ეკოსისტემების მრავალფეროვნება – კულტურული მრავალფეროვნების საფუძველი

მეგრელები – ოდა სახლი,

სვანები – სვანური კოშკი,

ამაზონის ინდიელები – ხიმინჯებიანი სახლი,

ბედუინები – ბეწვის კარავი,

ინუიტები – ყინულის იგლუ…

რა საერთო აქვთ ზემოაღნიშნულ ხალხს ერთმანეთთან? ალბათ შენიშნავთ, რომ ყველა მათგანი ცხოვრობს განსაკუთრებული პირობების მქონე ეკოსისტემაში (მაღალმთიანი რეგიონი, დაბლობის (ხშირად ჭაობიანი) ეკოსისტემა, ტროპიკული ტყე, უდაბნო, არქტიკული ტუნდრა) და მათი სახლებიც გარემოს თავისებურებების მიხედვით არის აგებული, კერძოდ:

• სამეგრელოში გავრცელებული ოდა-სახლი ბოძებზე შემდგარი ნაგებობაა. მის ქვეშ თავისუფლად მოძრაობს ჰაერი, რაც ხელს უშლის ხის ლპობას და ნესტის დაგროვებას. აქვს ძლიერ დახრილი სახურავი, რათა წვიმის შემდეგ წყალი მალე დაიწრიტოს.
• სვანეთი ზვავსაშიში რეგიონია. სვანური კოშკის ფორმა და სიმტკიცე ზვავს უძლებს. მას კუთხეს უშენებდნენ თოვლიანი ფერდობის მიმართულებით, რათა თოვლის მასის „გამჭრელი“ ფუნქცია ჰქონოდა და ზვავის ძალა შეემცირებინა.
• ამაზონის ტროპიკული ტყეების ინდიელთა ხიმინჯებიანი სახლები გათვლილია ექსტრემალურ ტენიანობასა და ცხოველებისგან დაცვაზე. ხიმინჯებზე (ბოძებზე) შემდგარი სახლი წვიმების სეზონისთვის დამახასიათებელი წყალდიდობების დროს ადვილად არ იტბორება; სახლის ქვეშ ჰაერის მოძრაობა შენობას აგრილებს და ვერც გველები, ნიანგები თუ სხვა მტაცებელი ცხოველები აღწევენ მასში ადვილად.
• ბედუინების „ბაით ალ-შაარი“, ანუ „ბეწვის სახლი“ თხის ბეწვისგან მზადდება, რომელსაც ხშირად უმატებენ აქლემის ბეწვსაც. მშრალ ამინდში ნაქსოვი ბეწვი ჰაერს კარგად ატარებს და კარავში გრილა, ხოლო წვიმის დროს ბოჭკოები წყლით იჟღინთება, იბერება და ქსოვილს წყალგაუმტარს ხდის.
• ინუიტების (ესკიმოსების) იგლუ დაპრესილი თოვლის ბლოკებისგან შენდება, რაც უზრუნველყოფს კარგ თბოიზოლაციას, რადგან მასში ჰაერის ბუშტუკებია ჩაჭერილი. შესასვლელი ხშირად მიწის დონიდან დაბლაა, რაც ხელს უწყობს სითბოს მაღლა, საცხოვრებელ სივრცეში შეკავებას. იგლუ მრგვალია, რათა ქარმა თავისუფლად აუაროს გვერდი და ვერც თოვლის ნამქერი დააგროვოს კუთხეებთან.

განსხვავებულ ეკოსისტემებში ბინადარ ადამიანებს არამარტო სახლები ჰქონდათ განსხვავებული, არამედ მათი სამზარეულო და ტანსაცმელიც ინდივიდუალური და უნიკალური იყო, რაც დროთა განმავლობაში ტრადიციის შემადგენელ ნაწილად იქცა. შეიძლება ითქვას, რომ ტრადიციული სამზარეულო ეკოსისტემის ყველაზე ნათელი ანარეკლია, რადგან საკვების მომზადების ტრადიციები ყოველთვის პასუხობდა კონკრეტული გარემო პირობებისადმი ორგანიზმის ბიოლოგიურ მოთხოვნებს.

ტრადიციული კერძები (ე.წ. ეკოსისტემის „გემო“) ხშირად მოითხოვს კონკრეტულ ინგრედიენტებს, რომლებიც მხოლოდ მოცემულ ეკოსისტემაში გვხვდება, ამავე დროს ისინი ხელს უწყობს ადამიანის ჯანმრთელობის დაცვასა და ველური ბუნების რაციონალურად გამოყენებას, მაგალითად:

• მეგრული სამზარეულოს გამორჩეული თავისებურება სიცხარე და სანელებლების სიუხვეა. ისტორიულად მას ანტისეპტიკური და საკვების კონსერვაციის დანიშნულება ჰქონდა, რაც მაღალი ტენიანობისა და ტემპერატურის პირობებში, დაბლობის ჭაობიან ეკოსისტემაში გადამწყვეტ როლს ასრულებდა.
• ხანგრძლივი მკაცრი ზამთრისა და ჟანგბადის დეფიციტის პირობებში სვანეთში ცილებითა და ცხიმებით მდიდარი სამზარეულო შეიქმნა, რომელიც ორგანიზმს ენერგიით შევსებასა და თბორეგულაციაში ეხმარებოდა. კულინარიაში ენდემური მცენარეების აქტიურად ჩართვა კი ხელს უწყობდა ძნელად მოსანელებელი საკვების მონელების სტიმულაციას.
• ამაზონის ტროპიკული ტყეების ინდიელთა სამზარეულო, ნახშირწყლებისა და უჯრედისის მაღალი შემცველობით, ხოლო ცხიმის მკვეთრად შეზღუდვით ხასიათდება, რაც ხელს უწყობს კარგი იმუნიტეტის ჩამოყალიბებას ტროპიკული ინფექციებისა და პარაზიტების წინააღმდეგ.
• ბედუინების საკვები რაციონი, რომლის დიდ ნაწილს ცხელი სითხეები შეადგენს, ისეა შედგენილი, რომ ორგანიზმს იცავს გაუწყლოებისგან, ელექტროლიტური ბალანსის დარღვევისგან და უზრუნველყოფს ექსტრემალური სიცხის პირობებში ორგანიზმის ეფექტიანად გაგრილებას.
• ინუიტების ტრადიციული საკვები ორგანიზმს იცავს უკიდურესად ცივ გარემოში სითბოს დაკარგვისგან; ასევე, C ვიტამინის დეფიციტით გამოწვეული სურავანდისგან იმ პირობებში, სადაც ძალიან შეზღუდულია (ან სრულიად არ არსებობს) მცენარეული საკვები.

ტრადიციული სამოსი (ე.წ. ბუნების    „ჯავშანი“) ყოველთვის ლანდშაფტისა და კლიმატის შესაბამისად იქმნებოდა, მაგალითად:

• ცივ მთაში – თერმორეგულაციისთვის – შალის, მატყლის, ტყავის სამოსი გამოიყენებოდა;
• ტენიან ბარში – ჰაერგამტარობისთვის – ბამბის, აბრეშუმის, სელის სამოსი.

ტანსაცმლის ფერი გარემოს ტემპერატურას ეხამებოდა და ამავე დროს, შენიღბვის როლსაც ასრულებდა. მისი შექმნის დროს ადამიანის მთავარ ბიოლოგიურ მიზანს თერმორეგულაციისა და დაცვის უზრუნველყოფა წარმოადგენდა, ხოლო ხელმისაწვდომი მასალა სრულად იყო დამოკიდებული ადგილობრივ ფლორასა და ფაუნაზე.

როგორ მოქმედებს ტრადიციების ჩამოყალიბებაზე ის ეკოსისტემა, რომელშიც გვიწევს ცხოვრება? თუ კარგად დავუკვირდებით, ტრადიციები თავისი არსით სხვა არაფერია, თუ არა კონკრეტულ გარემოში გადარჩენისა და ადაპტაციის საუკუნოვანი გამოცდილება, რომელიც თაობებს გადაეცემა. ტრადიციებს ეკოსისტემებთან რამდენიმე მნიშვნელოვანი კომპონენტი აკავშირებს:

• რესურსების მართვის პრაქტიკა – როგორ გამოვიყენოთ და მოვიხმაროთ ბუნება ისე, რომ არ გამოვფიტოთ?
• მატერიალური კულტურა – ტექნოლოგიები და არქიტექტურა, რომლებიც ადაპტირებულია ადგილობრივ რელიეფსა და მასალებზე. (მაგალითად, ნესტიან გარემოში სამშენებლო მასალად ნესტგამძლე მცენარეების გამოყენება, ხისა და ქვის არარსებობის პირობებში საშენ მასალად თოვლის გამოყენება).
• ეთნოეკოლოგიური ცოდნა – დაკვირვება ბუნებრივ ციკლებსა და ცოცხალ ორგანიზმებზე (რომელი მათგანი გამოდგება საკვებად, სამკურნალოდ და ა.შ.).

ამგვარად, ტრადიციული სამოსი, სამზარეულო და სახლი არ არის მხოლოდ „გემოვნება“, არამედ გარემოსთან ადამიანის ადაპტაციის ერთ-ერთი თვალსაჩინო მაგალითია. ტრადიციების დაკარგვა და კულტურული ერთფეროვნება მნიშვნელოვან საფრთხეს უქმნის კაცობრიობას, რადგან როცა გადავდივართ მასობრივ კვებაზე, მოდურ ჩაცმაზე, ერთნაირი სახლების აგებაზე, ამით უარს ვამბობთ ადგილობრივ ცოცხალ რესურსებზე, რაც შეიძლება საბოლოოდ მათი გაქრობის მიზეზად იქცეს – მცენარეთა და ცხოველთა ეპიდემიების შემთხვევაში ბიომრავალფეროვნება სწორედ ის ფუნდამენტია, რომელზეც დაფუძნებულია დედამიწაზე სიცოცხლის შენარჩუნება.

ქვემოთ გთავაზობთ სასწავლო პროექტის გეგმას მე-5 კლასის ბუნებისმეტყველებისთვის, რომელიც შეგიძლიათ განახორციელოთ ეკოსისტემების შესწავლის დროს: