(ვასილ ბარნოვის „სული მთვლემარე“)

შეიძლება, სიტყვა „ცხოვრების“ განმარტება მატერიალურისა და სულიერის, ანუ ფიზიკურისა და მეტაფიზიკურის ურთიერთმიმართებით განსაზღვრო კაცმა. რა არის ან ერთი, ან მეორეო, ვინმე გადაწყვეტს, ჩამოაყალიბოს…

სენეკას უთქვამს, ფილოსოფია უფრო ქმედებააო, ვიდრე ფიქრი. ჰოდა, მოდით ჩვენც ჯერ ფილსოფიურ „პრიზმაში“ გადავიტანოთ ეს საკითხი, სანამ ლიტერატურაზე გადავალთ…ყველამ ვიცით არისტოტელე და გვსმენია მის შრომებზე ფილოსოფიაში, ლოგიკაში, ბუნებისმეტყველებაში, ეთიკაში, ესთეტიკასა თუ პოეტიკაში. მისი მთავარი ნაშრომია „მეტაფიზიკა“. აროსტოტელეს გარდაცვალების შემდგომ მის შრომებს საგანგებოდ ინახავდნენ და მისი წიგნების რედაქტირებისას აღმოაჩინეს სწორედ ეს ნაშრომი, რომელსაც სათაური არ ჰქონდა. გამომცემლებმა მას „მეტაფიზიკა“ უწოდეს, ანუ „ფიზიკის შემდეგ“. სინამდვილეში კი ეს იყო მისი მთავარი თხზულება, რომელშიც მისი დომინანტი ფილოსოფიური იდეებია ჩამოყალიბებული.

არისტოტელეს „მეტაფიზიკაში“ გატარებულია ის აზრი, რომ სამყაროში ყველაფერი მიისწრაფვის შესაძლებლობიდან სინამდვილისკენ, ანუ იდეიდან რეალობისკენ. იქნებ ესაა სამყაროსეული პროგრესის მთავარი კანონიც?! ნუ, თუ განხორციელდა, ცხადია…

არისტოტელეს ფილოსოფიაში უმნიშვნელოვანესია მოძღვრება ოთხი სახის მიზეზის შესახებ. ესენია: მატერიალური, ფორმალური, მოქმედი და მიზნობრივი მიზეზები. ასევე მის მოძღვრებაში დიდი ადგილი აქვს მიკუთვნებული ესთეტიკას (მოძღვრებას მშვენიერების შესახებ), რომელიც ჩამოყალიბებულია მის „პოეტიკაში“. არისტოტელე ესთეტიკის მამამთავარია. იგი ხელოვნების ნაწარმოებებს სხვადასხვა ფუნქციას ანიჭებდა: აღმზრდელობით, გასართობ, დასვენებისა და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, განწმენდის („კათარზისის“) მისიას. განწმენდაში იგულისხმება თუნდაც ის, რომ ხელოვნებასთან ზიარებისას (მაგალითად, სპექტაკლის დროს) მაყურებელი გმირის განცდებს საკუთარივით განიცდის და ამ გზით განიწმინდება უარყოფითი ენერგეტიკისა და ეფექტებისგან. თუმცა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ არისტოტელე რეალობას ვერ ჭვრეტდა სათანადოდ და „პეპელასავით მოფარფატე“ არსება იყო. მან თავისი კვალი დააჩნია პოლიტიკურ მეცნიერებასაც, რადგან ის ადამიანს პოლიტიკურ არსებად თვლიდა. მისი აზრით, სახელმწიფოში ყველაფერი ირღვევა, როცა სათავეებთან მდიდრები (ოლიგარქები) არიან ან ღარიბები (დემოკრატია). იგი მონაქრიის მომხრე იყო, თუმცა იცოდა, რომ ზომიერების დარღვევის შემთხვევაში, მონარქია ტირანიაში (ერთმმართველობა) გადადის, არისტოკრატია – ოლიგარქიაში (მდიდრების მმართველობა), ხოლო პოლიტეია – დემოკრატიაში (ხალხის მმართველობა).

არისტოტელეც ადამიანი იყო და შეუცდომელი ადამიანი, ისევე, როგორც უცოდველი, არ არსებობს. თუმცა მან საკაცობრიო განვითარების აღმამზარდ „შენობაში მყარი აგურები ჩააწყო“.

მოდით, შევხედოთ არისტოტელეს ფილოსოფიური იდეების „ქმედებაში“, ამჯერად მხატვრულ რეალობაში „ხორცშესხმას“ ჩვენი სახელოვანი მწერლის, ვასილ ბარნოვის, მაგალითზე.

მოთხრობა „სული მთვლემარეს“ მთავრი გმირები ერთმანეთის ანტიპოდი ცოლ-ქმარია: ზანტი, „მთლად მდორე“ სულის გიგო და  პატარა, ფიცხი, ძარღვებად ნაქცევი, „ნაპერწკალი მარად მოძრავი, ელვასავით კისკასი“ მარო. ვასილ ბარნოვისეული გიგოს პორტრეტი მრავლისმთქმელია: „ვეება ჯირკივით კაცი იდო ტახტზე, საბანქვეშ. თავი უჩანდა, შამბად ატეხილი ჯაგრის ტევრებით გარემოცული ქეჩო და ქალა; ვიწრო შუბლი ედგა უკან დახრილი…ცხვირი მაინც ბარაქიანად ამოსჩენოდა, კეხად ამაღლებული სასუნთქი იარაღი უშველებელი…“(25); გოიას გორტესკული მინიატურასავითაა – სახის სიღრმიდან ამომზირალი წვრილი თვალები, რომბივით თითები; ქარ-ცეცხლივით მარო, რაღა თქმა უნდა, უკმაყოფილოა და სწყევლის, სწყევლის უზარმაზარ ქმარს დაუსრულებლივ, თუმცა გულსგარეთ. საქმე საქმეზე რომ მიმდგარიყო, მასზე უკეთ გიგოს ვერავინ დაიცავდა, „გულფიცხელობას მთლად მოკლებულსა, ავზნეობისაგან სავსებით გაძარცვილს“. აი, დიდებული ფსიქოლოგიზმიც მწერლისა: „სძულდა ქალს ქმარი ყოველ წუთს, უყვარდა მარადჟამს…“(26); იგი იყო დედაკაცის ბედნიერებაო და უბედურებაც ის იყოო. გამჭრიახ  მაროს იქნებ ამიტომაც უყვარს თავისებურად ეს კაცი, „გარდასრული ხანით ბალღობისა“, ცოლისგან სრულიად განსხვავებული ფიზიკურადაც, თვისობრივადაც („იქნება ამისთვის იზიდავდნენ ერთმანეთს მარად ერთმანეთის უარმყოფელნი?!“ – 27).

დედას, აგლანას, ჩამოჰგავს მარო, ერთ დროს მეწვრილმანე ვაჭარს, წამლობისა და შელოცვების მცოდნესაც, მკითხაობაც რომ ეხერხება ბანქოთი და დაჟამებული ქალებიც რომ დაუთხოვებია მის თილისმებს. ქალაქიდან სოფლად სიარულ-ტანტალში, როგორც ოსტატურად აღწერს ვასილ ბარნოვი, თან დაჰყავს აგლანას თავისი მარო, რომელიც დიდად გამოსადეგი იყოო დედისთვის. ასე შეხვდება მარო ღარიბი მეკომურის, ბრანძვიაანთ ივანეს, შვილს, გიგოს, „იშვიათად რომ ადუღდება მარად მთვლემარე“. თუმცა გიგოლასთან „პოეზიაცაა“ – მას უყვარს ყველა და ყველაფერი, რაც მისნაირი არაა. ცოლსაც შეჰხარის, „მარად მოძრავ დედაკაცს, უსაკრაოდ მოცეკვავე მის ტანს“. ცოლის არსებაში ასახულა ყოველივე, რაც, პირადად, გიგოლასთვის მიუწვდომელია. ამიტომ უყვარს თანამეცხედრე უტყვი სიყვარულით, „ამიტომ თუ ემორჩილებოდა კოღოს რამ უძლურს სპილო ძლიერი“(34) – უბადლო შედარება-მეტაფორისტიკა ვასილ ბარნოვისა!…და სიბრძნეც, წუთისოფლის თავისებურებათა ამომცნობი – გიგოლა იყოო „ბუნდად შემცნობი საცნაურისა“, თუმცა მასში სახლობდაო „სული ზემსვლელი, უფრო ჰაეროვან არსებებში განსასახები“(35).

საწყალიაო გიგოლა, რა უნდა იფიქროს მკითხველმა? რას გვეუბნება თავად მწერალი? – ბედნიერიაო იგი, რადგან „კეთილისკენ უფრო არის გადახრილი მისი ბუნება“(36).

გიგოლას მარო დარაჯად მოაწყობს, თუმცა ერთხელ, დარაჯობისას, მძარცველი კინაღამ შემოაკვდება, თითქოს, სასიკვდილოდ დააზიანებს და გულმოკლული ტოვებს სამსახურს; მხოლოდ მაშინღა გახალისდება, განკურნებულს რომ ნახავს თავისგან ვნებულს.

გარინდებულია გიგოლა, მისი აზრები ფიქრში ცხადლივ აუსახველადვე ქრებიან, ანუ სანამ ნეთელს „შეიმოსავდნენ“; – „დაჭარბებული ხორცთა ბადეში გაბმულიყო მისი სული“(42), დააჩნდებოდნენ კია მის გულს „გრძნობათა ნასახნი“, თუმცა „ვერ კი ამოძრავდებოდნენ, ვერ ხმაურობდნენ აღქაფებული ზვირთებივით: სწადდა მოქმედება, მაგრამ მოძრაობათა სადენზედ იმავე მარყუჟით იბლანდებოდა მისი ნებისყოფა. წვალობდა სული….“(42); გიგოლას მშობლიური სოფლისკენ მიუწევს გული და თუ ნახავს, აღარ შორდება ნაცხატაანთ მართასა თუ ავგაროზაანტ ივანეს. ბოლოს მეაგურე მუსტაფა დაიქირავებს თიხის მზიდავად და ისევ იპოვის გიგოლა თავს…

„სული მთვლემარეში“ იწყება, იკვეთება მწერლის მსოფლმხედველობრივი და სტილური თავისებურებები.

მოთხრობა ტოვებს დაუმთავრებლის შთაბეჭდილებას. მასში არც კვანძის შეკვრაა და არც გახსნა, „დინებაა“ სამყაროსი, ფრაგმენტი, „ფანჯარა“ წუთისოფლისა, რომელშიც „შეგვახედა“ მწერალმა და მხატვრული ფანტაზიისკენ წაგვაქეზა. ეს „დაუსრულებლობის“ განცდა თითქოს დროის საწყის წერტილში დაბრუნებასავითაა, ანუ მისი წრებრუნვა, როგორც ადამიანის მარადი დაბრუნება საკუთარ თავთან, სხეულთან, „ჩარჩოებთან“…

გრძნობ ამას, კი და რაშიაო სამყაროს იდუმალება ვასილ ბარნოვმა? არაფერი განსაკუთრებული არ ხდებაო, გგონია, ერთი უბრალო, ცოტა უცნაური ოჯახის ისტორიაა მოთხრობილი.

ჯერ კითხვა დავსვათ: რატომ და როგორ მოხვდა გიგოლასნაირი ჩამოუყალიბებელი, თუმცა უბოროტო, ფაქიზი სული მისთვის სრულიად შეუსაბამო გიგანტურ, ტლანქ, მოუხეშავ სხეულში?! ავტორის ღიმილისა და გროტესკის მიღმა, მისივე უცნაური, ქრისტიანულს აცდენილი, მსოფლაღქმა იმალება, სრულიად გაუგებარი თქვენი მონა-მორჩილისთვის, ისევე, როგორც მიუღებელია თეზა: „მახინჯ სხეულში მახინჯი სულია“; განა, პირიქითაც არაა? ლამაზ სხეულში არ გვინახავს სახიჩარი სული და უშნო გარეგნობის მიღმა ზღაპრის იშვიათი ჯადოსნური თვალივით მოელვარე სული კვაზიმოდოსი?!

ლოგიკაა არაა, კამიუსი არ იყოს; თუმცა იქნებ არც მთლად აბსურდია? იქნებ ის ადამიანი, რომელსაც ცხოვრება საპალნესავით აქვს აკიდებული, უფრო მარტივად იღებს სანუკვარ ჯილდოს სიკვდილის შემდეგ, ვიდრე დალხინებული? ვიღაცის „ჯვარი“, მართლაც, მძიმეა, ფიზიკით (სხეულით) მეტაფიზიკის (სულის) ძლევის ავყია „პერსპექტივით“. მაგრამ სწორედ აქ იჩენს თავს ჩვენი ინდივიდუალობა და სწორედ ესაა გადამწყვეტიც – ჩვენი თავისუფალი ნება, რომელმაც უნდა შექმნას, ჩვენ მიერვე, ცვალებადი ბედისწერა უცვლელ განგებაში, ღვთის წინაწარგანზრახულებაში. იქნებ ასეთი ადამიანები ჩუმ მოწამეებად აირჩია ღმერთმა (ასეთი ბევრია, უსახელო გმირებივით), რომ მათ ჩვენ ადამიანობის სასწაული გვაჩვენონ და დაგვაჯერონ? კაცი ხომ მაინც „ტვირთითა“ და მისი ზიდვის უნარით იზომება?

რისთვის ცხოვრობსო ასეთი ადამიანი, დაგვებადება ლოგიკური კითხვა? ალბათ სიცოცხლის სიყვარულისთვის. თუ მან ეს შეძლო, შეიგრძნო რამენაირად, სხვა არც არაფერია უფლის საიდუმლო, რომელიც საუკეთესო ფილოსოფიურ ტრაქტატზეც ამაღლებულია…მერა, რა, თუ „სიზიფე“ ბოლომდე ვერ აცნობიერებს და გამოთქვამს ამას; მან „იცის“, რომ მისი ჯილდო დიდი იქნება და ისიც, ისევ და ისევ, შეუდგება ხოლმე აღმართს………….

ციტატები წიგნიდან „მე-20 საუკუნის ქართული მოთხრობის ანთოლოგია“, გია ქარჩხაძის გამომცემლობა, 2007 წელი

სასკოლო მათემატიკის პროგრამა ხშირად გვაიძულებს “სწრაფად და ფართოდ” მოქმედებას– მოკლე დროში ბევრი თემის ზედაპირულად გავლას. შედეგად, რთული, მაგრამ ფუნდამენტური საკითხები, როგორიცაა სინუსოიდური ფუნქციების მოდელირება, ხშირად იქცევა მხოლოდ მექანიკური დამახსოვრების საგნად. მოსწავლეები სწავლობენ გრაფიკების აგებას, მაგრამ ვერ აცნობიერებენ, რატომ არის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი პარამეტრები A, B, C და D.

მე-11 კლასში ჩატარებული ჩემი გაკვეთილის მთავარი მიზანი სწორედ ამ პედაგოგიური დილემის გადაჭრა იყო: ფორმულების მექანიკური დამახსოვრების სიღრმისეული გაგებით ჩანაცვლება. მიუხედავად იმისა, რომ მან დიდი დროს მოითხოვა. გაკვეთილი, რომელიც თავისი მოცულობით 3-4 საგაკვეთილო საათს მოიცავდა, სცილდებოდა სტანდარტული დროის ლიმიტს, მაგრამ დამანახა, რომ სინუსოიდური ფუნქციებისის y(t) = A sin(B(t-C)) + D; y(t) = Acos(B(t-C)) + D თითოეული პარამეტრის ინტენსიური, კონტექსტის შესაბამისი კვლევა (ამპლიტუდა, პერიოდი, ფაზური და ვერტიკალური წანაცვლება) სრულად ამართლებს დროის ინვესტიციას.

ამ სტატიაში გაგიზიარებთ ჩემს გამოცდილებას, თუ როგორ იქცა მათემატიკის აბსტრაქტული თემა – „რხევითი მოძრაობის მოდელირება“ საკვლევ საკითხად, რითაც მოსწავლეებმა მიაღწიეს საკითხის გააზრების მაღალ ხარისხს, რომელსაც მხოლოდ ზედაპირული გავლა ვერ უზრუნველყოფდა. სტატიაში დეტალურად განვიხილავ გაკვეთილის სტრუქტურას, გამოყენებულ მეთოდებსა და კონკრეტულ შედეგებს.

მიმართულება: ალგებრა და კანონზომიერება

თემატური ბლოკი: შესაბამისობა, გრაფიკი, დამოკიდებულება, ფუნქცია

ძირითადი საკითხები: ტრიგონომეტრიული ფუნქციები და პერიოდული მოვლენები

• პერიოდული მოვლენების აღმწერი ფუნქციების გრაფიკების განხილვა; ფუნქციის პერიოდულობა და პერიოდი;
• ტრიგონომეტრიული ფუნქციები და მათი გრაფიკები – მარტივი ნიმუშების განხილვა; ( ; ;
•   და  ფუნქციების გარდაქმნებით მიღებული გრაფიკები, მათ შორის ფაზით წანაცვლება; სხვადასხვა პერიოდის, სიხშირისა და ამპლიტუდის მქონე ჰარმონიული რხევები;
• რეალური სიტუაციის მოდელირება და პრობლემის გადაჭრა ფუნქციისა და გრაფიკის საშუალებით;
• ფუნქციის გამოყენება სხვადასხვა კონტექსტში ცვლილებათა გასაანალიზებლად და რეალური მოვლენების მოდელირებისთვის.

მათემატიკის სტანდარტის შედეგები:

მათ.საშ.3.: შესასწავლი მოვლენიდან გამომდინარე ცვლად თუ მუდმივ სიდიდეთა შორის შესაბამისობის, ფუნქციური კავშირის დამყარება და წარმოდგენა შესაბამისი ერთი ან რამდენიმე ფორმით; ფუნქციის გამოყენება სხვადასხვა კონტექსტში ცვლილებათა გასაანალიზებლად და რეალური მოვლენების მოდელირებისთვის.

გაკვეთილის მსვლელობა ( 3-4 საგაკვეთილო საათი)

აქტივობა1. პარამეტრი A; ამპლიტუდა.

თემა: გრაფიკის ვერტიკალური გაჭიმვა/შეკუმშვა:

მიზანი: ემპირიულად (ცდით) აღმოაჩინონ, რომ y = A sinx ფუნქციაში A პარამეტრი აკონტროლებს ტალღის სიმაღლეს (ამპლიტუდას).

საჭირო რესურსი: კომპიუტერი/ტაბლეტები ინტერნეტით, ონლაინ გრაფიკული კალკულატორი (Desmos ან GeoGebra).

მსვლელობა:

1. საკვანძო შეკითხვა: (ცხოვრებისეული კავშირი) წყნარ ოკეანეში მოქცევის სიმაღლე გაცილებით მეტია, ვიდრე შავ ზღვაში? რა იცვლება მათ გრაფიკებში.
2. ბაზისური მოდელის ანალიზი:
   • მოსწავლეებმა ააგეს ბაზისური გრაფიკი: y = sin(x)
   • დაადგინეს მაქსიმალური და მინიმალური მნიშვნელობებია y=1 და y=-1.
3. ჰიპოთეზის წამოყენება
   • კითხვა: თუ A კოეფიციენტს გავზრდით, მაგალითად A=3-ზე, გრაფიკი გაიჭიმება თუ შეიკუმშება?
   • მოსწავლეებმა დაწერეს თავიანთი ვარაუდები.
4. ცდის ჩატარება და მონაცემთა შეგროვება:

მოსწავლეებმა ჯგუფებში, გრაფიკული კალკულატორის (Desmos ან GeoGebra)  გამოყენებით ააგეს ფუნქციების გრაფიკები  და შეავსეს შემდეგი ცხრილი

5.    მონაცემთა ანალიზი და დასკვნის ჩამოყალიბება

მოსწავლეები გაანალიზეს და შეადარეს შედეგები, თუ როგორ უკავშირდება კოეფიციენტი A ტალღის სიმაღლეს: მაგალითად, როდესაც A=3, მაქსიმალური მნიშვნელობა გახდა 3 და მინიმალური -3. როდესაც A=1/2, გრაფიკი ვერტიკალურად შეიკუმშა.

ამ კვლევის საფუძველზე, მოსწავლეებმა ჩამოაყალიბეს წესი:

• როდესაც ამპლიტუდის აბსოლუტური მნიშვნელობა |A| > 1 -ზე ფუნქციის გრაფიკი გაჭიმულია ვერტიკალურად.
• როდესაც A-ს აბსოლუტური მნიშვნელობა 0-სა და 1-ს შორისაა, 0 < |A| < 1 გრაფიკი შეკუმშულია ვერტიკალურად

6. შეჯამება და ცხოვრებისეული კავშირი:

განიხილეს ამპლიტუდის როლი რეალურ მოვლენებში:

როგორ მოქმედებს ამპლიტუდა ხმაზე? (რაც მეტია ამპლიტუდა, მით უფრო ხმამაღალია ბგერა). როგორ მოქმედებს სინათლეზე? (რაც მეტია ამპლიტუდა, მით უფრო კაშკაშაა სინათლე).

აქტივობა2: პარამეტრი B და პერიოდის ცვლილება.

თემა: გრაფიკის ჰორიზონტალური შეკუმშვა/გაჭიმვა

მიზანი: ემპირიულად (ცდით) აღმოაჩინონ, რომ y = A sin(Bx) ფუნქციაში B პარამეტრი მოქმედებს პერიოდზე (T), ფორმულით

საჭირო რესურსი: კომპიუტერი/ტაბლეტები ინტერნეტით, ონლაინ გრაფიკული

კალკულატორი (Desmos ან GeoGebra).

მსვლელობა:

1. ბაზისური მოდელის გახსენება:

გავიხსენეთ y = sin(x) ფუნქციის ძირითადი პარამეტრები.: ამპლიტუდა (=1) და პერიოდი (T=2π 6.28).

2. ბაზისური გრაფიკის ანალიზი:

• მოსწავლეებმა ონლაინ კალკულატორში ააგეს ბაზისური გრაფიკი: y = sin(x).
• დაადგინეს, რომ ერთი სრული ტალღა სრულდება x 28 (2π) წერტილში.

3. ჰიპოთეზის წამოყენება.

• კითხვა: თუ B კოეფიციენტს გავზრდით, მაგალითად B=2, მაშინ გრაფიკი გაიჭიმება თუ შეიკუმშება?
• მოსწავლეებმა დაწერეს თავიანთ ვარაუდებს.

4. ცდის ჩატარება და მონაცემთა შეგროვება:

მოსწავლეებმა ჯგუფებში, გრაფიკული კალკულატორის (Desmos ან GeoGebra)  გამოყენებით ააგეს ფუნქციების გრაფიკები  და შეავსეს შემდეგი ცხრილი

5. მონაცემთა ანალიზი და დასკვნის ჩამოყალიბება

მოსწავლეებმა შეადარეს შედეგები:

როდესაც B=2, პერიოდი გახდა π(3.14).

როდესაც B=4, პერიოდი გახდა  (1.57).

როდესაც B= , პერიოდი გახდა 4π (12.56).

დასკვნის  ჩამოყალიბებისათვის მოსწავლეებს დავუსვი კითხვა: -როგორ შეგვიძლია B-ს მნიშვნელობა გადავაქციოთ პერიოდის (T) მნიშვნელობად? მოსწავლეებმა მარტივად აღმოაჩინეს კანონზომიერება, რომ  .

5.      შეჯამება და ცხოვრებისეული კავშირი

განიხილეს B პარამეტრის როლი ტალღებში (პერიოდული მოვლენების კონტექსტში, როგორ უკავშირდება ეს ტალღებს?)  ვისაუბრეთ სიხშირეზე: რაც მეტია B კოეფიციენტი, მით მაღალია ტალღის სიხშირე (ბევრი ციკლი მცირე დროში). რაც B და T-ს შორის უკუპროპორციულ დამოკიდებულებას ადასტურებს.

აქტივობა 3. სავარჯიშოების შესრულება. პარამეტრების (A და B) განმტკიცება

აქტივობა 3 მოიცავდა სავარჯიშოების სერიას. მოსწავლეებმა ეს დავალებები ჯერ ინდივიდუალურად შეასრულეს, შემდეგ კი მთელ კლასთან ერთად განიხილეს. აქტივობის მთავარი მიზანი იყო A და B პარამეტრების გამოთვლის უნარის განმტკიცება და საწყისი ცოდნის გამყარება. ამისათვის მოსწავლეებმა გამოიყენეს ინტეგრირებული მსჯელობა ფუნქციის ჩანაწერის y = A sin(Bx) სწრაფი ანალიზისთვის, რათა მკაფიოდ გაერჩიათ ვერტიკალური გაჭიმვა/შეკუმშვა (ამპლიტუდა) და ჰორიზონტალური გაჭიმვა/შეკუმშვა (პერიოდი).

A და B  პარამეტრების კვლევის დასრულების შემდეგ, რაც ფუნქციის ფორმაზე (ვერტიკალური და ჰორიზონტალური გაჭიმვა/შეკუმშვა) ფოკუსირდებოდა და რასაც შესაბამისი სავარჯიშოების განმტკიცება მოჰყვა, გადავედით გაკვეთილის შემდეგ ეტაპზე. ეს ეტაპი მოიცავდა ფუნქციის განლაგების საკითხს – კერძოდ, ჰორიზონტალური (ფაზური) წანაცვლების (C) და ვერტიკალური წანაცვლების (D) კვლევითი გაკვეთილის დაგეგმვას.

აქტივობა 4:  პარამეტრი C (ფაზური წანაცვლება).

თემა: ფუნქციის ჰორიზონტალური წანაცვლება:

ფუნქციის ფორმა: y = A sin(B(x – C))

მიზანი: ემპირიულად აღმოაჩინონ, რომ C პარამეტრი მთელ გრაფიკს გადაადგილებს ჰორიზონტალურად და რომ ფაზური წანაცვლების მიმართულება საპირისპიროა ნიშნის მიმართ.

საჭირო რესურსი: ონლაინ გრაფიკული კალკულატორი (Desmos ან GeoGebra).

მსვლელობა:

1. შესავალი: (ცხოვრებისეული კავშირი)

წარმოვიდგინოთ ტალღები: -რა მოხდება, თუ მოქცევის დროის თუ გაზომვას დავიწყებთ 3 საათის დაგვიანებით? ტალღა იგივე იქნება, მაგრამ მისი დაწყების დრო შეიცვლება?

2. ბაზისური გრაფიკის ანალიზი:

• მოსწავლეები აგებენ ბაზისურ გრაფიკს: y= sin(x)
• დაადგინეს, რომ ბაზისური გრაფიკი იწყება (0, 0)-დან.

3. ჰიპოთეზის წამოყენება

• კითხვა: -თუ x-ს გამოვაკლებთ π/2-ს, = sin(x – π/2), გრაფიკი წავა მარჯვნივ თუ მარცხნივ?
• მოსწავლეები წერენ თავიანთ ვარაუდებს.

4. ცდის ჩატარება:

მოსწავლეებმა ჯგუფებში, გრაფიკული კალკულატორის (Desmos ან GeoGebra)  გამოყენებით ააგეს ფუნქციების გრაფიკები  და შეავსეს შემდეგი ცხრილი

5. მონაცემთა ანალიზი და დასკვნის ჩამოყალიბება

მოსწავლეებმა  შეადარეს შედეგები და გამოიტანეს დასკვნა:

ფაზური წანაცვლება C ყოველთვის საპირისპიროდ მოქმედებს ნიშანზე:

• x – C (მინუსი)  წანაცვლება მარჯვნივ (პლუს მიმართულებით)
• x + C (პლუსი) წანაცვლება მარცხნივ (მინუს მიმართულებით)

წესის დასაბუთება: ფაზური წანაცვლება არის C ერთეულით და მისი მიმართულება არის საპირისპირო C-ს ნიშნის მიმართ, რადგან ფუნქციის ნული წერტილი ნაპოვნია განტოლებით x-C=0-ზეა (x=C)

6. შეჯამება და ცხოვრებისეული კავშირი :

ფაზური წანაცვლება არის დროის დაგვიანება პერიოდულ მოვლენაში. გამოიყენება:  ფაზური წანაცვლება აქტიურად გამოიყენება ინჟინერიაში, სადაც სხვადასხვა ტალღის სიგნალი უნდა იყოს ფაზაში (მაგალითად, სამფაზიანი დენი).

როდესაც დასრულდა A, B და C პარამეტრების კვლევა, გადავიდით ბოლო პარამეტრზე: ვერტიკალურ წანაცვლებაზე (D).

აქტივობა 5: პარამეტრი D .

თემა: ფუნქციის ვერტიკალური წანაცვლება

მიზანი: ემპირიულად (ცდით) აღმოაჩინონ, რომ y = A sin(Bx) + D ფუნქციაში D პარამეტრი მთელ გრაფიკს ასწევს ან დაწევს ვერტიკალურად და განსაზღვრავს საშუალო ხაზს.

საჭირო რესურსი: კომპიუტერი/ტაბლეტები ინტერნეტით, ონლაინ გრაფიკული კალკულატორი (Desmos ან GeoGebra).

მსვლელობა:

1. შესავალი (ცხოვრებისეული კავშირი):

დავუბრუნდეთ მოქცევის მაგალითს: -რა მოხდება, თუ ზღვის საშუალო დონე (რაც ნულოვანია სტანდარტულად) შეიცვლება კლიმატის გამო? ტალღები მაინც იქნება, მაგრამ სად იქნება მათი ცენტრი?

2. ბაზისური გრაფიკის ანალიზი:
   • მოსწავლეები აგებენ ბაზისურ გრაფიკს: y = sin(x).
   • დაადგენენ, რომ საშუალო ხაზი არის y=0 (X ღერძი)
3. ჰიპოთეზის წამოყენება:

• კითხვა: – თუ D კოეფიციენტს დავუმატებთ, მაგალითად +3-ს, გრაფიკი სად წავა? ზემოთ, ქვემოთ, თუ შეიცვლის ამპლიტუდას?
• მოსწავლეები წერენ თავიანთ ვარაუდებს.

4. ცდის ჩატარება და მონაცემთა შეგროვება:

მოსწავლეებმა ჯგუფებში, გრაფიკული კალკულატორის გამოყენებით ააგეს ფუნქციების გრაფიკები  (ამჯერად A=1 და B=1 პარამეტრების ფიქსაციით) და შეავსეს შესაბამისი ცხრილი

5.    მონაცემთა ანალიზი და დასკვნის ჩამოყალიბება

მოსწავლეებმა შეადარეს შედეგები და გამოიტანეს დასკვნა:

• როდესაც D=2 (მთელი ) გრაფიკი 2 ერთეულით ავიდა ზემოთ.
• ამპლიტუდა არ შეცვლილა.

დასკვნა: აღმოჩნდა, რომ D პარამეტრი წარმოადგენს ფუნქციის საშუალო ხაზს და იწვევს გრაფიკის  ვერტიკალურ წანაცვლებას

6. შეჯამება და ცხოვრებისეული კავშირი :

განიხილეს D პარამეტრის როლი მოქცევის მოდელირებაში, თუ როგორ უკავშირდება D პარამეტრი მოქცევას (D არის ზღვის საშუალო დონე, რომლის ირგვლივ ტალღა აგრძელებს რხევას).

აქტივობა 6. სავარჯიშოების შესრულება. პარამეტრების (C და D) განმტკიცება

მოსწავლეებმა ეს სავარჯიშოები ჯერ ინდივიდუალურად შეასრულეს, რათა ცოდნა განემტკიცებინათ, შემდეგ კი მთელ კლასთან ერთად განიხილეს, რამაც ხელი შეუწყო ინტეგრირებული მსჯელობის განვითარებას. აქტივობის მთავარი მიზანი იყო, მოსწავლეებს განემტკიცებინათ ლოგიკური მსჯელობა წანაცვლებების მიმართულებების შესახებ და საბოლოოდ შეძლებოდათ ფუნქციის სრული ანალიზი y = A sin(B(x-C)) + D ფორმულის მიხედვით.

აქტივობა 7 . შეჯამება და სრული ანალიზი :

მიზანი: ტრიგონომეტრიული ფუნქციის სრული ანალიზი

ამ ოთხი კვლევითი აქტივობებისა და სავარჯიშოების შესრულების შემდეგ, მოსწავლეებმა ემპირიულად აღმოაჩინეს, თუ როგორ მოქმედებს თითოეული პარამეტრი გრაფიკზე

y = A sin(B(x – C)) + D

გამოიტანეს საბოლოო დასკვნა

ჩვენი გაშლილი გაკვეთილის პირველი ნაწილი,  დეტალურად მიეძღვნა სინუსოიდური ფუნქციის A, D, B და C პარამეტრების სიღრმისეულ ანალიზს. მოსწავლეთა შედეგებმა ნათლად აჩვენა: დროის ინვესტიცია ცნებების გააზრებაში გადამწყვეტია. მოსწავლეებმა გაიაზრეს, რომ ამპლიტუდა არის მოძრაობის „ძალა“, ვერტიკალური წანაცვლება – „ცენტრი“, პერიოდი – „სიჩქარე“, ხოლო ფაზური წანაცვლება – „დროში გასწორება“.

ამ მეთოდოლოგიურმა მიდგომამ მათ ჩამოუყალიბა მყარი საფუძველი, რათა აბსტრაქტული მათემატიკური ფორმულა ექციათ ანალიზისა და ინტერპრეტაციის ინსტრუმენტად.

თუმცა, მათემატიკური წიგნიერების ჭეშმარიტი ტესტი არის ამ ცალკეული ცოდნის ინტეგრირება და კომპლექსურ, რეალურ ამოცანაში გამოყენება.  მომდევნო სტატია (მეორე ნაწილი) დაეთმობა გაკვეთილის გადამწყვეტ ეტაპს, სადაც მოსწავლეებმა შექმნეს ზღვის მოქცევის ტალღის სრული მოდელი და გამოიყენეს ის პროგნოზირებისთვის. ეს ნაწილი აჩვენებს, თუ როგორ მივიღეთ სიღრმისეული გაგებიდან პრაქტიკული შედეგები.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. ეროვნული სასწავლო გეგმა https://mes.gov.ge/content.php?id=3929&lang=geo
2. მათემატიკის გზამკვლევი მე-11 კლასი. შედგენილი ქეთი ცერცვაძის მიერ, ზოგადი განათლების რეფორმის ფარგლებში. https://math.ge/metertmete/
3. https://courses.lumenlearning.com/suny-osalgebratrig/chapter/graphs-of-the-sine-and-cosine-functions/

ახლი ავტორი – ახალი წიგნი

თვითრეფლექსიის კათარზისული პოეზია – ნანიკო სირაძე

პოლიჟანრულ ეპოქაში ლიტერატურაც ეკლექტურობისკენ მიილტვის და მგონი სწორადაც. დასაწყისი ხომ საერთოდაც ასეთი იყო –  სინკრეტული. ეს ქაოსს არ ნიშნავს, იმ გაგებით, რაგვარადაც იგი გვესმის და წარმოგვიდგენია. აი, ქაოსურ წესრიგს – კი.

ამგვარი წესრიგი ყველაზე რთულად მოსაღწევია, მაგრამ ჩვენი ავტორი გვიდასტურებს, რომ ნიჭის და შრომის ქორწინების შედეგად, სირთულეები უქმდებიან.

დემიურგად ყოფნა ადამიანად ყოფნის მიტოვებას გულისხმობს. მეტაფორმოზას, უკან დასაბრუნებულ გზას რომ აღარ იცნობს. ამიტომაც მოუხმობს ავტორი კაფკას. ოღონდ ამ გარდაქმნას, ხელოვნურად როდი არომანტიკულებს. არა, ის გვიყვება, როგორც ყოფით ამბავს: ,,…დილით რომ გავიღვიძე და საკუთარ თავს ლექსების წერა ვაიძულე. ხო, მუზა კი არ მეახლა, ყურებით მოვათრიე, უფრო სწორად, ტრაგედიამ მომითრია, მერე სარკისებრი ნეირონები ბიოქიმიურად გადავტენე და არისტოტელესგან ‘ნასესხებ”  კათარზისადაც გამოვიყენე. ‘’

და მერე უკვე, ძალიან მალე, ლექსის ფორმით უფრო მაღალ საფეხურს მონიშნავს:

,, ვიხმობ – ცნობიერს, გავურბი – ღრუბელს.

მე მინდა, თუნდაც უღრუბლოდ წვიმდეს.’’

და მერე უკვე, ვერლიბრის ფორმით, კიდევ უფრო მაღალს:

,,ვეღარ ვწერ ლექსებს,

არ ირითმება ლაკანს მიძღვნილი ღამეების ფერიცვალება.

აღარც ქარი წერს სიმფონიას, სასიამოვნოს,

და ფიქრში, რომ ყველა რითმა ერთად იცვლება,

აღარც ზვირთები ეხეთქება ყურებს მგზნებარედ.’’

პროზის და პოეზიის მონაცვლეობა, მერე – ენებისაც, ტექსტის ციებ-ცხელებასავითაა – ერთ სხეულში ერთიანდება ცეცხლიც და ყინულიც. ალბათ ამიტომ წერს ავტორი უფრო გვიან: ,,Hassliebe  -ჩემი საყვარელი გერმანული სიტყვაა, სიძულვილ-სიყვარულს ერთი სიტყვით უკეთ სხვა ვერაფერი გამოხატავდა.’’

ეს აღრევა შეიძლება ბუნდოვანებას ამძაფრებდეს, მაგრამ, როგორც ვატყობთ, ავტორს სწორედ ეს იზიდავს და მაქსიმად ამბობს კიდეც: ,,გაურკვევლობა გვზრდის ადამიანებს.’’

და მერე უკვე არც გასტრონომიულ მეტაფორებს ერიდება:

,,ჭაღარამ შეგისანსლა თმის შავი ღერები’’

კარგია. ზუსტი.

ერთგან წერს: ,,მგონი, ოდესღაც ყველა მკითხველს გაგვჩენია საკუთარი წიგნის წერის სურვილი’’ და ამით სწორედ იმ გზის დაწყებაზე მიგვანიშნებს, ადამიანი რომ დამიურგად გარდაქმნის დაწყებას გადაწყვეტს.

ეს წიგნი ამ საქმეს შენც მოგანდომებს მკითხველო.

საერთოდ, ყველაფერი უცნაურად საცნაური იყო მაშინ.

თუ ვიცინოდით, დრო და საზღვარი უნდა ჰქონოდა ამ სიცილს, თორემ ტირილად იქცევაო – გვაფრთხილებდნენ.

თუ ჩიტი გალობდა, გვეშინოდა. ვეუბნებოდით ჩუმად და კრძალვით:

,,სკვინჩა, შენს პირს შაქარი! სკვინჩა, შენს პირს შაქარი!”

ძაღლი რომ ყმუოდა, მშიერი და უპატრონო, ძაღლის ყმუილს იმ სახლის ბინადრის სიკვდილის მომასწავლებლად ვთვლიდით, საითკენაც პირი ჰქონდა მიშვერილი და ქვას ვესროდით. არადა, სახლიდან ძაღლს მხოლოდ გამოხედვა და მხოლოდ პური უნდოდა. სხვა ვერაფერი. პურზე უფრო ალბათ გამოხედვა. ჩვენ კი ვუფრთხოდით.

მზე რომ აჭერდა და აცხუნებდა, ეგ იყო მომავალი დიდი წვიმის შიშის ნიშანი. ,,წვიმა იცის!”

გვიანი გაზაფხულის წყნარი საღამო რომ იდგა, სახლის ფანჯრებს ვკეტავდით – ქარიშხალი მოსდევს ამ სიჩუმესო.

კი, მოსდევს. მაგრამ ეგ ყოველთვის ეგრეა. ხან სიმშვიდეა, ხან ქარი. სულ ერთმანეთს მოსდევენ. უბრალოდ, როცა სიმშვიდეა, უნდა დატკბე. ჩვენ კი ეს არ გვასწავლეს. ჩვენ სიჩუმეშიც ქარის გვეშინია. ამიტომაც გვიჭირს ბედნიერება. ამიტომაც არის უცხო სიხარული. ყველა სიტყვა, ბუნებიდან შემოგებებული, ყველა სიხარული უნდა ყოფილიყო ხანმოკლე და დასაზღვრული. და ახლა საიდანღა ვისწავლოთ? მით უფრო ახლა – როცა აღარც სკვინჩა გალობს, არც სიმშვიდეა, ვერც ვიცინით. მით უფრო ძნელია. მით უფრო შეუძლებელი.

////

გალაკტიონ ტაბიძე დედაჩემის მათემატიკის სქელი რვეულია.

,,უსიყვარულოდ, მზე არ სუფევს ცის კამარაზე’’

უკეთესები ლექსებიც აქვს? ვიცი. ვიცი. ბევრად უკეთესი. ისიც ვიცი, რაც ზეპირად გვახსოვს, უმეტესი მათგანი, ,,დაუზეპირებლებს’’ ბარემ ლურჯა ცხენების გაჭენების მანძილზე ჩამორჩება, მაგრამ მაინც. კითხვა რომ ვისწავლე, დედაჩემის გამოწერილი ლექსების რვეული იყო მათ შორის, რაც შემომაჩეჩეს. კი, ასეთი რვეულები არსებობდა მაშინ. რატომღაც მხოლოდ ქალებს ჰქონდათ. და იქ პირველი ეს ლექსი ეწერა, გამოყვანილი ასოებით და დიდი სიფრთხილით. პოეტობა ეს არის და არა რაღაც ანთოლოგიებს დართულ მიმოხილვებში მოხვედრა. პოეტი უნდა შეგხვდეს ყველგან. წიგნებში, რვეულებში, მატარებელში.

კი, ვაგონში რომ ავაბიჯებ, პირველი გალაკტიონ ტაბიძე მხვდება:

,,მთები აჭრელდა, როგორც ჟირაფი’’

მთებს რომ გავხედავ, კენწეროზე გაღიმებული გალაკტიონი ზის და მეკითხება:

,,გინახავთ თქვენ ფერი დაბინდულ ქლიავის?’’

მთებს კი არა, დომინოს რომ ვთამაშობ, ჩვეულებრივ დომინოს, სანამ ჩემი მეზობელი, მართლა ბუმბერაზი კაცი, შაში-პუსტა ღლონტი გამახსენდება, დედაჩემი რვეულის ძალით, ეს მაშინ გაუგებარი და ცოტა შემაშინებელი ლექსი მეჯახება, სულ, სულ სხვა დომინოზე, არაჩვეულებრივ დომინოზე დაწერილი:

„აქ ხშირად ვხედავდი საყვარელ აჩრდილებს:

უეცარი გახელა, საოცარი შენობა,

როგორ მოვანდომინო. მესმის უცხო სახელი,

მტანჯავს მე უშენობა, იდუმალო დომინო’’

იმიტომ, რომ პოეზია არის ანგელოზი, მიწაზე მდგომი. მეტიც, ის ერთადერთი უფრთო ანგელოზია. აქ, ჩვენ შორის მოხეტიალე. მოსაწყენ ყოველდღიურობაში. ჭუჭყში, ტკივილში, შურში, ქარში, მაცივარში, კომპიუტერში მოხეტიალე. ოღონდ ანგელოზი.

,,მოდარაჯე კაცის თვალი ჭირდება’’

ჰოდა, რვეულიდან რომ წიგნებს მივაკითხე, ფოტოზე თავიდან ეს მოდარაჯე კაცი აკაკი წერეთელში მეშლებოდა. კი გაუხარდებოდა ისე ეს გალაკტიონს. თავის დროზე წვერიც ამიტომ მოუშვა, აკაკის დამსგავსებოდა. დაემსგავსა კი არა, შორსაც გაასწრო – ასეც და ისეც. თუმცა ეს სხვა საქმეა და აკაკის ვერ დააკნინებს. უბრალოდ გალაკტიონი იჯდა უცნაურ ცხენზე. სხვანაირ ცხენზე. და თვითონაც სხვანაირი გახდა.

გალაკტიონს უყვარდა, გიჟი რომ ეგონათ. გიჟდებოდა ამ სიგიჟეზე. დედამისის ამბები. გატუნიობის დრო. და მერე უკვე დიდ გატუნია რომ ჩავიდა და მზის სხივებს რომ კოცნიდა. გიჟდებოდა ასეთ სიგიჟეზე. და მერე ამ ამბების მოყოლაზე. და იმაზე ხომ საერთოდ, ლოთი რომ ეგონათ.

არის ერთი სრულიად გენიალური ფოტო, როც გალაკტიონს მინერალური წყლის ბოთლი უჭირავს და ჰაერში ასხამს. ერთი შეხედვით, ყველას შემთვრალი კაცი ეგონება, ხელში ღვინით. უკან საგანგებოდ აქვს მიწერილი: ,, გალაკტიონ ტაბიძე მინერალური წყლის, “ვარძიის” ბოთლით ხელში. როდესაც სურათი გადაუღიათ, უთხოვია, არ დაებეჭდათ, რადგან “სხვებს ღვინო ეგონობათო”. 1955 წლის ივლისი. ’’

ეს რომ გადაიღო, ხომ იცოდა, რომ ეგონებოდათ. რომ თხოვა, ისიც ხომ იცოდა, რომ მაინც დაბეჭდავდნენ. ადრე თუ გვიან. განა გალაკტიონი არ სვამდა. სვამდა. ღვინოსაც. მაგრამ ხომ ხვდებით ახლა რისი თქმაც მინდა. ამიტომაც არის დიდი. უდიდესი მისტიფიკატორი. და ეს ფოტო, დედაჩემი რვეულის მერე, არის ჩემთვის გალაკტიონი.

მესამე გალაკტიონი ჩემთვის ეს ლექსია. დღეში ერთხელ ვამბობ ლოცვასავით. და ამ ლექსითვე დაგემშვიდობებით, რადგან დღეს გალაკტიონ ტაბიძის დაბადების დღეა.

,,ქარი დასცხრა სიბობოქრის,

შავი ზღვიდან სიო მოქრის,

მე გიცქერი, როგორც ოქროს,

ჩამავალ მზეს, ჩამავალს…

მე გიცქერი, როგორც ქარვას,

შორითშორად ფიქრი წარვალს,

თან გაატანს ქართა ქარვას

ჩამავალ მზეს, ჩამავალს.

ო, ფიქრებო, მსვენო ტაძრად,

ო, ქცეულნო მტვრად და ნაცრად,

რად მიყვებით ასე მკაცრად

ჩამავალ მზეს, ჩამავალს’’

ჩვენ გლობალური მიგრაციების ეპოქაში ვცხოვრობთ, ყოველდღიურად, უამრავი ადამიანი იღებს გადაწყვეტილებას ბედი სამშობლოსგან შორს ეძიოს, ზოგჯერ ეს გადაწყვეტილება საკუთარი სურვილით მიღებული არაა, ომი, შიმშილი, ეკოლოგიური კატასტროფები , პოლიტიკური პერიპეტიები დევნიან ადამიანებს საკუთარი სახლებიდან.

მიგრაციული პროცესების კვლევა თანამედროვე მეცნიერების ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა.  ადამიანთა ყოფის ცვლილებას სოციალური თუ ფსიქოლოგიური, ეკონომიკური თუ პოლიტიკური მეცნიერებები სწავლობენ. რასაკვირველია, ლინგვისტური კვლევების გარეშე ადამიანთა ცხოვრებაზე დაკვირვება შეუძლებელია, ამიტომ მიგრაციის ენასთან დაკავშირებული კვლევები სულ უფრო და უფრო ახალ მასშტაბს იძენს.

მიგრაცია, როგორც ინდივიდისა თუ საზოგადოების ცვლილების მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტი, თანამედროვე მულტიდისციპლინური ჰუმანიტარული კვლევების ინტერესის უმთავრესი ობიექტია. მისი, როგორც სოციალური ფენომენის, საზოგადოებრივ-პოლიტიკური რაკურსის წარმმართველის, ფსიქოსოციალური გავლენის ობიექტის, ენობრივი ცვლილებების მიზეზის კვლევა სწორედ ინტერდისციპლინურ კონტექსტში ხდება. ხოლო ამ ინტერდისციპლინური ხედვის უმთავრესი წერტილი სწორედ ენაა, როგორც ყველაზე მატერიალური, ხელშესახები მასალა დაკვირვებისა და დასკვნების გამოტანისათვის.

ადამიანი თუ საზოგადოება არის მისი ენა, ამ  თეზის უამრავი ვერსია შეიძლება შეგვხვდეს ფილოსოგიურ, ლინგვისტურ, სოციალურ თუ სხვა დარგის სამეცნიერო სივრცეში. მიგრაციის პროცესში ადამიანს ახალ სივრცეში მიაქვს თავისი ყოფა, ენა, კონტექსტი თუ გამოცდილება და ახალ გამოცდილებად აქცევს მას.

ეს გამოცდილება, უპირველეს ყოვლისა, ახალ ენობრივ მოცემულობად ითარგმნება, სწორედ ენა ინახავს და გამოხატავს ცვლილებებსა და სიახლეებს, სირთულეებსა და აღქმევს, თვითგამიჯვნისა და ახალ კულტურულ თუ ენობრივ გარემოსთან შერწყმას.

ენა, როგორც ყოფიერების სახლი, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება მიგრაციის პროცესში, როდესაც ხშირად, ის მართლაც ერთადერთი სახლი თუ თავშესაფარია მიგრანტთათვის. ეს ლოკოკინისეული მოდელი, როგორც ახალ სივრცეში ძველი სივრცის წაღება-კოპირება, ყოფიერების სახლთან ერთად გადაადგილება, ცვლილებებისადმი მედეგობა, ინტეგრაციისათვის მზაობა და ამავე დროს, თვითშენარჩუნება სწორედ ენობრივი კონცეპტების სახით გამოიხატება.  ენა, როგორც ბედი და როგორც მისამართი – ასეთ კონცეპტუალურ გააზრებას იძენს ენა მიგრაციის პროცესში.

ენა იქცევა ოჯახური კომუნიკაციის საშუალებად, აქტიურდება მიკროთემი, რომელიც სხვადასხვა საკვირაო სკოლის, ინტერესებისა თუ რელიგიური მსახურების გარშემოა გაერთიანებული. რასაკვირველია, გაერთიანების მიზეზი სხვადასხვაა  -განათლების საკითხები, რელიგია თუ ეთნოკულტურა, მაგრამ მთავარი გამაერთიანებელი სწორედ ენაა – თუ გადავხედავთ ქართული ემიგრაციის ისტორიასა თუ აწმყოს, ასეთი ენობრივი ცენტრები მრავლადაა და ემიგრაციის პროცესის ცვლილებასთან ერთად სულ სხვადასხვა სივრცეში იქმნება.

მიგრაციისაც მრავალფეროვანი ენობრივი პროცესები მიმდინარეობს, ენობრივი კონტაქტების პროცესი სესხებითა და კოდების გადართვით გრძელდება, წარმოიქმნება ერთგვარი საშინაო და საგარეო ენები, იქმნება დიასპორული ენობრივი ინვარიანტები, რომლებიც საბაზო ენისგან განსხვავდება,  ხოლო ახალი, დამხვედრი ენისგან შეიძლება შეიქმნას ერთგვარი პიჯინი ენა, ენის გამარტივებული ვერსია, რომელიც ამარტივებს კომუნიკაციას. ჩნდება შერეული სლენგი ან, ქართულის შემთხვევაში, გამარტივებული გრამატიკული კონსტრუქციები.

გამოიყოფა მიგრანტთა მეტყველების რამდენიმე ძირითადი აზრობრივი დიქოტომია, რომელიც  ენის მიგრაციის თუ მიგრანტთა მეტყველების ერთგვარ ხერხემალს წარმოადგენს, ესაა, ძველი და ახალი საცხოვრებელი სივრცის ასახვა-მონიშვნა, პიროვნების ასახვა წინარე საზოგადოებისა თუ დამხვედრი საზოგადოების წინაშე,  და ცხოვრების, როგორც დროითი მეტაფორის გააზრება და ძველი და ახალი ყოფის დაპირისპირება-დიქოტომია.

მიგრაციის პროცესში განსაკუთრებით აქტუალურია ახალი თაობების ენა, ენის შენარჩუნების პროცესი.  ასეთ დროს დიდ მნიშვნელობას იძენს საგანმანათლებლო აქტივობები, საბიბლიოთეკო აქტივობები თუ ლიტერატურული კონტაქტები.   თანამედროვე, ციფრულ სამყაროში ახალ სივრცეში ძველი ენობრივი სივრცის „წაღება“ ბევრად მარტივია, ტექნოლოგიები ენის სამსახურში – თანამედროვე ემიგრაციის კიდევ ერთი დამატებითი ნიშანია.

როგორც ცნობილია,  ყნოსვითი დისფუნქცია ვლინდება სხვადასხვა ნეიროგანვითარების დარღვევებში, ყველაზე მეტად — აუტიზმის სპექტრის აშლილობებსა და ობსესიურ-კომპულსიურ აშლილობაში. ამის საპირისპიროდ, ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტიურობის სინდრომის დროს ყნოსვითი დეფიციტი, როგორც წესი, მცირე ან უმნიშვნელოა. ეს განსხვავება ხაზს უსვამს ყნოსვითი დამუშავების მნიშვნელობას, როგორც თვისებას, რომელიც შეიძლება აუტიზმს სხვა მდგომარეობებისგან გამოარჩევდეს.

ყნოსვითი დისფუნქცია მნიშვნელოვანი ფუნქციური დეფიციტია და წარმოადგენს რისკ-ფაქტორს რამდენიმე დაკავშირებული ნეიროგანვითარების მდგომარეობისთვის, მათ შორის, აუტიზმის, ობსესიურ-კომპულსიური აშლილობისა და ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტიურობის სინდრომისთვის. კვლევები მიუთითებს, რომ ყნოსვითი დეფიციტი აშკარაა ამ მდგომარეობებში, რაც ხაზს უსვამს სენსორული პრობლემების თერაპიულ სტრატეგიებში მოგვარების მნიშვნელობას. გარდა ამისა, ყნოსვითი დისფუნქციით გამოწვეული კოგნიტური დარღვევები დოკუმენტირებულია სხვადასხვა ნეიროგანვითარების დარღვევებში. ყნოსვითი იდენტიფიკაციის დარღვევის მქონე პირებს შეიძლება გაუჭირდეთ ნაცნობი სუნების ამოცნობა, რამაც შეიძლება გავლენა მოახდინოს სწავლასა და ყოველდღიურ ურთიერთობებზე. კვლევები, აჩვენებს, რომ აუტიზმისა და ობსესიურ-კომპულსიური აშლილობის მქონე პირებს ხშირად აქვთ სუნის ამოცნობის მნიშვნელოვანი დეფიციტი. მაგალითად, მათ შეიძლება უჭირდეთ იმის ამოცნობა, რომ კონკრეტული სურნელი, მაგალითად, ლიმონი, შეესაბამება მის რეალურ იდენტობას.

ყნოსვითი დისფუნქციის გავლენა აუტისტ პირებზე

ყნოსვით დისფუნქციას შეუძლია მნიშვნელოვნად იმოქმედოს ყოველდღიურ ცხოვრებაზე, განსაკუთრებით — აუტიზმის სპექტრის აშლილობების და სხვა ნეიროგანვითარების პრობლემების მქონე პირებზე.

ყნოსვითი დისფუნქციის მქონე პირები ხშირად ავლენენ სხვადასხვა ფუნქციურ დეფიციტს. აუტიზმის კონტექსტში, ეს დეფიციტი მოიცავს არასასიამოვნო სუნის სასიამოვნო შეგრძნებების შეფასების დარღვევას, რაც იწვევს გარემოში ადაპტაციის სირთულეებს და სხვ..

ამ სირთულეებმა შეიძლება შექმნას ბარიერები სოციალურ ურთიერთქმედებებსა და ყოველდღიურ სიტუაციებში, რაც გავლენას ახდენს ცხოვრების საერთო ხარისხზე.

მიუხედავად იმისა, რომ ყნოსვითი დეფიციტი ასევე აღინიშნება ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტიურობის სინდრომის დროს, იგი ზოგადად მცირე ან უმნიშვნელოა, აუტიზმისა და ობსესიურ-კომპულსიური აშლილობის დროს დაფიქსირებულთან შედარებით. ობსესიურ-კომპულსიური აშლილობის დროს ყნოსვითი დისფუნქცია დაკავშირებულია კომპულსიურ ქცევებსა და დაბინძურების გამო შფოთვასთან.

ყნოსვითი დეფიციტის იდენტიფიცირება უმნიშვნელოვანესია ამ მდგომარეობების უკეთ გასაგებად, რადგან ის იძლევა წარმოდგენას ინდივიდების მიერ სენსორული დამუშავების წინაშე მდგარი სირთულეების შესახებ.ამ მდგომარეობებში ყნოსვითი დისფუნქციის გაგება აუცილებელია მშობლებისა და მზრუნველებისთვის, რომლებიც მხარს უჭერენ სხვადასხვა სენსორული დამუშავების შესაძლებლობების მქონე პირებს. ეს აუტიზმის მქონე პირების მიერ წინაშე მდგარი სენსორული პრობლემების მოგვარების მნიშვნელოვანი ასპექტია.ყნოსვითი დეფიციტის მნიშვნელობამშობლებისა და მზრუნველებისთვის აუტიზმის მქონე პირებში ყნოსვითი დისფუნქციის გავლენის გაგება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. ასეთი დეფიციტის შედეგები შეიძლება გასცდეს სენსორულ დამუშავებას და გავლენა იქონიოს ყოველდღიურ ფუნქციონირებასა და საერთო კეთილდღეობაზე. სხვა ნეიროგანვითარებითი დარღვევებისგან განსხვავებით, როგორიცაა ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტიურობის სინდრომი, აუტიზმის დროს ყნოსვითი დეფიციტის გავლენა უფრო ღრმაა და მჭიდრო კავშირშია სიმპტომების სიმძიმესთან. ამ სენსორული საკითხების გაგება უმნიშვნელოვანესია, რადგან ის ეხმარება მზრუნველებსა და პროფესიონალებს,  შექმნან უფრო ეფექტური დამხმარე სტრატეგიები, რომლებიც ნამდვილად დააკმაყოფილებს აუტისტი პირების საჭიროებებს.

წყაროები:

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7369237
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7348741
• https://molecularautism.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13229-016-0070-3
• https://www.stridesaba.com/olfactory-dysfunction-in-autism/