ისტორიული კონტექსტი და ლიტერატურული ეთიკა

თანამედროვე განათლების სისტემაში მოსწავლის ფუნქციური წიგნიერების განვითარება ერთ-ერთ უმთავრეს პრიორიტეტს წარმოადგენს. ამ პროცესში გადამწყვეტი როლი ენიჭება ისეთი ტიპის  დავალებებს, რომლებიც მოითხოვს არა მხოლოდ ინფორმაციის მექანიკურ დამახსოვრებას, არამედ მის კრიტიკულ გააზრებას, პარალელების გავლებასა და მორალური არჩევანის გაანალიზებას. წინამდებარე სტატიაში განვიხილავთ წერითი დავალების ორ  ვარიანტს, რომლებიც აერთიანებს ისტორიულ ნარატივსა და ლიტერატურულ-ფილოსოფიურ დილემებს. ეს დავალებები რამდენიმე მნიშვნელოვან საგანმანათლებლო ფუნქციას ასრულებს:

• ინტეგრირებული სწავლება: ისტორიული ტექსტისა და ლიტერატურული თემის გაერთიანება მოსწავლეს უვითარებს მთლიანობით ხედვას. ის ხედავს კავშირს ქვეყნის წარსულსა (გრემი/უფლისციხე) და იმ სულიერ ფასეულობებს შორის, რომლებიც ლიტერატურაშია ასახული.

• კოგნიტური დატვირთვა: დავალებები აგებულია SOLO ტაქსონომიის პრინციპით. თუ ტექსტის წაკითხვა მულტისტრიქტულ დონეს მოითხოვს, თხზულება მოსწავლეს გადაჰყავს მიმართებით და აბსტრაქტულ დონეზე, სადაც მას მოეთხოვება არგუმენტირება და განზოგადება.

• ღირებულებითი ორიენტირები: თემები (თავგანწირვა, პროგრესი, პრინციპები) ეხმარება მოსწავლეს საკუთარი მოქალაქეობრივი პოზიციის ჩამოყალიბებაში.

• დიფერენცირებული მიდგომა და არჩევანის თავისუფლება: დავალებების მრავალფეროვნება (ორი ვარიანტი) საშუალებას აძლევს მოსწავლეს, გააკეთოს პერსონალური არჩევანი საკუთარი ინტერესებისა და მზაობის შესაბამისად. ეს მიდგომა მასწავლებელს ეხმარება, დიფერენცირებულად მიუდგეს თითოეული მოსწავლის საჭიროებებს და ხელი შეუწყოს მათ ინდივიდუალურ პროგრესს. არჩევანის არსებობა ზრდის მოსწავლის მოტივაციასა და პასუხისმგებლობას საკუთარი სწავლის პროცესზე, რაც დაბალი დონიდან (ზედაპირული გააზრება) მაღალ, კონტექსტურ დონეზე გადასვლის წინაპირობაა.

აღნიშნული საგანმანათლებლო ფუნქციების პრაქტიკული რეალიზაციისთვის, სტატიაში წარმოდგენილია  დავალების ორი ალტერნატიული მოდელი. თითოეული მათგანი ისეა სტრუქტურირებული, რომ მოსწავლეს ჯერ ისტორიული ნარატივის გაცნობა, ხოლო შემდგომ მასზე დაყრდნობით ლიტერატურულ-ფილოსოფიური რეფლექსია მოუწიოს. ქვემოთ დეტალურად განვიხილავთ ამ ვარიანტებს, რომლებიც გრემისა და უფლისციხის ისტორიულ მაგალითებს ეფუძნება

ვარიანტი 1

კახეთის ისტორიული ქალაქი გრემი მდინარე ინწობის ნაპირზე იმყოფებოდა. ვარაუდობენ, რომ მოსახლეობა ამ ტერიტორიაზე უკვე ბრინჯაოს ხანაში უნდა ყოფილიყო. მიუხედავათ იმისა, რომ გრემი კახეთის დედაქალაქი იყო მის ისტორიაზე, თვით ქალაქზე, მის იერსახეზე მხოლოდ რამდენიმე მწირი ცნობები მოგვეპოვება. ერთი კი ცხადია დღემდე შემორჩენილი ნაგებობები და არქეოლოგიური მასალები მოწმობენ, რომ არსებობის ხან მოკლე პერიოდში გრემი აყვავებული, ფრიად მნიშვნელოვან ხუროთმოძღვრული ნაგებობებით დამშვენებული ქალაქი ყოფილა. განსაკუთრებულ ყურადღებას იქცევს სპარსული და ჩინური კერამიკის ნიმუშები რაც არქეოლოგიური გათხრებით იქნა მოპოვებული. იმას, რომ ქალაქს მჭიდრო სავაჭრო ურთიერთობა ჰქონია იმ დროის მოწინავე ქვეყნებთან, სწორედ ამ მასალებით დასტურდება.

1614 წელს კახეთი შაჰ-აბასს დაულაშქრია და სასტიკად აუოხრებია. შაჰის რისხვა გრემსაც დატყდომია თავს. როგორც როსტომ მეფის მემატიანე მოგვიანებით სწერდა, გრემის ერთ დროს მშვენიერი სასახლეები ნადირთა სადგომად იყო ქცეული. გრემმა როგორც კახეთის სატახტო ქალაქმა კიდევ რამდენიმე ათეულ წელს იარსება და შემდეგ პირველობა თელავს დაუთმო.

დაწერეთ თხზულება მოცემული 2 დებულებიდან ერთ-ერთის  მიხედვით:

• ადამიანის ცხოვრების მიზანი არა თვითგადარჩენა. არამედ განვითარებისკენ სწრაფვა უნდა იყოს. ( ილია ჭავჭავაძის “განდეგილის” მიხედვით);

• საზოგადოების პროგრესს ის განაპირობებს, რამდენად შეუძლია ტოლერანტიზმისა და ჰუმანურობის გამოჩენა. ( ვაჟა ფშაველას “ბახტრიონის მიხედვით)

ვარიანტი 2

არქეოლოგიურმა შესწავლამ ცხადყო, რომ უფლისციხის ტერიტორია ძველი წელთ აღრიცხვის VII საუკუნიდან ყოფილა დასახლებული. მოგვიანებით, მოსახლეობის ზრდისა და ეკონომიკის განვითარების შედეგად, ქალაქის დაარსებისათვის ხელსაყრელი პირობები შეიქმნა. ჩვენმა წინაპრებმა უფლისციხე გამოჰკვეთეს კლდეში მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე. სამხრეთიდან და დასავლეთიდან იგი ბუნებრივათ იყო დაცული, ჩრდილოეთიდან და აღმოსავლეთიდან კი გამაგრება ჭირდებოდა. სწორედ ამიტომ კლდე გაუჭრიათ, ვრცელი თხრილი გაუკეთებიათ და მის გასწვრივ, ქალაქის მხარეს მაღალი და სქელი კედელი აღუმართიათ. ასე გამაგრებული ქალაქი მომხდურთათვის უთუოდ ძნელად ასაღები იქნებოდა.

VIII საუკუნიდან უფლისციხე ერთ-ერთი უმთავრესი ცენტრი ხდება, კერძოდ იგი განსაკუთრებულ როლს თამაშობს არაბებიდან ქვეყნის განთავისუფლების პროცესში. ფეოდალურ საქართველოს გაერთიანების შემდეგ ქალაქმა თანდათან დაკარგა ფუნქცია. ამას თან დაერთო მონღოლთა დამანგრეველი შემოსევები. ურიცხვი მტრის განუწყვეტელმა თავდასხმებმა უფლისციხე ისე დაასუსტა, რომ სულ გაპარტახდა. მოგვიანებით უფლისციხეს რომელიც მთლიანად დაცლილი იყო მოსახლეობისაგან მხოლოდ მტრის შემოსევის დროს ცოცხლდებოდა. ამ დროს მას ახლომახლო

სოფლების გლეხობა აფარებდნენ თავს.

დაწერეთ თხზულება მოცემული 2 დებულებიდან ერთ-ერთის  მიხედვით:

• ყველაზე დიდი ღვაწლი კაცისა მოყვასისთვის თავგანწირვაა ( ნიკოლოზ ბარათაშვილის “მერანის” მიხედვით)

• დასაშვებია თუ არა ახლობლისთვის საკუთარ პრინციპებზე უარის თქმა ( აკაკი წერეთლის “გამზრდელის მიხედვით) 

მსგავსი ტიპის  დავალებები საშუალებას აძლევს მასწავლებელს, ობიექტურად შეაფასოს მოსწავლის როგორც აკადემიური ცოდნა, ისე მისი ანალიტიკური აზროვნება. ისტორიული ფაქტებისა და ლიტერატურული დილემების სინთეზი საუკეთესო გზაა მოსწავლის შინაგანი სამყაროს გასამდიდრებლად და მასში კრიტიკული თვითშემეცნების გამოსავლინებლად. პედაგოგისთვის კი ეს არის ინსტრუმენტი, რათა სწავლება გახადოს არა მხოლოდ ინფორმაციული, არამედ ტრანსფორმაციული.

იმისათვის, რომ მასწავლებელმა ობიექტურად შეაფასოს მოსწავლის მიერ შესრულებული სამუშაო — როგორც აკადემიური ცოდნა, ისე ანალიტიკური აზროვნება — აუცილებელია მკაფიო კრიტერიუმების არსებობა. სინთეზური ტიპის დავალებები საჭიროებს კომპლექსურ მიდგომას, სადაც ყურადღება მიექცევა არა მხოლოდ შინაარსობრივ სიზუსტეს, არამედ მსჯელობის სიღრმესა და SOLO ტაქსონომიით განსაზღვრულ აბსტრაქტულ დონეებს. სწორედ ამ მიზნით, შემუშავებულია შეფასების სპეციალური რუბრიკა.

შეფასების რუბრიკა (არგუმენტირებული თხზულებისთვის)

წარმოდგენილი რუბრიკა მასწავლებელს აძლევს საშუალებას, დიფერენცირებულად მიუდგეს თითოეული მოსწავლის ნამუშევარს და გამოკვეთოს მათი ძლიერი თუ სუსტი მხარეები. კრიტერიუმების ასეთი მკაფიო გამიჯვნა ხელს უწყობს სწავლების პროცესის გამჭვირვალობას და ორიენტირებულია მოსწავლის მუდმივ განვითარებაზე, რაც დაბალი დონიდან (ზედაპირული გააზრება) მაღალ, კონტექსტურ დონეზე გადასვლას გულისხმობს.

დასასრულს, შეიძლება ითქვას, რომ ისტორიული ფაქტებისა და ლიტერატურული დილემების სინთეზი საუკეთესო გზაა მოსწავლის შინაგანი სამყაროს გასამდიდრებლად. მსგავსი ტიპის  დავალებები მასწავლებლისთვის მძლავრი ინსტრუმენტია, რათა საგაკვეთილო პროცესი მშრალი ინფორმაციის მიწოდებიდან ტრანსფორმაციულ სწავლებაზე გადაიყვანოს. ეს მიდგომა არა მხოლოდ აუმჯობესებს ფუნქციურ წიგნიერებას, არამედ აყალიბებს კრიტიკულად მოაზროვნე მოქალაქეს, რომელსაც შეუძლია წარსულის გამოცდილებისა და ლიტერატურული ფასეულობების საფუძველზე საკუთარი მორალური და ღირებულებითი პოზიციის დაცვა.