი იმდენია მთელი სიცოცხლე არ გეყოფა სამოგზაუროდ, მაგრამ იმ რიცხვების ჩაწერა ჩვენ გარეშე არც იოცნებო.

ლექსი – ბაღში ვნახე შვიდი ჩიტი,
პაწაწინა, განა დიდი.
დღეში შვიდჯერ მოჭიკჭიკე
და შვიდივე მეტად მშვიდი.

გამოცანა – ხურმის ტოტებს შეესივნენ

შაშვები და ჩხიკვები

ნაყოფს ჭამენ, ჭიკჭიკებენ

მხიარული ჩიტები.

შაშვი არის ორად ორი,

ჩხიკვი სამით მეტია,

ყველა ერთად რამდენია

ჭკვიანები მეტყვიან.

0 – გამოცდას მიწყობ, ძალიან მაბრაზებთ!

0 – რვიანო, დიდო რვიანო, შენ რაღას მეტყვი აბა?

8 – რა უნდა გითხრა, მე 8 მქვია, ციფრი 8 ასე იწერება, უსასრულობას ჰგავს. ძალიან დინჯი ვარ, გულუხვი, ლუწი და მსუქანი. მუცელგაბერილსაც მეძახიან. საკმაოდ დიდ სახლში ვცხოვრობ.

0 – შენ ისე კეთილი ჩანხარ, მგონი, მასწავლი შენს შედგენილობას,

8 – გასწავლი: (მაგალითებს წერს)

ლექსი – რვა აქლემი რვა კოზაკს

აქეთ-იქით ატარებს,

რვავე თბილად ექცევა

და ძალიან ახარებს.

8 – ჩემ გვერდით ცხრიანი ცხოვრობს, ისიც მოინახულე, ამით ციფრთა ქვეყნის სახლები სრულდება.

0 – 9 რომელია შებრუნებული 6-იანი?

მოსწავლე – 9 კენტი რიცხვია, თუ ექვსიანის ციფრს შევაბრუნებთ 9 გამოვა, მაგრამ ეს ცხრიანს არ მოსწონს. ის თავს იწონებს, რადგან ყველაზე დიდი ერთნიშნა რიცხვია.

9 – დიახ, მე 9 ვარ, ჯერ ერთი 6-ზე 3-ით მეტი ვარ. მერე ყველაზე დიდი ერთნიშნა რიცხვი მქვია, მაშ, შებრუნებული ექვსიანი რატომ უნდა მიწოდონ?

9-ის მიღება ბევრნაირად შეიძლება (ადგენს გამოსახულებებს).

ლექსი: – ცხრა წიწილა წივწივით
თურმე ცხრაჯერ წუწუნებს,
თუმც კრუხი კი ამ ქცევას
მათ ცხრაჯერვე უწუნებს. – მარიამი

0 – ეს რა განათლებული და ნიჭიერი მოსწავლეები ყოფილან ამ ქვეყანაში. მეც მინდა მათთან ცხოვრება. არც სახლი მაქვს და არც კარი. წესით ერთნიშნების ქუჩაზე პირველი სახლი ჩემი უნდა იყოს, რადგან ჩემი ადგილი იქ არის. მრგვალიც იმიტომ ვარ, რომ წვიმის წვეთმა არ დამასველოს, უსახლკაროდ რომ ვაგდივარ შუა ქუჩაში.

• მაშ, რა ვქნათ? ( მასწავლებელი)

9 – ეს ნულია, მარტო სიცარიელეა და არაფერს გამოხატავს, მაგრამ თუ სხვა ციფრს გვერდით მივუწერ უკვე ძალიან საჭირო ხდება. ხომ არ მოვუხადოთ ბოდიში ნულს გაბრაზებისთვის. დავიმეგობროთ და ორნიშნა რიცხვები შევქმნათ?

• სიმღერა „ბოდიში“ (მუსიკის ფონზე ფორმებში გამოწყობილი ციფრები გარს შემოევლებიან ნულს და მღერიან)

0 – თანახმა ვარ, ვიყო თქვენ გვერდით, რადგან მე ძალიან მომეწონა თქვენი ქალაქი და ეს კოხტა ქუჩა, თუ მე თქვენთან მიმიღებთ, ჩვენ გავიზრდებით და უსასრულო ქვეყანას შევქმნით.

1 – (- ერთიანი წამოდგება) მე თავს ვალდებულად ვგრძნობ, რადგან ის ჩემი მეზობელია, პირველად მე მესტუმროს და შევიფარო ნული.

9 – რა კარგია, პირველი ორნიშნა რიცხვიც შეიქმნა. – დემე

მასწავლებელი – რა ჰქვია პირველ ორნიშნა რიცხვს? (10)

0 – ასე არ სჯობს, ვიმეგობროთ და უფრო ძლიერები ვიქნებით.

ასე ბედნიერად დასრულდა ნულის მოგზაურობა ციფრების ქვეყანაში. ამ ამბის შემდეგ ერთნიშნების ქუჩაზე სიმშვიდემ დაისადგურა. ყველამ გაიაზრა, რომ ნული მეტად საჭირო ციფრი არის და დღემდე მეგობრობენ მასთან.

ნული იქ და ნული აქა,

ჭირი იქ და ლხინი აქა.

(იდეა და სცენარის დიდი ნაწილი არის ავტორის, ბაია მაჩიტიძის მიერ შექმნილი. სცენარში გამოყენებული ლექსები ციფრების შესახებ ეკუთვნის – ქალბატონ ნათია აბულაძეს).

ბასილი კეისარმა ალ-ჰაქიმისა და გიორგი I-ის მოლაპარაკების ამბავი გაიგო და ქართველი მეფის სამაგალითოდ დასჯა გადაწყვიტა. 1020-1021 წლებში კეისარი ტაოსკენ დაიძრა დიდძალი ჯარით. გიორგი მეფეც მოემზადა მის დასახვედრად. ორივე ჯარი ბასიანში დაბანაკდა. ბრძოლას არ იწყებდა არცერთი მხარე. გარკვეული დროის შემდეგ ქართველთა ჯარი, რატომღაც, უკან გამობრუნებულა. „ქართლის ცხოვრება“ კი გვაუწყებს: „მიჰრიდა გიორგი მეფემან, მოვიდა და დაწუა ქალაქი ოლთისი“.

მელქისედექ კათალიკოსი მიუტევებელ დანაშაულად უთვლის და ყოველთვის საყვედურობს მეფეს ქრისტიანული საყდრის დაწვას. თვით მეფეც ხომ მთელი სიცოცხლის განმავლობაში იტანჯებოდა ამის გამო: სანადიროდ მყოფს ელანდება – „კავკასიონის წოწოლა მწვერვალზე ცეცხლშემოგზნებული ეკლესია… ლაპლაპებს ცად ამწვდენი კოცონი, იწვის უფლის სახლი, როგორც იმ საღამოს ოლთისში“. გიორგის გადამწვარი საყდრის ნაცვლად კათალიკოსმა სამი ტაძარი ააგებინა სამცხეში. ახლა კი სურს სვეტიცხოვლის აგების ხარჯები იკისროს მეფემ.

გიორგიმ გაურკვეველი მიზეზით დაიხია უკან. ბასილი კეისარი გამოუდგა. სისხლისმღვრელი ბრძოლა გამართულა შირიმნთან, რომელმაც მრავალი მებრძოლი შეიწირა ორივე მხრიდან. „მაშინ უბრძანა სპათა თვისთა და აღიჭურვნა მსწრაფლ. განვიდა თვით მეფე, ახოვან იყო და უშიში ვითარცა უხორცო და მისთანა სიმრავლე სპათა მისისა“. მაშასადამე, როდესაც მწერალი მეფეს რომანში ასე მოიხსენებს – „უშიში, ვითარცა უხორცო“, ეს მემატიანის შეფასება ყოფილა.

როგორც ვხედავთ, ავტორი არ ცვლის ისტორიას, არც ახალს იგონებს, არამედ მოხერხებულად იყენებს მატიანეებში დამოწმებულ ფაქტებს და მხატვრულ სიტყვაში განსხეულებული მოაქვს მკითხველამდე. შირიმნის ბრძოლაში ქართველები დამარცხდნენ. ბასილი საზამთროდ ტრაპზონის მახლობლად დაბანაკებულა და ქართველებთან ბრძოლის თადარიგს შესდგომია. აფხაზეთში ზღვით აპირებდა ხომალდების გაგზავნას გიორგის წინააღმდეგ და ქართველი მეფის საბრძანებლის დაწიოკებას. გიორგის მოციქულები გაუგზავნია კეისართან და ზავი და მშვიდობა უთხოვია. ამ პერიოდს დაემთხვა აჯანყება ბიზანტიაში.

ბასილი კეისარს ორი სარდალი – ფოკა და ქსიფე განუდგნენ. ალბათ, ჩამოაგდებდნენ კიდეც ტახტიდან კეისარს, რომ არა განხეთქილება მათ შორის: ქსიფეს არ მოსწონდა, რომ წარმომავლობის გამო (დიდგვაროვანი იყო) ფოკას ემხრობოდნენ და მოაკვლევინა იგი. ხალხი პანიკამ მოიცვა, გაიბნა და შინ დაბრუნდა. ქსიფე შეშინდა, ხიფათი იგრძნო, გაუგზავნა ფოკას მოკვეთილი თავი კეისარს და გაიქცა, ხოლო კეისარმა მოღალატის თავი გიორგი I-ს გაუგზავნა. ამით აჩვენა, ყველაფერი მესმის და არ გენდობიო.

რომანში გამოყენებული ეს ისტორიული ფაქტი გვარწმუნებს, რომ გიორგი I არაფერს ერიდებოდა, ოღონდ, სამშობლო ბიზანტიის კლანჭებისაგან დაეხსნა. რომანში მოჩანს, რომ საქართველოსთვის წართმეული პროვინციების დაბრუნების სურვილმა და კეისრის წინააღმდეგ ბრძოლის ჟინმა ბიზანტიასთან რჯულის ერთობა გადაავიწყა გიორგის. აჯანყებულებთან ანგარიშის გასწორების შემდეგ, ბასილი კეისარმა ლაშქარი ისევ საქართველოსკენ წამოიყვანა: „კვლავ ითხოვდა ციხე-ქუეყანათა და აღუთქვამდა ზავსა და მშვიდობასა“.

მეფე გიორგიმ ზვიად სპასალარი გაგზავნა კეისართან მოსალაპარაკებლად, – თუ ზავს ინებებს, ასე იქნება, თუ ომს – მოვემზადებით მისთვისაც. სპასალარი ბასიანში დაბანაკდა. მალე მოვიდა გიორგიც დიდი ლაშქრით. ქართველები მაშინ დაესხნენ თავს ბიზანტიელებს, როცა კეისარი სამშვიდობოდ იყო განწყობილი. მას ხელთ ჰქონდა ზავისა და სიმტკიცის უსტარი გიორგისაგან. გაკვირვებია ქართველთა კადნიერება და ზავის წერილი ჰოროლის წვერზე დააკიდებინა, მიუპყრია ღვთისკენ და უთქვამს – „იხილე, უფალო, წერილი ესე მათი და საქმენი, რომელსა აწ იქმან“. შემდეგ მოატანინა „ძელი ცხოვრებისა“ და შეღაღადა: „უკუეთუ მიმცე ხელთა მტერისათა, არღარა ვიყო თაყვანისმცემელ თქვენდამი“ და „მყისვე იძლივნეს სპანი გიორგისანი“, – გვაუწყებს მემატიანე.

სწორედ ამ ეპიზოდს უყვება მამამზე ერისთავი შავლეგ ტოხაისძეს რომანის მე-14 თავში. დამარცხების შემდეგ გიორგი იძულებული გახდა დასთანხმებოდა ზავის მძიმე პირობებს. კეისარს გადასცა მიწები, რომლებიც დავით კურაპალატს ეკავა: ტაო-ბასიანი, კოლა-არტაანი, ჯავახეთი და 14 ციხე. აგრეთვე, მძევლად მისცა სამი წლის უფლისწული – ბაგრატი. ქართველთათვის მეტად არასახარბიელო ყოფილა 1023 წელს დადებული ზავი.

ასე გვიშლის მწერალი, ისტორიულ მასალაზე დაყრდნობით, საქართველოს ისტორიის ერთ სისხლიან და გმირულ ფურცელს – ქართველებმა დაკარგეს სომხეთის მიწები, რომლისთვისაც ამდენი ქართველი დაიღუპა.

ბასიანი და მისი მეზობელი ოლქები საქართველოს 1074 წელს შემოუერთდა, როცა წარმოშობით ქართველმა კაცმა, ცნობილმა ბიზანტიელმა მოღვაწემ გრიგოლ ბაკურიანის ძემ, რომელიც იმ დროს ბიზანტიის აღმოსავლეთის ქვეყნების მთავარსარდალი იყო, და ეკუთვნოდა ბასიანის მხარეც, უომრად ჩააბარა იგი საქართველოს იმდროინდელ მეფეს – გიორგი II-ს. აი, კიდევ ერთი დიდებული მოღვაწე, ბიზანტიელად შერაცხილი, რომელიც მხოლოდ დროს უცდიდა თურმე და მისუსტდა თუ არა ბიზანტია, ისარგებლა მდგომარეობით და უბრძოლველად დაუბრუნა ქართველებს „იბერიის თემი“. გვყოლია ასეთი ნათელმოსილი მამულიშვილები. ამის შემდეგ აღარ გვიკვირს ქართველი მეფის – გიორგი I-ის ცინიკური დამოკიდებულება რომანში არა მარტო ბასილი კეისრისადმი, არამედ, საერთოდ, ბიზანტიელებისადმი.

ბიზანტიასა და საქართველოს შორის დაძაბულ ურთიერთობას გვამცნობს რომანის 23-ე თავი. ასეთ ვითარებაში ქართველი ხალხისა და მისი მეფის ბრძოლა ქრისტიანი დამპყრობლის ბასილი კეისრის წინააღმდეგ, მართლაც გმირობის ტოლფასი იყო.

სხვა დამოკიდებულება აქვთ დედოფალსა და კათალიკოსს, რომლებიც საქართველოს მტერს როდი ხედავდნენ კეისარში, არამედ ქართული სამყაროს უზენაეს არსებას. ბიზანტიასთან სჯულის ერთობით დაბრმავებულმა, თავისი სამეფო ბასილი კეისარს სენაქერიმმა, სომხეთის მეფემ გადასცა.

რომანში ვხედავთ, რომ გიორგიმ დაკარგა ბასიანის მიწები, თუმცა, სამაგიეროდ, ქართული ხელოვნება იხსნა ბიზანტიური გავლენისაგან: „მისმა ხმალმა გაჰკვეთა ის საბელი, რომლითაც ბიზანტიის ეკლესია ბოჭავდა ქართულს“.

სწორედ გიორგი I-ის მეფობის დროს გამოეყო ქართული ეკლესია ანტიოქიის საპატრიარქოს. რაც იმას ნიშნავდა, რომ საკათალიკოსოდ საკურთხებელი ქართველი მღვდელმთავრები აღარ წავიდოდნენ ანტიოქიის პატრიარქთან. ეს ყოველივე ქართულ ეკლესიას მსოფლიო ავტორიტეტს უქმნიდა.

„ქართლის ცხოვრებას“ ეფუძნება ბასილი კეისრის სიკვდილისა და მისი ძმის – კონსტანტინეს გამეფების ამბავი, რომელიც რომანის 56-ე თავშია გადმოცემული. საქართველოს საზღვრებთან უფლისწულ ბაგრატს დიდი ზეიმით მიეგებნენ „დიდებულნი ერისთავნი, აზნაურნი ტაოელნი, მესხნი და ქართველნი“. კატეპანმა ვეღარ გაბედა კეისრის ბრძანების სისრულეში მოყვანა – უკან დაებრუნებინათ უფლისწული.

სუმბატის ქრონიკას ეყრდნობა გიორგი I-ის გარდაცვალების ეპიზოდი: „გარდაიცვალა გიორგი თრიალეთსა, ადგილსა, რომელსა ეწოდების მყინვარი (1027 წლის 16 აგვისტოს). დამარხეს იგი ქუთაისს“. მაშასადამე, მწერალმა შემთხვევით არ მიიყვანა მეფე გიორგი თრიალეთის ტყეებში. ქართველმა ხალხმა გულწრფელად დაიტირა საყვარელი მეფე. გიორგი I მამის – ბაგრატ III-ის დაწყებული დიდი საქმის ნიჭიერი და მამაცი გამგრძელებელი აღმოჩნდა.

მწერალიც ასე ბრძანებს: „მე თუ ძეგლი ავუგე გიორგი I-სა და ბაგრატ IV-ს, გიორგი II-სა და დავით აღმაშენებელს, ეგ იმიტომ, რომ ისინი ქართველი ხალხის საარსებო ბრძოლების თავკაცები და დიდი მამულიშვილები იყვნენ“.

სკოლაში სწავლის პერიოდში ჩემთვის წარმოუდგენელი იყო, რომ დღეს მასწავლებლის რანგში წარვდგებოდი თქვენ წინაშე. დანიელ პენაკის ავტობიოგრაფიულმა მოთხრობამ, „სკოლის სევდამ“ მიბიძგა, გავმხდარიყავი მასწავლებელი არა ისეთი, როგორიც დანიელის მასწავლებლები იყვნენ, არამედ ისეთი, რომელიც ყველა მოსწავლეს მოუსმენდა და აპოვნინებდა ყველა კითხვაზე პასუხს. ყველა მოსწავლე საგაკვეთილო პროცესის აქტიური მონაწილე უნდა იყოს, პოზიტიური სასწავლო გარემოს შექმნა კი – საგაკვეთილო პროცესის განუყოფელი ნაწილი.

• მასწავლებელი კეთილგანწყობილი უნდა იყოს მოსწავლეებისადმი.
• მოსწავლეებისადმი სათანადო ყურადღებას უნდა იჩენდეს.
• შესასწავლი საკითხისადმი მოსწავლეები უნდა იჩენდნენ ბუნებრივ ინტერესს.
• სასწავლო გარემო უნდა იყოს მამოტივირებელი, მრავალფეროვანი.

მასწავლებლის მთავარი როლი კი არის ფიზიკურად კომფორტული გარემოს შექმნა, რომელიც მორგებული იქნება ყველა მოსწავლის საჭიროებაზე.

ხარისხიანი სწავლებისთვის უმნიშვნელოვანესია:

• მრავალფეროვან რესურსზე ხელმისაწვდომობა;
• შეხებით სწავლება;
• ინდივიდუალური და ჯგუფური მუშაობის შესაძლებლობა;
• დასვენება და თამაშისთვის ადაპტური სივრცე.

სკოლასა თუ კლასში უნდა არსებობდეს ფიზიკურად უსაფრთხო მნიშვნელოვანი რესურსებით გამდიდრებული გარემო. ზოგიერთი მეცნიერი მიიჩნევს, რომ ცოდნის სულ მცირე 60%-ს ბავშვი აგროვებს იმ გამოცდილების საფუძველზე, რომელსაც ის ვიზუალურად ან შეხებით იღებს.

მასწავლებელი ცოდნის ლამპარია.

საუკეთესო მასწავლებელი ასწავლის გულიდან და არა წიგნიდან.

კაცობრიობის ისტორიაში გამოყოფენ ინფორმაციული რევოლუციის 5 ეტაპს:

1. ენის ჩამოყალიბება;
2. დამწერლობის შექმნა;
3. საბეჭდი მანქანის გამოგონება;
4. ელექტრობის გამოგონება;
5. მიკროპროცესორის გამოგონება.

დამწერლობა – კაცობრიობის ყველაზე დიდი გამოგონებაა, რითაც სიტყვის ჩაწერა და უკვდავყოფა შეგვიძლია. შუა საუკუნეებში ტექსტების გავრცელების ერთადერთ ფორმად ხელით გადაწერა მიიჩნეოდა. გადამწერები ყოველთვის, ყველა დროში ეძებდნენ და ქმნიდნენ ასოთა ახლებურ მოხაზულობებს. ასოთა მოხაზულობა სწრაფი წერის შედეგად თანდათანობით იცვლებოდა.

კალიგრაფია – „Καλλιγραφία“ ბერძნული სიტყვაა („კალი“ – ლამაზი, „გრაფი“ – წერა) და ლამაზად წერას ნიშნავს. ლამაზად წერა ყველას მოსწონს, მაგრამ ყველა ვერ ახერხებს. ციფრულ ეპოქაში ალბათ ბევრს არ ახსოვს, როდის დაწერა ლამაზად კალმით.

ტექნოლოგიების განვითარებამ ძველი ქართული შრიფტების გაციფრულებას შეუწყო ხელი. შეიქმნა არაერთი ფონტი – კომპიუტერული ფაილი, რომელიც წარმოადგენს შრიფტის ციფრულ ვერსიას. ვებგვერდიდან: calligraphy.ge ძალიან ლამაზი ფონტის გადმოწერა და კომპიუტერში ინსტალაციაა შესაძლებელი.

კალიგრაფიული ფონტით დაბეჭდილი ტექსტი მოხერხებული და ძალიან ლამაზია.

მაშ, როგორ ფიქრობთ, ოცდამეერთე საუკუნეში კალიგრაფები აღარ არიან საჭირო?! ის ფონტი ხომ კალიგრაფმა ქაღალდზე შექმნა და შემდეგ გაციფრულდა. მხატვარ ლადო გრიგოლიას, დიდი წვლილი მიუძღვის ქართული წიგნის სამკაულისა და შრიფტის შექმნაში. გაფორმებული აქვს 100-ზე მეტი წიგნი. მისი დევიზი იყო ასეთი: – „არ გადმოიღო პირდაპირ, შექმენი ახალი“. დიახ, სწორედ შენც შეგიძლია არ გადმოიღო და შექმნა ახალი ფონტი. ვებგვერდზე calligraphr.com რეგისტრაციის შემდეგ უნდა გაიარო 5 ნაბიჯი:

1. შექმენი შაბლონი და ამობეჭდე;
2. შეავსე (დაწერე ლამაზი კალიგრაფიით);
3. გადაუღე სურათი, ან დაასკანერე შევსებული შაბლონი;
4. ფონტების გვერდზე ატვირთე შაბლონი;
5. ააშენე ფონტი

ინსტრუქცია

ბოლოს ჩამოტვირთე საინსტალაციო პაკეტი, დააინსტალირე შენი ფონტი კომპიუტერში. გახსენი Word-ის დოკუმენტი, მოძებნე შენი ფონტი და წერე ლამაზად.

გახსოვდეს – „არ გადმოიღო პირდაპირ, შექმენი ახალი!“ (ლ.გ).

გამოყენებული ლიტერატურა:

https://calligraphy.ge/fonts/?swoof=1&product_cat=mkhedruli&product_tag=khelnatseri

https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%A4%E1%83%98%E1%83%90

თანამედროვე პედაგოგიკაში კონსტრუქტივიზმი წარმოადგენს სწავლების თეორიას, რომელიც სწავლების პროცესს ცოდნის აქტიურ, დინამიკურ და ინდივიდუალურ კონსტრუირებად განიხილავს. ამ მიდგომის მიხედვით, ცოდნა ყალიბდება მოსწავლის გონებაში პირადი გამოცდილების, სოციალური ურთიერთქმედებისა და შემეცნებითი აქტივობის შედეგად.

ჟან პიაჟეს, კონსტრუქტივიზმის ერთ-ერთ ფუძემდებელს, კოგნიტიური განვითარების თეორიის ავტორს, მიაჩნია, რომ მოსწავლე ცოდნას იძენს აქტიური მოქმედების გზით. სწავლას პიაჟე განიხილავს როგორც აქტიურ პროცესს, სადაც ახალი ინფორმაცია ერწყმის წინარე გამოცდილებას.

ლევ ვიგოტსკიმ კონსტრუქტივიზმს სოციალური განზომილება შესძინა. მისი თეორიის მიხედვით, სწავლა ეფექტიანია მაშინ, როცა ის სოციალურ ურთიერთქმედებაში მიმდინარეობს. ვიგოტსკის „უახლოესი განვითარების ზონის“ კონცეფცია დღემდე მოსწავლეზე ორიენტირებული სწავლების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საფუძვლად მიიჩნევა.

ჯერომ ბრუნერმა ყურადღება გაამახვილა აღმოჩენით სწავლებაზე. მისი აზრით, ცოდნა უფრო ღრმა და ხანგრძლივია, როცა მოსწავლე თავად აღმოაჩენს ცნებებს, წესებსა და კანონზომიერებებს.

კონსტრუქტივიზმის პედაგოგიკური არსი იმაში მდგომარეობს, რომ სწავლების ცენტრში დგას მოსწავლე როგორც აქტიური სუბიექტი. მასწავლებლის არის როგორც ინფორმაციის გადამცემი, ისე პროცესის გზამკვლევი, ფასილიტატორიც. სწავლების პროცესი ეყრდნობა მოსწავლის წინარე ცოდნასა და გამოცდილებას, რაც ახალი ცოდნის საწყისად განიხილება. ამგვარი მიდგომა ხელს უწყობს სწავლის ინდივიდუალიზაციას და მოსწავლის პიროვნულ განვითარებას.

მოსწავლე სწავლობს დაკვირვებით, ექსპერიმენტით, კვლევით, პრობლემის გადაჭრითა და აღმოჩენით. სწავლა აღარ არის მხოლოდ თეორიული და ინფორმაციული, იგი პრაქტიკასთან დაკავშირებული და ცხოვრებისეულ სიტუაციებზე მორგებული ხდება. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ჯგუფურ მუშაობას, დისკუსიასა და აზრთა გაზიარებას, რაც ცოდნის გაღრმავებასა და განსხვავებული ხედვების გააზრებას უწყობს ხელს. ასეთი მიდგომა ავითარებს კრიტიკულ და შემოქმედებით აზროვნებას, ხელს უწყობს დამოუკიდებლობას, ამაღლებს მოტივაციას.

კონსტრუქტივისტული სწავლების ფორმათა უმეტესობა შემდეგ ფუნდამენტურ კონცეფციებს ეფუძნება:

1. აქტიური სწავლა: მოსწავლეები აქტიურად არიან ჩართულები სასწავლო პროცესში; მუსიკას სწავლობენ კეთებით, თამაშით, კომპოზიციით, იმპროვიზაციით. მოსწავლე სწავლობს მაშინ, როცა ფიქრობს, კითხულობს, ცდის, ადარებს და აანალიზებს.
2. სოციალური ურთიერთქმედების მნიშვნელობა: მოსწავლეები თანამშრომლობენ ერთმანეთსა და უფროსებთან, კითხვების დასმითა და მსჯელობით ერთვებიან ცოდნის აგებისა და რეკონსტრუქციის პროცესში. სწავლა მიმდინარეობს ჯგუფური მუშაობით, თანატოლთა უკუკავშირით.
3. მოსწავლეზე ორიენტირებული სწავლება: მასწავლებელმა უნდა იცოდეს, რა წინარე ცოდნა აქვს მოსწავლეს და იყენებდეს მის გამოცდილებას ახალი ცოდნის გადასაცემად. ახალი ცოდნა ყოველთვის ეყრდნობა უკვე არსებულს; შეცდომა სწავლის ბუნებრივ და აუცილებელ ნაწილად განიხილება.

არსებობს კონსტრუქტივიზმის ორი ძირითადი მიმართულება: კოგნიტიური და სოციალური. ორივე მათგანი ბავშვის განვითარებას მიიჩნევს აქტიურ და ჰოლისტურ პროცესად, რომელშიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს როგორც ბუნება (ბიოლოგიური მომწიფება), ისე აღზრდაც (განათლებაც).

მუსიკალური განათლება ხელსაყრელია კონსტრუქტივისტული მიდგომისათვის. მუსიკა არ არის მხოლოდ თეორიული ცოდნის ერთობლიობა – ის ემოციური, სენსორული, შემოქმედებითი და სოციალური გამოცდილებაა. შესაბამისად, მუსიკის გაკვეთილი იდეალურ სივრცეს ქმნის იმისთვის, რომ მოსწავლემ თავად აღმოაჩინოს მუსიკალური კანონზომიერებები, გააანალიზოს მოსმენილი, გამოხატოს საკუთარი ემოცია და შექმნას ინდივიდუალური მნიშვნელობა.

მუსიკალური განათლება განსაკუთრებულია იმით, რომ აერთიანებს სმენით, ემოციურ, ფიზიკურ და ინტელექტუალურ გამოცდილებას.

კონსტრუქტივისტული მიდგომის დროს მუსიკის გაკვეთილზე:

• მოსმენა ხდება გააზრებული;
• შესრულება – გააზრებული მოქმედება;
• თეორიული ცნება – პრაქტიკული გამოცდილების შედეგი.

წარმოგიდგენთ კონსტრუქტივისტული გაკვეთილების მაგალითებს:

მუსიკალური განათლება ბუნებრივად ეხმიანება კონსტრუქტივისტულ პრინციპებს, რადგან:

• მუსიკა ეფუძნება გრძნობით გამოცდილებას;
• მოითხოვს აქტიურ მოსმენას, დაკვრას, სიმღერას, იმპროვიზაციას;
• იძლევა ინდივიდუალური ინტერპრეტაციის საშუალებას;
• ხელს უწყობს თანამშრომლობას;
• აერთიანებს ემოციას, აზროვნებას და ფიზიკურ მოძრაობას.

რა სარგებლობა მოაქვს კონსტრუქტივიზმს სამუსიკო განათლებაში?

• მოსწავლე თავად აღმოაჩენს მუსიკალურ კანონზომიერებებს;
• თეორია ებმის პრაქტიკას;
• მუსიკალური ცნებები ყალიბდება გამოცდილების საფუძველზე;
• იზრდება მოსწავლეთა მოტივაცია და ჩართულობა;
• ვითარდება კრიტიკული და შემოქმედებითი აზროვნება;
• ვითარდება პრობლემის გადაჭრის უნარი;
• სწავლა ხდება უფრო აქტუალური.

კონსტრუქტივიზმი მუსიკალურ განათლებაში ქმნის ღრმა, აზრობრივად და ემოციურად მდიდარ, ცოცხალ, კვლევასა და გამოცდილებაზე დაფუძნებულ სასწავლო პროცესს, სადაც მოსწავლე საკუთარი მოსმენის, განცდის, დაკვირვებისა და მსჯელობის გზით აგებს მუსიკალურ ცოდნას. ასეთ პირობებში მუსიკა აღიქმება არა საგნად, არამედ თვითგამოხატვის, აზროვნებისა და ღირებულებითი აღქმის სივრცედ. ასეთი სწავლება აყალიბებს დამოუკიდებელ, შემოქმედებით და მოაზროვნე პიროვნებას, რაც თანამედროვე განათლების უმთავრესი მიზანია.

ამრიგად, კონსტრუქტივიზმის დანერგვა მუსიკალურ განათლებაში ქმნის პირობებს ისეთი სასწავლო გარემოს შესაქმნელად, სადაც მოსწავლე სწავლობს არა მხოლოდ მუსიკას, არამედ იმასაც, როგორ ისწავლოს, როგორ მოუსმინოს საკუთარ თავსა და სხვებს, როგორ გამოხატოს აზრი და როგორ დაუკავშიროს მუსიკა რეალურ ცხოვრებას. ეს მიდგომა სავსებით შეესაბამება თანამედროვე განათლების მიზნებს და მნიშვნელოვან პერსპექტივას ქმნის მუსიკალური განათლების შემდგომი განვითარებისთვის.

დაწყებითი კლასის მოსწავლეებისთვის გრამატიკის საკითხების სწავლება გამოწვევად მიიჩნევა, განსაკუთრებით – ზედსართავი სახელებისა. მშრალი წესების დამახსოვრება მოსაწყენია, მაგრამ თუ სწავლებას კრეატიულ და ინტერაქციულ აქტივობებს დავუკავშირებთ, ბავშვები უკეთ გაიგებენ მასალას და შემოქმედებით და წერით უნარებსაც განივითარებენ.

ამიტომ ჩემი მეოთხეკლასელებისთვის მოვიფიქრე დავალება, რომელიც წაახალისებდა თავისუფალ და შემოქმედებით წერაში ზედსართავების გამოყენებას, ბავშვებს დაეხმარებოდა, სიღრმისეულად გაეაზრებინათ საკითხი და საკუთარი წარმოსახვითი თავგადასავლებიც შეეთხზათ.

ბავშვებს შევთავაზე სამი საინტერესო თემა, რომლებსაც ისინი თავიანთი ფანტაზით განავითარებდნენ:

თითოეულმა მოსწავლემ აირჩია სასურველი თემა თავგადასავლისთვის. დავალების თანახმად, თხზულებაში, სულ მცირე, 10 ზედსართავი სახელი უნდა ყოფილიყო გამოყენებული. დავალების შესრულებამდე მოსწავლეებს მივეცი დეტალური ინსტრუქციები, რომლებიც მათ წერის პროცესში დაეხმარებოდა:

• როგორ დაეწყოთ მოთხრობა;
• როგორ აღეწერათ გარემო, პერსონაჟები და მოვლენები;
• როგორ გაეგრძელებინათ ამბავი და შეექმნათ დინამიკური სიუჟეტი;
• რას ან ვის შეხვდებოდნენ მოგზაურობისას;
• რა უცნაურ მოვლენას წააწყდებოდნენ;
• როგორ მოაგვარებდნენ პრობლემებს;
• როგორ დასრულდებოდა თავგადასავალი.

წერის პროცესში გამოვიყენეთ წერის 6 მახასიათებელი და წერის პროცესისთვის საჭირო კომპონენტები:

ბავშვები მუშაობდნენ, მე ვაძლევდი უკუკავშირს და ვეხმარებოდი ტექსტის გაუმჯობესებაში. ისინი ასწორებდნენ და ხვეწდნენ თავიანთ ამბებს, ცდილობდნენ, უფრო მდიდარი და საინტერესო ისტორია შეექმნათ.

დავალებას შემოქმედებითი ელემენტიც დავუმატეთ – ბავშვებმა თავიანთ მონათხრობს ლამაზი ილუსტრაციები დაურთეს.

ორი კვირის ინტენსიური მუშაობის შემდეგ თითოეული მოსწავლის ნაწერი დავარედაქტირე და მათთვის პატარა წიგნებად ამოვბეჭდე. პრეზენტაციის დღეს ბავშვებმა თავიანთი ნამუშევრებიმშობლებსა და მასწავლებლებს წარუდგინეს.

საბოლოოდ ზღაპრები შევკრიბეთ და დიდ წიგნად დაბეჭდვა გადავწყვიტეთ, რათა ჩვენი სკოლის ბიბლიოთეკისთვის საჩუქრად გადაგვეცა.

რას ვასწავლით ამ აქტივობით?

ეს დავალება მხოლოდ ზედსართავი სახელების შესწავლაში კი არ ეხმარება ბავშვებს, არამედ კრეატიულობას, წარმოსახვას, წერით უნარებსა და ლექსიკურ მარაგსაც ავითარებს. იმავდროულად, ხელს უწყობს ტექსტის სტრუქტურულად სწორად აწყობას და იდეების ორგანიზებას.

რჩევები მასწავლებლებს

• სიუჟეტის განვითარებისთვის სასარგებლოა თხრობის ჩარჩოს გამოყენება (დასაწყისი, ძირითადი ნაწილი, დასასრული).
• სიტყვების სკივრი – მოსწავლეებს შეუძლიათ, წინასწარ შეაგროვონ საინტერესო ზედსართავი სახელები, რაც მოგვიანებით მათ გამდიდრებული და ვრცელი წინადადებების შედგენაში დაეხმარება.
• მოტივაციისთვის სასარგებლოა პრეზენტაციის მოწყობა, რომელზეც ბავშვებს თავიანთი ნაშრომების წარდგენა შეეძლებათ.
• თავიანთი ნამუშევრების წიგნად გამოცემა ბავშვებისთვის დაუვიწყარი გამოცდილებაა და უფრო მეტად უღვივებს ინტერესს წერისა და შემოქმედებითი საქმიანობის მიმართ.

ვფიქრობ, ჩემს მეოთხეკლასელებს არასდროს დაავიწყდებათ ზედსართავი სახელები და მათი გამოყენებით შექმნილი ეს არაჩვეულებრივი ზღაპრები.

როგორ შეიძლება დავუკავშიროთ ერთმანეთს IV საუკუნის ისტორიული წყარო, ფიზიკური მოვლენა – მზის დაბნელება, ვერცხლის იონების ანტისეპტიკური თვისებები და ადამიანის ნერვული სისტემა? ერთი შეხედვით, ეს საგნები სხვადასხვა სამყაროს ეკუთვნის, მაგრამ თბილისის 108-ე საჯარო სკოლის მე-10ვ კლასში ჩატარებულმა ინტეგრირებულმა გაკვეთილმა „ქართლის მოქცევა – სასწაულის მეცნიერული ანატომია“ აჩვენა, რომ მეცნიერება და ისტორია ერთმანეთს კი არ გამორიცხავს, არამედ ავსებს.

თანამედროვე სკოლაში მთავარი გამოწვევა ცოდნის ტრანსფერია. ჩვენი მიზანი იყო, მოსწავლეებს IV საუკუნის ქართლის მოვლენები დაენახათ არა მხოლოდ როგორც რწმენითი ნარატივი, არამედ როგორც კომპლექსური ისტორიული და ბუნებრივი ფენომენი. გაკვეთილი წარიმართა სეკულარულ ჩარჩოში და აქცენტი კრიტიკულ აზროვნებასა და მეცნიერულ ანალიზზე დაისვა.

გაკვეთილის ხანგრძლივობა: ორი 40-წუთიანი გაკვეთილი (80 წუთი)

„გაკვეთილი დაგეგმილია სეკულარული საგანმანათლებლო ჩარჩოს ფარგლებში, სადაც ისტორიული და კულტურული მოვლენები განიხილება მეცნიერული ანალიზისა და კრიტიკული აზროვნების განვითარებისთვის, რელიგიური ქადაგების გარეშე“.

გაკვეთილის თემა: „ქართლის მოქცევა – სასწაულის მეცნიერული ანატომია“

საკითხები:

ისტორია – ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება ქართლში, მილანის ედიქტი – პირველი რჯულთშემწყნარებლური აქტი, ქრისტიანობის მიღება, როგორც პოლიტიკური აქტი პრორომაული ორიენტაციის გზაზე;

ფიზიკა-ასტრონომია – სინათლის წრფივი გავრცელების კანონი, ჩრდილის წარმოქმნა, მზის დაბნელება;

ქიმია – ვერცხლის იონების (Ag+) გავლენა ბაქტერიის ცილოვან გარსზე;

ბიოლოგია – სიმშვიდის მოქმედება პარასიმპათიკურ ნერვულ სისტემაზე, ფსიქოემოციური მდგომარეობის როლი ადამიანის გამოჯანმრთელების პროცესში.

გაკვეთილის მიზანი: სხვადასხვა საგნობრივი ჯგუფის დისციპლინების ინტეგრირება. მოსწავლეებმა უნდა გააანალიზონ ქართლის გაქრისტიანება როგორც გარდატეხა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში და დაუკავშირონ ისტორიული მოვლენა ფიზიკურ (სინათლე), ბიოლოგიურ (ადამიანის ორგანიზმზე ემოციური ზემოქმედება) და ქიმიურ (ვერცხლის იონის თვისება) პროცესებს.

ინტეგრაცია ეფუძნება ისტორიულ წყაროებში აღწერილი „სასწაულის“ როგორც

* ისტორიული მოვლენის,

* რწმენითი ნარატივის

* და ბუნებრივი ფენომენის შესაძლო მეცნიერული ახსნის გააზრებას.

გაკვეთილის გრძელვადიანი მიზანი: მოსწავლეები გაიუმჯობესებენ დაკვირვების, აღწერის, შედარების, კრიტიკული და ანალიტიკური აზროვნების, კომუნიკაციისა და თანამშრომლობის, ცოდნის ტრანსფერის უნარ-ჩვევებს.

გაკვეთილის მნიშვნელობა/აქტუალობა: ეს გაკვეთილი საშუალებას მისცემს მოსწავლეებს, თემა „ქართლის მოქცევა“ დაინახონ საგნების: ისტორიის, ფიზიკისა და ასტრონომიის, ქიმიისა და ბიოლოგიის, – კონტექსტში და გაიაზრონ ის ერთ მთლიანობად, შეძლებისდაგვარად ახსნან ისტორიული, ასტრონომიული და ფიზიკური, ბიოლოგიური და ქიმიური მოვლენების მიზეზები და გააანალიზონ შედეგები; სხვადასხვა კუთხით დაინახონ ისტორიული პროცესი; დაადგინონ ისტორიულ მოვლენებსა და პირებზე განსხვავებული შეხედულებების მიზეზები; შეადარონ და შეაფასონ განსხვავებული ახსნები; გამოიტანონ ლოგიკური დასკვნები; ხაზი გაუსვან საგანთაშორის დამოკიდებულებებს, ჩამოიყალიბონ საკუთარი აზრი. ყოველივე ეს ხელს შეუწყობს ისეთი უნარ-ჩვევების გავითარებას, როგორიც არის:

• თანამშრომლობა;
• ლოგიკური მსჯელობა და ანალიზი.

საგანთაშორისი კავშირების დანახვა და პრაქტიკაში მათი გადატანა

ეროვნული სასწავლო გეგმით მისაღწევი შედეგი:

• წყარო/ინტერპრეტაცია: მოსწავლეები გაიაზრებენ ქართლის მოქცევის ისტორიულ კონტექსტს, განსაზღვრავენ, როგორ განიხილონ „მოქცევაი ქართლისაის“ ისტორიული ნარატივი და წყაროში აღწერილი „სასწაული“ როგორც ისტორიული მოვლენა, რწმენითი აქტი და ბუნებრივი ფენომენის შესაძლო მეცნიერული ახსნა. განმარტავენ, რატომ არის „სასწაული“ მნიშვნელოვანი ისტორიული ტექსტისთვის.
• ისტორიული მოვლენა / პროცესი, დრო – მოსწავლეები იმსჯელებენ, როგორ თანაარსებობს რწმენა და მეცნიერება ისტორიულ აზროვნებაში, როგორ აღწერს შუა საუკუნეების ავტორი მოვლენას, რა მნიშვნელობა აქვს ამის გააზრებას ისტორიული მოვლენის მიზეზშედეგობრივი კავშირის დასადგენად.
• ძალაუფლება – მოსწავლეები გააანალიზებენ, როგორ იყენებს ქართლის მეფე მირიანი პოლიტიკური მიზნებისთვის ქრისტიანობას.
• საზოგადოება – მოსწავლეები იმსჯელებენ, რა როლი შეასრულა ქრისტიანობამ როგორც ეროვნულმა რელიგიამ ქართველი ხალხის კონსოლიდაციასა და მისი არსებობის გადარჩენაში, გამოავლენენ ტოლერანტულ დამოკიდებულებას განსხვავებული ხედვების მიმართ.
• სინათლის წრფივი გავრცელება: მოსწავლე გაიაზრებს, რომ მზის დაბნელება არის სინათლის წრფივი გავრცელების პირდაპირი შედეგი და ახსნას ჩრდილისა და ნახევარჩრდილის წარმოქმნის მექანიზმი.
• ასტრონომიული მოვლენა: მოსწავლე შეძლებს ციური სხეულების (მზე, მთვარე, დედამიწა) ურთიერთგანლაგების სქემატურ გამოსახვას მზის სრული დაბნელების დროს.
• კავშირი ქიმიასთან: მოსწავლე ახსნის ვერცხლის იონების (Ag+) გავლენას ბაქტერიის ცილოვან გარსზე და დაუკავშირებს ამას წყლის „უხრწნელობის“ ფენომენს; შეძლებს პიპეტით ვერცხლის ნიტრატის ხსნარის ჩაწვეთებას ალბუმინში, დააკვირდება რეაქციას და გამოიტანს ლოგიკურ დასკვნას; შეადარებს დილით აღებული ონკანის წყლის, 1/2 წლის წინანდელი ჭის სასმელი წყლისა და 5 წლის წინანდელი „ნაკურთხი“ წყლის მიკროსკოპულ სურათებს, იმსჯელებს მათ შორის განსხვავებაზე.
• კავშირი ბიოლოგიასთან: მოსწავლე გააანალიზებს, როგორ მოქმედებს სიმშვიდე პარასიმპათიკურ ნერვულ სისტემაზე, აღწერს მაყვლის სამკურნალო თვისებებს (ფოთოლი, ნაყოფი, ფესვი) და გაეცნობა ექსტრაქციის პროცესს ფიტოთერაპიაში; იმსჯელებს ფსიქოემოციური მდგომარეობის როლზე ადამიანის გამოჯანმრთელების პროცესში.

მოსწავლეთა ორგანიზების ფორმა: ჯგუფური

შეფასება: განმავითარებელი.

დანართი 1

ინტეგრირებული გაკვეთილის შეფასების რუბრიკა (განმავითარებელი შეფასება)

ინტეგრირებული გაკვეთილის რეფლექსია

თემა: „ქართლის მოქცევა – სასწაულის მეცნიერული ანატომია“

პედაგოგები: ლ. ლომაია, ლ. ნასარიძე, ბ. გზირიშვილი

გაკვეთილის მომზადების ფაზაზე სამივე პედაგოგმა აქტიურად ვიმუშავეთ საკითხების ინტეგრირებაზე. ჩვენი მთავარი გამოწვევა იყო IV საუკუნის ტექსტისა და თანამედროვე ლაბორატორიული კვლევების ისეთი დაკავშირება, რომ არ დარღვეულიყო საგნობრივი სტანდარტები. ისტორიის მასწავლებლის დახმარებით შეირჩა საკვანძო ეპიზოდები, ხოლო საბუნებისმეტყველო საგნების მასწავლებლებმა მოვარგეთ მათ შესაბამისი მეცნიერული ექსპერიმენტები.

ისტორიული ნაწილი: მოსწავლეებმა წარმატებით გააანალიზეს „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ კონტექსტი. ჩვენ დავინახეთ, რომ ბავშვებისთვის განსაკუთრებით საინტერესო აღმოჩნდა მირიან მეფის რელიგიური არჩევანის პოლიტიკურ ჭრილში განხილვა. მათ შეძლეს, დაეკავშირებინათ მილანის ედიქტი და ქართლის მაშინდელი საგარეო ორიენტაცია.

ფიზიკა და ასტრონომია: ფიზიკის მასწავლებლის ხელმძღვანელობით მოსწავლეებმა პრაქტიკულად გაიაზრეს მზის დაბნელების მექანიზმი. სინათლის წრფივი გავრცელების კანონზე დაყრდნობით ჩატარებულმა მოდელირებამ (ფარნითა და გლობუსით) მოსწავლეებს დაანახა, რომ ისტორიული „სასწაული“ ზუსტი ფიზიკური მოვლენაა.

ქიმია და ბიოლოგია: ქიმიურმა ექსპერიმენტმა (ვერცხლის იონების მოქმედება ცილაზე) და ბიოლოგიურმა ანალიზმა (მაყვლის ფიტოთერაპიული თვისებები, მზის დაბნელებისას ცხოველთა ქცევა, სიმშვიდის მნიშვნელობა) გაკვეთილს პრაქტიკული ხასიათი შესძინა. განსაკუთრებით ეფექტური იყო მიკროსკოპით ჩატარებული კვლევა, რომლის დროსაც მოსწავლეებმა საკუთარი თვალით დაინახეს ვერცხლის იონების ანტისეპტიკური ძალა, ასევე შეადარეს პულსისა და სუნთქვის მაჩვენებლები აქტიურ (სამუშაო) რეჟიმში და მოსვენებულ მდგომარეობაში გადასვლის შემდეგ.

რა გამოვიდა და რას შევცვლიდით?

გაკვეთილმა მოლოდინს გადააჭარბა. მიუხედავად მცირე ტექნიკური შეფერხებისა (პროექტორის ხარვეზი), რომელიც წარმატებულ იმპროვიზაციად იქცა (მიკროსკოპის გამოსახულების ლეპტოპზე გადატანა), მოსწავლეების ინტერესი არ განელებულა.

სამომავლო რეკომენდაციები:

ამ ტიპის გაკვეთილებისთვის სასურველია მეტი დროის დათმობა (შეიძლება 3-საათიანი ბლოკი), რათა დისკუსიის ნაწილი უფრო ვრცელი იყოს.

სასურველია უფრო მეტი ციფრული რესურსის გამოყენება, რამაც ამ გაკვეთილზე (https://learningapps.org/display?v=pw2ijy8gn26 -ის სახით) ძალიან კარგად იმუშავა.

გაკვეთილის ბოლოს, „გასასვლელი ბარათების“ შევსებისას, ერთ-ერთმა მოსწავლემ დაწერა: „დღეს მივხვდი, რომ ის, რაც ადრე მხოლოდ ლეგენდა მეგონა, შეიძლება რეალური მეცნიერული პროცესების ერთობლიობა იყოს“.

ჩვენი ინტეგრირებული გაკვეთილი აჩვენებს, რომ ისტორიული ნარატივის მეცნიერული ანალიზი კი არ ეწინააღმდეგება მის კულტურულ მნიშვნელობას, არამედ ამდიდრებს მის გააზრებას. ისტორიის, ფიზიკის, ქიმიისა და ბიოლოგიის ორგანული სინთეზი მოსწავლეებს აძლევს შესაძლებლობას, ერთი და იგივე მოვლენა დაინახონ როგორც ისტორიული პროცესის ნაწილი, რწმენითი ნარატივი და ბუნებრივი ფენომენი, რომელსაც აქვს მეცნიერული ახსნის პოტენციალი. ასეთი მიდგომა ავითარებს კრიტიკულ და ანალიტიკურ აზროვნებას, ხელს უწყობს ცოდნის ტრანსფერს და აყალიბებს მოსწავლეს შემფასებელ, პასუხისმგებლობიან მოქალაქედ, რომელიც მოვლენებს არა განცალკევებულად, არამედ მიზეზშედეგობრივ კავშირში აღიქვამს. სწორედ ამგვარი საგანთაშორისი ხედვის განვითარებაა თანამედროვე სკოლის ერთ-ერთი მთავარი საგანმანათლებლო მისია. გაკვეთილს ესწრებოდნენ სკოლის დირექტორი, დირექტორის მოადგილე და სხვა მასწავლებლები. დამსწრე პედაგოგების უკუკავშირმაც დაადასტურა, რომ ოთხი საგნის ასეთი ორგანული შერწყმა ეფექტურია კრიტიკული აზროვნების განსავითარებლად.

მოსწავლეთა ნამუშევრები: