თანამედროვე სოციოლოგიურ კვლევებში სტრატეგიული გადაწყვეტილებების ვალიდურობა პირდაპირ დამოკიდებულია მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების იდენტიფიცირების სიზუსტეზე. მკვლევრის მიზანია, გასცდეს მარტივ კორელაციებს და დაადგინოს „ოქროს სტანდარტი”, რაც საშუალებას გვაძლევს, შევძლოთ ინტერვენციის ეფექტის იზოლირება გარეშე ფაქტორებისგან. კლასიკური მეთოდოლოგიური ლიტერატურის სინთეზი (Campbell & Stanley, 1963; Leedy & Ormrod, 2010) ექსპერიმენტს განსაზღვრავს როგორც კვლევის ფორმას, სადაც მკვლევარი ფლობს სრულ კონტროლს ცვლადებზე, მათ მანიპულაციასა და გაზომვის პროცესზე სტატისტიკური ეფექტიანობის მისაღწევად. კვაზი-ექსპერიმენტი საველე ექსპერიმენტირების, ანუ, ლაბორატორიის გარეთ წარმოებულ ექსპერიმენტული კვლევის მახასიათებელს წარმოადგენს. საუკეთესო შემთხვევაში, განათლებაში მომუშავე მკვლევრებს ჭეშმარიტ ექსპერიმენტთან მიახლოებული სქემის გამოყენება შეუძლიათ, რომელშიც გააკონტროლებენ იმას, რასაც კემპბელი და სტენლი (1963) „გაზომვის ‚ვინ‘-ს და ‚ვის‘-ს“ უწოდებენ, მაგრამ, „ჩარევის ‚როდის‘ და ‚ვის‘, ან ჩარევის რანდომიზაცია კონტროლს მიღმა დარჩება, რასაც არსებითი მნიშვნელობა აქვს ჭეშმარიტი ექსპერიმენტირებისთვის.
რა არის ექსპერიენტი? ი. ბასილაძის და ქ. კოხრეიძის ნაშრომში, „პედაგოგიკის ზოგადი საფუძვლები’’, ტერმინი „ექსპერიმენტი“ განხილულია, როგორც ცდა, რომელიც, როგორც პედაგოგიური კვლევის ერთ-ერთი მეთოდი მე-19 საუკუნის მიწურულსა და მე-20 საუკუნის დასაწყისში საგანმანათლებლო კვლევებში დაინერგა. ამასთან, ექსპერიმენტი არის მკაცრად კონტროლირებადი პედაგოგიური ზემოქმედება კვლევის პროცესისა, რომელსაც მკვლევარი თავად აღიქვამს მიზანმიმართულად და გეგმაზომიერად. ექსპერიმენტი საშუალებას გვაძლევს, დავადგინოთ ამა თუ იმ მეთოდის ვარგისობა და ეფექტურობა. ავტორების თქმით (2004), ექსპერიმენტის ჩატარებისათვის აუცილებელია ექსპერიმენტატორი, იგივე ცდის პირი, ასევე სპეციალური ლაბორატორია – კაბინეტი, ცდის მსვლელობის ჩამწერი ლაბორანტი, ხელსაწყოები და სხვა.
ექსპერიმენტის ხარისხი და კაუზალური დასკვნების სიმყარე ეფუძნება სამ ფუნდამენტურ კრიტერიუმს:
- ცვლადების მანიპულაცია: დამოუკიდებელი ცვლადის მიზანმიმართული ცვლილება (ინტერვენცია);
- კონტროლი: ყველა ცვლადის მკაცრი მართვა ეფექტის სისუფთავის დასაცავად;
- რანდომიზაცია: მონაწილეთა შემთხვევითი განაწილება ჯგუფებში, რაც უზრუნველყოფს საწყის ეკვივალენტობას და ამცირებს შერჩევის მიკერძოებულობას.
მეთოდოლოგიური ჩარჩოს შერჩევა იწყება მკვლევრის მიერ კონტროლის შესაძლებლობების კრიტიკული შეფასებით. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საკლასო პრაქტიკაზე დაფუძნებული კვლევები, რომლებიც წარმოადგენს ფუნდამენტურ სტრატეგიულ მექანიზმს და მასწავლებელს საშუალებას აძლევს, ყოველდღიური სასწავლო პროცესიდან მიღებული მონაცემები გარდაქმნას მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ პროგრესად. ამ შემთხვევაში, საკლასო ოთახი ფუნქციონირებს როგორც საკვლევი ლაბორატორია, სადაც პედაგოგიური გადაწყვეტილებები ეფუძნება არა ინტუიციურ ვარაუდებს, არამედ სისტემატურ შეფასებასა და გააზრებულ ანალიზს.
საკლასო სამოქმედო კვლევა განისაზღვრება, როგორც მასწავლებლის მიერ განხორციელებული მოწესრიგებული სისტემატური თვითგამოკითხვის პროცესი, რომლის პირველადი მიზანია საკუთარი პედაგოგიური პრაქტიკის დახვეწა და მოსწავლეთა სწავლის პროცესების ღრმა ანალიზი. ამ პროცესში პედაგოგი მიზანმიმართულად იყენებს დაკვირვების მეთოდებს, ინტერვიუებს, გამოკითხვებს, მინი-ესეებსა და რეფლექსიას. მოქმედებითი კვლევა ხორციელდება ოთხი უწყვეტი ფაზისგან შემდგარი ციკლით:
- კვლევის დაგეგმვა: საინტერესო საკვლევი კითხვის, პრობლემის ან ჰიპოთეზის იდენტიფიცირება და ინტერვენციის სტრატეგიის შემუშავება, ასევე სხვათა პრაქტიკის შესწავლა და რელევანტური ლიტერატურის გაცნობა;
- მოქმედება: დაგეგმილი პედაგოგიური ინტერვენციის ან ინოვაციური მეთოდის განხორციელება რეალურ საკლასო გარემოში;
- დაკვირვება: ინტერვენციის მიმდინარეობისას მრავალმხრივი მონაცემების სისტემატური შეგროვება და კვლევის საჭიროებებზე მორგება;
- ხელახალი ინტერპრეტაცია/რეფლექსია: შეგროვებული მონაცემების ანალიზი, შედეგების გააზრება და მიღებული ცოდნის საფუძველზე შემდგომი სასწავლო ციკლის დაგეგმვა.
სტრატეგიული თვალსაზრისით, არსებითი განსხვავებაა გრძელვადიან აკადემიურ თეზისებსა და მოკლევადიან, პრაქტიკაზე ორიენტირებულ საკლასო სამოქმედო კვლევას შორის. საინტერესოა ის გარემოება, რომ სამოქმედო კვლევა არ ითხოვს მრავალწლიან თეორიულ ექსპერმენტებში ყოფნას. იგი ორიენტირებულია კონკრეტული პრობლემის პერსონალურ ჭრილში გადაწყვეტაზე, რომელსაც არ სჭირდება ხანგრძლივი დაკვირვება. პედაგოგიკის მეცნიერული კვლევის მეთოდები ნიშნავს იმ ხერხებისა და საშუალებების ერთობლიობას, რომლებსაც მკვლევარი იყენებს მისთვის საჭირო შესასწავლი მოვლენის გამოსაკვლევად და მეცნიერულ კანონზომიერებათა დასადგენად.
ამ მეთოდების საშუალებით პედაგოგიური მეცნიერება ღებულობს ინფორმაციას შესასწავლ საგანზე, აანალიზებს და ამუშავებს მიღებულ მონაცემებს, ერთვება ცოდნის საერთო სისტემაში. ამიტომ, ნებისმიერი მეცნიერების განვითარების დონე, ტემპი, დამოკიდებულია მასში გამოყენებულ კვლევის მეთოდებზე.
სკოლის დონეზე არსებული კვლევის ყველაზე გავრცელებულ მეთოდებად მოიაზრება:
- სისტემატური დაკვირვება: წინასწარ განსაზღვრული კრიტერიუმების საფუძველზე გაკვეთილის მიმდინარეობის, მოსწავლეთა ჩართულობისა და მათი დამოკიდებულებების მაჩვენებლების დაფიქსირება. დაკვირვება ატარებს ფორმატიულ ხასიათს და განვითარებაზეა ორიენტირებული.
სისტემატური დაკვირვება აგრეთვე მოიცავს სხვათა გამოცდილების შესწავლა/ანალიზს სკოლის დონეზე შესაბამისი დოკუმენტაციის არსებობის საფუძველზე, რომელსაც წარმოადგენს:
- სასწავლო გეგმები;
- პროგრამები;
- სახელმძღვანელოები;
- მთავრობის, განათლების სამინისტროსა და სხვა ზემდგომი ორგანოების დადგენილებები, დებულებები და სხვ.;
- სკოლის დირექტორის ბრძანებები;
- პედაგოგიური საბჭოს დადგენილებები, ოქმები;
- მეთოდური კომისიებისა და მეთოდგაერთიანებების მასალები;
- გაკვეთილებზე დასწრების ჩანაწერები;
- მშობელთა კრებების ოქმები, ანგარიშები;
- სკოლის დირექციის, კლასის ხელმძღვანელის, მასწავლებლის სამუშაო გეგმები;
- მოსწავლეთა ნამუშევრები: წერითი მუშაობის მასალები, მოსწავლეთა მიერ დამზადებული დიდაქტიკური და სხვა ნივთები, კედლის გაზეთები;
- საწრეო, სექციური მუშაობის მასალები (ბასილაძე და სხვები. 2018).
- ინტერვიუები და ფოკუსჯგუფები: რაც გულისხმობს მოსწავლეებთან ან მშობლებთან ჩატარებულ მიზნობრივ გამოკითხვას სასწავლო მეთოდების, გარემოსა და ინტერაქციული აქტივობების შესახებ სიღრმისეული თვისებრივი უკუკავშირის მისაღებად. ფოკუსჯგუფი შეიძლება შედგებოდეს 6-7 ან უფრო ნაკლები ადამიანისგან, რაც დამოკიდებულია კონკრეტული კლასის ზომასა და ინდივიდუალურ მახასიათებლებზე;
- Likert-ის შკალით შექმნილი კითხვარები (Surveys): რაოდენობრივი ინსტრუმენტები, რომლებიც უზრუნველყოფენ ანონიმურობას და საშუალებას იძლევიან, 1-დან 5-მდე ქულიანი სისტემით შეფასდეს მოსწავლეთა განწყობები, მოტივაცია და დამოკიდებულებები;
- კვლევის დღიური: პედაგოგის ყოველდღიური ჩანაწერები მოულოდნელი ან საინტერესო საკლასო სიტუაციების შესახებ, რაც გამოიყენება ქცევით დაკვირვებებთან კომბინაციაში შედეგების გარე რეფლექსიისთვის.
ამ მეთოდოლოგიური ჩარჩოს წარმატებით განხორციელება მოითხოვს მკაცრი კვლევითი დიზაინის შერჩევას, რათა უზრუნველვყოთ შეგროვებული მონაცემების მაღალი სანდოობა და ვალიდურობა.
კვლევის დიზაინი, ექსპერიმენტული კონტროლი და ვალიდურობა
მეთოდოლოგიურად გამართული კვლევის დიზაინის შერჩევა გადამწყვეტია სასწავლო პროცესში, რათა ზუსტად მოხდეს პედაგოგიური ინტერვენციის ეფექტის იზოლირება გარე ფაქტორთა ზემოქმედებისგან. კაუზალური (მიზეზ-შედეგობრივი) კავშირების დადგენა მოითხოვს მკვლევრის მხრიდან კონტროლის შესაძლებლობების კრიტიკულ შეფასებას.
კვლევითი დიზაინების ტაქსონომია იერარქიულად ლაგდება მკვლევრის მიერ ცვლადების მანიპულირების, გარემოზე კონტროლისა და რანდომიზაციის უნარის მიხედვით. ქვემოთ წარმოდგენილი ცხრილი ასახავს სამ ძირითად მეთოდოლოგიურ მოდელს:
| დიზაინის ტიპი | მკვლევრის კონტროლი | რანდომიზაცია | მთავარი უპირატესობა კაუზალური დასკვნებისთვის |
| ლაბორატორიული (True Experimental) | მაღალი | სრული | მაქსიმალური შინაგანი ვალიდურობა; ცვლადების იზოლაციის სრული შესაძლებლობა. |
| კვაზი–ექსპერიმენტული (Quasi-Experimental) | საშუალო | არ არსებობს / შეზღუდულია | მაღალი პრაქტიკული გამოყენებადობა რეალურ გარემოში. |
| საველე (Field Experiment) | დაბალი | შეუძლებელია | უკვე მომხდარი მოვლენების ანალიზი, სადაც ექსპერიმენტული მანიპულაცია შეუძლებელია. |
მაღალი კონტროლის პირობებში ჭეშმარიტი ექსპერიმენტული მოდელები უზრუნველყოფენ შინაგანი ვალიდურობის მაქსიმალურ დაცვას შემთხვევითი განაწილების (R) გზით:
- სოლომონის ოთხჯგუფებიანი დიზაინი (Solomon Four-Group Design): წარმოადგენს ყველაზე მკაცრ მოდელს, რომელიც მოიცავს ორ ექსპერიმენტულ და ორ საკონტროლო ჯგუფს. ამ დიზაინის მთავარი სტრატეგიული უპირატესობაა პრეტესტის ეფექტის (Pretest sensitization) სრული კონტროლი. იგი საშუალებას იძლევა დადგინდეს, ხომ არ მოახდინა გავლენა წინასწარმა გაზომვამ მონაწილეთა განწყობასა და შემდგომ რეაქციებზე.
- პრეტესტ–პოსტტესტი საკონტროლო ჯგუფით: კლასიკური ექსპერიმენტული მოდელია. შემთხვევით განაწილებული ან ზუსტად შეწყვილებული საკონტროლო ჯგუფის არსებობა ეფექტურად ახდენს შინაგანი ვალიდურობის ისეთი ძირითადი საფრთხეების იზოლირებასა და ნეიტრალიზაციას, როგორებიცაა:
- წინასწარი მოკვლევა და შესაძლო საფრთხეები: გულისხმობს გარე ფაქტორების გავლენას ექსპერიმენტის მსვლელობაზე. კვლევის ეტაპის მოსამზადებლად აუცილებელია მისი ეთიკური რეულაციების შესაბამისად მომზადება (წინასწარი მშობელთა თანხმობის ფორმები მოსწავლეების კვლევაში ჩართვის ნებართვის მოსაპოვებლად, სკოლის დირექტორთან კვლევის ჩატარების თანხმობის ფორმის მომზადება და სხვა).
- კვლევის შეზღუდვები: მონაწილეთა ბიოლოგიური თუ კოგნიტიური ცვლილებებით და დაღლილობით გამოწვეული სტრესი დროთა განმავლობაში.
- ტესტირება – წინასწარი გაზომვის განმეორებითი ეფექტის მისაღებად პოსტტესტის შედეგებზე. საკონტროლო ჯგუფი საშუალებას იძლევა, ეს პარალელური ფაქტორები ჩაითვალოს საბაზისო ცვლილებებად და შესაბამისად, იზოლირებულ იქნას ინტერვენციის რეალური ეფექტი.
ექსპერიმენტული ჩარჩოს განსაზღვრის შემდეგ, მომდევნო ეტაპზე აუცილებელია მონაცემთა შეგროვების კონკრეტული, სტანდარტიზებული ინსტრუმენტების ორგანიზება, რათა საკლასო დაკვირვება და საჭიროებების ანალიზი კორელაციაში იყოს ობიექტურობისა და საიმედოობის გაზომვისას.
მონაცემთა ანალიზი, Propensity Score Matching (PSM) და ტექნიკური დიაგნოსტიკა
კვაზიექსპერიმენტულ საკლასო კვლევებში ჭეშმარიტი კაუზალობის დადგენა და შერჩევის მიკერძოებულობის აღმოფხვრა მოითხოვს მაღალი ვალიდურობის სტატისტიკურ კონტროლსა და ტექნიკურ დიაგნოსტიკას.
Propensity Score Matching (PSM) გამოიყენება ობსერვაციულ და კვაზი-ექსპერიმენტულ კვლევებში თვითსელექციის მიკერძოების აღმოსაფხვრელად, რათა ექსპერიმენტულ და საკონტროლო ჯგუფებს შორის შეიქმნას სტატისტიკური ექვივალენტობა.
PSM-ის იმპლემენტაციის 5-ეტაპიანი პროტოკოლი:
- ცვლადების შერჩევა: ეს გახლავთ თეორიულად დასაბუთებული ცვლადების შერჩევა. სავალდებულოა დაშვება, რომ თითოეულ ინდივიდს აქვს ინტერვენციაში მონაწილეობის არანულოვანი ალბათობა (Ignorable treatment assumption).
- მიდრეკილების ქულის გამოთვლა: ლოგისტიკური რეგრესიის გამოყენება დიქოტომიური გამოსავლის ალბათობის გამოსათვლელად (H_0 ნულოვანი ჰიპოთეზის vs H_1 ალტერნატიული ჰიპოთეზის პირობებში).
- შესაბამისობის მეთოდის არჩევა: მკვლევარმა უპირატესობა უნდა მიანიჭოს სრულ ოპტიმალურ შესაბამისობას, რადგან იგი იყენებს საკონტროლო ჯგუფის ყველა წევრს უფრო ზუსტი შეკავშირებული წყვილების იდენტიფიცირებისთვის, განსხვავებით მედიანური ალგორითმებისგან.
- ბალანსის დიაგნოსტიკა: სტანდარტიზებული საშუალო სხვაობების (Cohen’s d) და ვარიაციების ფარდობის (Variance Ratios, რაც 1-თან ახლოს უნდა იყოს) შემოწმება, თუმცა უნდა გვახსოვდეს, რომ მონაცემთა ანალიზისას მხოლოდ ვიზუალური ინსპექტირება არ არის საკმარისი.
- ეფექტის შეფასება და საერთო მხარდაჭერა: „საერთო მხარდაჭერის“ ზონის მიღმა დარჩენილი ერთეულების გაფილტვრა აუცილებელია, რათა მოვერიდოთ „საშუალოსკენ რეგრესის“ (Regression toward the mean) ეფექტის მიღებას და მონაცემთა დამახინჯებას. აღნიშნული ერთეულების წინასწარი ფილტრაცია და გათვალისწინება პროგრამულ დონეზე (მაგალითად, SPSS სისტემაში) წარმოადგენს აუცილებელ პირობას კაუზალური დასკვნების ვალიდურობის უზრუნველსაყოფად.
კვლევის ვალიდურობის ტექნიკური შემოწმების ტექნიკები:
- McCrary-ის სიმჭიდროვის ტესტი (McCrary Density Test): გამოიყენება რეგრესიული წყვეტის (RD) დიზაინის დროს, რათა შემოწმდეს, ხომ არ მოხდა მონაწილეთა მიერ „ზღვარზე“ სელექციური მანიპულირება.
- კოვარიატების ბალანსის ტესტირება (Placebo Tests): სხვაობების შემოწმება იმ წერტილებში, სადაც წყვეტა და ეფექტი თეორიულად არ უნდა არსებობდეს.
- მგრძნობელობის ანალიზი (Sensitivity Analysis): შედეგების სტაბილურობის ტესტირება ბენდვიდტის (Bandwidth) განახევრების ან გაორმაგების პირობებში.
- კოვარიატების საიმედოობა (Covariate Reliability): დაბალი ფსიქომეტრიული მაჩვენებლების მქონე ცვლადების გამორიცხვა მოდელის არასტაბილურობის თავიდან ასაცილებლად.
საგანმანათლებლო მკვლევრისა და პედაგოგის საბოლოო ვალდებულებაა, მჭიდროდ შეაკავშიროს კვლევის ლოგიკა, ეთიკური ვალიდურობა და მეთოდოლოგიური სიმკაცრე. ინსტრუმენტების მიზნობრივი გამოყენებით, შერჩევის მიკერძოების პრევენციითა და მონაცემთა ობიექტური ინტერპრეტაციით უნდა მივიღოთ მეცნიერულად უტყუარი, რელევანტური და პრაქტიკაზე ორიენტირებული საკლასო მონაცემები და შესაბამისად, ის ცვლილებები, რომლებიც სწავლა-სწავლების ხარისხის გაუმჯობესების ავთენტურ საფუძველს წარმოადგენს.
გამოყენებული ლიტერატურა
- Campbell, D. T., & Stanley, J. C. (1963). Experimental and Quasi-Experimental Designs for Research. Rand McNally
- Harris, H., & Horst, S. J. (2016). A Brief Guide to Decisions at Each Step of the Propensity Score Matching Process. Practical Assessment, Research & Evaluation, 21(4), 1–10.
- Leedy, P. D., & Ormrod, J. E. (2010). Practical Research: Planning and Design (9th ed.). Pearson.
- Levy, Y., & Ellis, T. J. (2011). A Guide for Novice Researchers on Experimental and Quasi-Experimental Studies in Information Systems Research. Interdisciplinary Journal of Information, Knowledge, and Management, 6, 217–243.
- ბასილაძე ი. კოხრეიძე ქ. (2004) პედაგოგიკის ზოგადი საფუძვლები.
