როგორ განვავითაროთ სივრცითი აზროვნება  „სასწავლო ხაზის“ გამოყენებით

 „ჩვენი საქართველო“ გეოგრაფიასთან ინტეგრირებული საგანია, გეოგრაფია კი როგორც მეცნიერება სივრცით ანალიზზეა ორიენტირებული და ძირითადად გამოცდილებითი სწავლების მოდელს (გამოცდილება როგორც სწავლისა და განვითარების წყარო) ეფუძნება, რაც გულისხმობს დაგეგმვის, კეთების, დაკვირვებისა და აზროვნებისკენ მიმართული დავალებების აქტიურ გამოყენებას სასწავლო პროცესში (Kolb, 1984).

შესაბამისად, მოსწავლეებისთვის სივრცითი აზროვნების განვითარება „ჩვენი საქართველოს“ სწავლების მნიშვნელოვანი ამოცანაა.

რას გულისხმობს სივრცითი აზროვნების ცნება?

სივრცითი აზროვნება გონებრივი აქტივობაა. ამ დროს აზროვნების შინაარსი ვიზუალურ გამოსახულებად გარდაიქმნება და მატერიალური სამყაროს გამოსახულება (მისი აღქმის, წარმოსახვის, ლოგიკური აზროვნების შედეგად) გარემომცველი სამყაროს ზოგად სიმბოლურ ხატად ჩამოყალიბდება.

სივრცითი აზროვნების სწავლა სამ ძირითადი კომპონენტს მოიცავს:

• სივრცის კონცეფციის ცოდნას;
• წარმოდგენის ინსტრუმენტებს;
• უნარ-ჩვევებს (ანუ მსჯელობის პროცესს).

სწორედ ამ სამ კომპონენტს შორის კავშირი ანიჭებს სივრცით აზროვნებას გამოყენებადობის ძალას (GI Learner Creating a learning line on spatial thinking, LITERATURE REVIEW ON SPATIAL THINKING, 2017).

სივრცითი აზროვნება ინტელექტის ერთ-ერთი ფუნდამენტური ფორმაა, რომელიც აუცილებელია თანამედროვე საზოგადოებაში ფუნქციობისთვის (GOODCHILD, 2006). ეს არის ძირითადი და აუცილებელი უნარი როგორც ენის, ისე მათემატიკის შესწავლისა და, საზოგადოდ არითმეტიკული აზროვნების განვითარებისთვისაც, ამიტომ აუცილებელია, მოსწავლეები ფლობდნენ სივრცითი აზროვნების საფუძვლებს.

გონებრივი ოპერირებისთვის სივრცითი აზროვნება იყენებს წარმოდგენებს, რაც მოსწავლეს სივრცეში განლაგებული ობიექტების თვისებებისა და ურთიერთმიმართების დამახსოვრებაში, გაგებაში, მსჯელობასა და კომუნიკაციაში ეხმარება (GI Learner Creating a learning line on spatial thinking, 2017). მაგრამ გარემო, სადაც მოსწავლე ამ უნარის გამომუშავებას და დაუფლებას შეძლებს, უნდა შექმნას მასწავლებელმა. ეს შესაძლებელია კონსტრუქტივისტული სწავლების გზით, წინარე ცოდნისა და მრავალფეროვანი სტრატეგიების გამოყენებით.

სივრცითი პერსპექტივების გაცნობა მოსწავლეებს ეხმარება ვიზუალიზაციის უნარების განვითარებასა და გეოგრაფიული ცოდნის ღირებულების აღმოჩენაში (რაც მოიცავს გლობალური კლიმატური ცვლილებების, სტიქიური უბედურებების შედეგების პრევენციას და მათზე რეაგირებას, წყლის დაცვას). სივრცითი წარმოდგენების ჩამოყალიბება მოსწავლეებს უკეთ მოამზადებს XXI საუკუნის მნიშვნელოვანი სამეცნიერო და სოციალური საკითხების განსახილველად (GI Learner Creating a learning line on spatial thinking, 2017).

რამდენად შესაძლებელია, სასკოლო განათლებამ რეალურად შეუწყოს ხელი მოსწავლეს სივრცითი აზროვნების განვითარებაში?

მკვლევრები ამტკიცებენ, რომ სივრცით მდებარეობაზე გარკვეული წარმოდგენა ერთი წლის ასაკშივე შეინიშნება. ოთხი წლის ბავშვებს უკვე შეუძლიათ ორიენტირებისთვის მარტივი რუკების გამოყენება. ისინი იწყებენ მარტივი სქემატური ნახაზებით, სადაც საგნები გვერდიდან ჩანს და არა ზემოდან. შემდეგ, სივრცითი წარმოდგენების განვითარების კვალობაზე, ობიექტებს „ხედავენ“ ზემოდან და გვერდიდან, საბოლოოდ კი 3D პროექციის დაუფლებასაც ახერხებენ (Robson, 2012). ამას ადამიანის ტვინის აგებულება განაპირობებს, კერძოდ, ტვინის რამდენიმე რეგიონი, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან ადგილმდებარეობისა და სივრცითი ურთიერთობების შესახებ კონკრეტული სახის აზროვნებაზე. სახელდობრ, როგორც მკვლევრები მიუთითებენ, მოსწავლეები გეოგრაფიულ ინფორმაციას უკეთესად ითვისებენ ისეთ გაკვეთილებზე, სადაც მათ „აიძულებენ“, შეასრულონ სივრცითი ხასიათის დავალება, ანუ გამოიყენონ სივრცითი აზროვნების ერთი ან მეტი განსხვავებული რეჟიმი, რომლებიც, როგორც ჩანს, ნაწილობრივ მაინც „ჩანერგილია“ ადამიანის ტვინში. შესაბამისად, სივრცითი აზროვნების უნარების განვითარებისკენ მიმართული სავარჯიშოები საგრძნობლად შეუწყობს ხელს მოსწავლეებს ამ კომპეტენციის ფორმირებაში (GERSMEHL and GERSMEHL, 2006, 2007, 2011).

სივრცითი აზროვნება როგორც კომპეტენცია სხვადასხვა უნარის ერთობლიობას მოიცავს. მასში გამოიყოფა შემდეგი კომპონენტები:

• რუკის ვიზუალიზაცია;
• რუკის სიმბოლოების (წერტილი, ხაზი, ფართობი) იდენტიფიცირება და კლასიფიკაცია;
• ლოგიკური ოპერაციების შესრულება, რუკაზე ნავიგაცია და სივრცითი კორელაციის (Bednarz, R., Lee, J. (2011).

სივრცით კომპეტენციებს თუ საფეხურებრივ ფორმას მივცემთ, ისინი ასე ჩამოყალიბდება:

• სივრცითი ორიენტაცია (კომპონენტი „სად?“);
• აზროვნება და მოქმედება (რასთანაა დაკავშირებული?);
• სივრცითი პროცესი (რა ცვლილებები მიმდინარეობს?);
• სივრცული სისტემები (როგორ ხდება მათზე ზემოქმედება?);
• გადაწყვეტილებების მიღება (რა გადაწყვეტილებები არსებობს? როგორ შემიძლია ცვლილებების მოხდენა?) – და ა.შ.

კიდევ უფრო მარტივად:

• რუკის კითხვა, ორიენტაცია და ნავიგაცია;
• საკუთარი ადგილის პოვნა და დანიშნულების ადგილის იდენტიფიცირება;
• ობიექტის მონიშვნა, მონაცემების გაზიარება;
• მარტივ კითხვებზე პასუხის გაცემა;
• ერთკითხვიანი ანალიტიკური დავალებების შესრულება.

ამ კომპონენტებიდან, სპეციალისტების მოსაზრებით (GRYL et al., 2010), უმნიშვნელოვანესია:

• სივრცითი ინფორმაციის ცოდნა – პასუხის გაცემა კითხვებზე: „რა არის ეს?“ ან „სად არის ეს?“. ამ დროს ხდება სივრცითი მონაცემების დამუშავება.
• სივრცითი ინფორმაციის გაგება – გამოიხატება პასუხით ისეთ კითხვებზე, როგორიცაა: „რატომ არის ეს?“, „რა შეიცვალა?“, „რა არის კანონზომიერება?“, „რა არის ურთიერთქმედება?“. ამ კითხვებზე პასუხი გულისხმობს სივრცით ანალიზს.
• სივრცითი ინფორმაციის გამოყენება – გამოიხატება პასუხით კითხვაზე: „რა მოხდება, თუ…“

ფაქტობრივად, სასწავლო პროცესი ისე უნდა წარიმართოს, რომ დაწყებითი საფეხურის ბოლოს (მეხუთე-მეექვსე კლასი) მოსწავლეებს შეეძლოთ:

• ციფრული რუკებისა და ვირტუალური გლობუსების გამოყენება (ნავიგაციის პანელი, მენიუ, მასშტაბი, რუკა და ა.შ.);
• ციფრულ რუკებზე სიმბოლოების ინტერპრეტაცია;
• ციფრულ რუკებსა და მსოფლიოს 3D მოდელებთან მუშაობა;
• ვირტუალურ გლობუსზე მნიშვნელოვანი ადგილების (საკუთარი სახლის, სკოლის ან ქალაქის) პოვნა და პანორამირება, მასშტაბირება, ორიენტაცია;
• რუკის განხილვა, მაგალითად, მისი შინაარსის გადმოცემა, აღწერა;
• ციფრული რუკების გამოყენება დედამიწის საკვლევად;
• ინფორმაციის ჩვენება რუკებზე;
• საკუთარი რუკების შექმნა;
• კარტოგრაფიული ინფორმაციის გადაცემა;
• ციფრული რუკებისა და ვირტუალური გლობუსების გამოყენება სხვადასხვა მიზნით.

ეს ერთგვარი „სასწავლო ხაზია“ (Learning line), ცოდნისა და უნარების განვითარებაა მთელი სასწავლო კურიკულუმის განმავლობაში მარტივიდან რთულისკენ ისე, რომ მოსწავლე ეტაპობრივად გადავიდეს საწყისი ცოდნიდან უფრო ღრმა გაგებამდე და კომპეტენციამდე (Zwartjes, 2012). სხვა სიტყვებით, ეს არის სასწავლო პროცესის ლოგიკური გზა, რომელიც აჩვენებს:

• რას სწავლობს მოსწავლე დასაწყისში;
• როგორ ღრმავდება ცოდნა შემდეგ ეტაპებზე;
• როგორ აღწევს საბოლოოდ უფრო მაღალ კომპეტენციას.

მკვლევართა მიხედვით, პირველი და ნაწილობრივ მეორე დონის მიღწევა სწორედ დაწყებით საფეხურზე უნდა მოხდეს (როგორც სხვებისა – სწავლის შემდგომ საფეხურებზე) (Zwartjes, 2012) .

მოვიყვანოთ კონკრეტული მაგალითი „ჩვენი საქართველოს“ სწავლების მაგალითზე:

თემა – იმერეთი („სასწავლო ხაზის“ (Learning Line) გამოყენებით)

დონე 1 – აღქმა (ფაქტობრივი ცოდნა). მოსწავლეები ეცნობიან ძირითად ინფორმაციას რეგიონის შესახებ. ამ დროს მოსწავლე:

• პოულობს იმერეთს საქართველოს რუკაზე;
• ასახელებს რეგიონულ ცენტრს: ქუთაისი;
• ასახელებს რამდენიმე ბუნებრივ ობიექტს: მდინარე რიონი, ხომლის მთა;
• ამოიცნობს რეგიონში არსებულ ერთ კულტურულ ძეგლს, მაგალითად, ბაგრატის ტაძარს.

დონე 2 – ანალიზი (ინფორმაციის შერჩევა და შედარება). მოსწავლე სწავლობს ინფორმაციის გაანალიზებას:

• ადარებს იმერეთის ბუნებრივ პირობებს სხვა რეგიონისას (მაგალითად, გურიისას ან კახეთისას);
• ხსნის, რატომ იყო ქუთაისი ისტორიულად მნიშვნელოვანი ქალაქი;
• რუკის დახმარებით არჩევს მნიშვნელოვან ობიექტებს – მდინარეებს, ქალაქებს, კულტურულ ძეგლებს.
• 

დონე 3 – სტრუქტურა (კავშირების დანახვა). მოსწავლე ხედავს კავშირს ბუნებასა და ადამიანთა ცხოვრებას შორის:

• ხსნის, რატომ ვითარდება ტურიზმი ისეთ ადგილებში, როგორიცაა პრომეთეს მღვიმე ან კაცხის სვეტი;
• აანალიზებს, როგორ მოქმედებს ბუნებრივი გარემო მოსახლეობის საქმიანობაზე (მევენახეობა, სოფლის მეურნეობა);
• აკავშირებს ისტორიულ მემკვიდრეობას, მაგალითად, გელათის მონასტერს, იმერულ ოდას და ა.შ., რეგიონის კულტურულ განვითარებასთან.
• 

დონე 4 – კვლევა და შექმნა. მოსწავლე უკვე თავად ქმნის ცოდნას:

• ამზადებს მინი-კვლევას იმერეთის კულტურული ან ბუნებრივი ძეგლების შესახებ;
• ქმნის რეგიონის რუკას ან 3D მაკეტს;
• ადგენს ტურისტულ მარშრუტს იმერეთში და ასაბუთებს მის არჩევანს.

შედეგი – სასწავლო ხაზის ბოლოს მოსწავლე:

• იცნობს რეგიონს;
• შეუძლია მისი ანალიზი;
• ხედავს ბუნებასა და კულტურას შორის კავშირს;
• თავადაც ახორციელებს მცირე კვლევას.

ფაქტობრივად, გეოგრაფიული ინფორმაციის გამოყენებით უმჯობესდება სივრცითი აზროვნების ტიპური უნარები, მოსწავლეები არა მხოლოდ მოსმენითა და დანახვით სწავლობენ, არამედ მათ აქვთ უნარი და შესაძლებლობა, პირადად გამოიყენონ ეს ცოდნა და უნარები პრობლემების გადასაჭრელად (Sanders et al., 2002). ეს ის კომპეტენციაა, რომელიც ძალიან საჭიროა „ჩვენი საქართველოს“ სასწავლო მიზნების მისაღწევად და შემდეგაც, განათლების მომდევნო საფეხურებზე და, საზოგადოდ, ყოველდღიურ ცხოვრებაში.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. Kolb.(1984). David A. Kolb, Experiential Learning: Experience As The Source Of Learning And Development. 1984.

https://www.researchgate.net/publication/235701029_Experiential_Learning_Experience_As_The_Source_Of_Learning_And_Development

2. GOODCHILD (2006). LITERATURE REVIEW ON SPATIAL THINKING.2017. ლინკი მოცემულ დროზე: https://www.gilearner.ugent.be/wp-content/uploads/GI-Learner-SpatialThinkingReview-3.pd

3. GI Learner Creating a learning line on spatial thinking. 2017

https://www.gilearner.ugent.be/wp- content/uploads/GI-Learner-SpatialThinkingReview- 3.pdf