აღზრდა ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში განიმარტება ასე:

„სახელი აღზრდის‚ აღიზრდება ზმნათა მოქმედებისა. 1. ვისიმე განვითარებაზე სისტემატური ზემოქმედება‚ გარკვეული ჩვევების ჩანერგვა‚ წვრთნა“.

„ვისიმე განვითარებაზე სისტემატური ზემოქმედება“ – სასკოლო ფორმატში ეს პოზიციები ნაწილდება ასე: აღმზრდელი (მასწავლებელი) და აღსაზრდელი (მოსწავლე).

და აქ იბადება მთავარი კითხვა: როგორ, რა გზით უნდა განხორციელდეს „სისტემატური ზემოქმედება“ აღსაზრდელზე?

როგორ უნდა დაარწმუნო/აიძულო(?) აღსაზრდელი – თანამედროვე მოზარდი – მოიქცეს ისე, როგორც მისთვისაა სასიკეთო, განმავითარებელი? რა მეთოდებს მივმართავთ აღმზრდელები ამ „სისტემატური ზემოქმედებისას“ და რა შედეგებს ვიღებთ? აღზრდისას ზემოქმედება/ზეგავლენის მოხდენა მხოლოდ კონტროლითაა შესაძლებელი თუ სხვა მექანიზმებიც „ჭრის“?

დავიწყოთ დაკვირვებით:

სკოლაშიც და სახლშიც მშობლის/მასწავლებლის ენერგიის დიდი ნაწილი იმაზე იხარჯება, რომ გავაკეთებინოთ აღსაზრდელებს ის, რაც, ჩვენი აზრით, სასიკეთო, განმავითარებელია მათთვის. ესაა, პირობითად, გაკვეთილების ჯეროვნად, ხარისხიანად მოსმენა, დავალებების სრულფასოვნად შესრულება, დისციპლინის წესების ზედმიწევნით დაცვა, „კარგად მოქცევა“, უფროსის ნათქვამის დაჯერება-გაგონება-მოსმენა-შესრულება…

სკოლაშიც და სახლშიც აღმზრდელების კიდევ უფრო მეტი ენერგია იხარჯება იმაზეც, ვაიძულოთ მათ, გააკეთონ ისე, როგორც ჩვენ მიგვაჩნია სწორად. ჩვენ ხომ ვიცით, რომ მოსმენისას კლასში სამარისებური სიჩუმე უნდა იყოს, მოსწავლე ნათქვამს ისრუტავდეს, ერთხელ გაგონილი სამარადჟამოდ (გამოცდებამდე მაინც!?) უნდა დაიმახსოვროს, 45 წუთი გაუნძრევლად უნდა იჯდეს, დაიჯეროს-გაიგონოს – მოისმინოს და მოიქცეს ისე, როგორც საჭიროა!

ამასთან, ჰკითხეთ ნებისმიერ აღმზრდელს და ის აუცილებლად დაგიდასტურებთ, რომ მოზარდი უნდა იყოს ცნობისმოყვარე, მოძრავი, ინტერესიანი, შემმეცნებელი, „ცოცხალი“, მკვლევარი, მხიარული, ბედნიერი, დაუდგრომელი. ახლა ერთი მნიშვნელოვანი რამ: პარადოქსული კია, მაგრამ ეს ორი მიზანი ერთმანეთს მეტწილად ეწინააღმდეგება და თუ ჩვენი (უფროსების) უმთავრესი (ყოვლისმომცველი) სურვილი ისაა, რომ ბავშვი, მოზარდი, ახალგაზრდა იყოს „კარგად აღზრდილი“, მიაღწიოს წარმატებას, ბედნიერებას, აკეთოს მხოლოდ სწორი და კარგი, სასარგებლო, მარგებელი რამეები, არ შეგვიშალოს ხელი, განვითარდეს, ისწავლოს, დაისწავლოს, მაშინ ჩუმად, წყნარად ყოფნა და უპირობო მორჩილება, უბრალოდ, არ გამოვა.

ახლა, ვფიქრობ, უფრო თვალნათელია პარადოქსულობა და ურთიერთგამომრიცხაობა ამ ორი „დაკვეთისა“.

ისევ დაკვირვება: აღზრდისას, ყოველ შემთხვევაში, სასკოლო სივრცეში, ჩვენს სკოლებში (დერეფნებში, გარე სივრცეებში, გაკვეთილებზე – საკლასო ოთხში) ენერგიას, ძალისხმევას აღმზრდელები მივმართავთ კონტროლზე. კონტროლი ეფექტიანი, შედეგიანი მექანიზმია. კარგად გამოცდილი და მისი აღსრულების ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური გზაა „გათიშე და იბატონე“. ანუ – გათიშე აღსაზრდელის ნება, სურვილი, ბუნებრივი იმპულსი დაუდგრომლობის, ცნობისმოყვარეობის და იბატონე. მართე. აკონტროლე, მოახდინე ზემოქმედება და შესაბამისად – ზეგავლენა. შედეგი – მშვიდი, უთქმელი, დამჯერი, კარგი, მორჩილი, წესიერი და გამგონე აღსაზრდელია.

კარგი შემსრულებელი.

ეტყვი – შეასრულებს. გაგიგონებს. დაგიჯერებს.

სასკოლო აღზრდის ჩვენი სისტემა ამ მიმართულებით მეტ-ნაკლებად წარმატებულია. „სახრე-თაფლაკვერის“ ინსტრუმენტი მუშაობს. „ცუდი“ საქციელის აღმოფხვრა სასჯელით, „კარგის“ დაჯილდოება მაღალი ნიშნით ან შექებით „საჩვენო“ ქცევას განამტკიცებს, „არასაჩვენო“ კი მარგინალიზებულია, მიუღებელი, დასჯადი.

საკლასო სიტუაცია:

ხშირად მასწავლებელს სიამაყისა და კმაყოფილების განცდას გვრის, თუ კლასში „ბუზის გაფრენის ხმა ისმის“. ეს თვითშეფასებაზეც კარგად მოქმედებს. გსმენიათ გამონათქვამები „კლასი მაგრად უჭირავს“, „ვერ უბედავენ/არ აბედვინებს“, „მასთან გასუსული არიან“. ეს შეფასებები პოზიტიური კონოტაციისაა.

დისციპლინის დამყარების პოლიციური მეთოდი ეფექტური, ეფექტიანია. ეფუძნება, მეტწილად, ავტორიტარულობას – „არ იქნები გასუსული – დაისჯები!“. შედეგი მყისიერია და აღსაზრდელი ჩუმი, დამჯერი, გასუსულია. მაგრამ ნიშნავს თუ არა ეს შემმეცნებელ და გონებრივი შრომით დაკავებულ მოსწავლეს? ყოველთვის – არა. უფრო სწორად, საერთოდ არა. „გასუსული“ და „შემმეცნებელი“ არაა ერთი და იგივე. უფრო – პირიქით.

პოლიციური რეჟიმის დამყარება რთული არაა და სამარჯვიც ბევრი არსებობს: საკუთარი ხმა, ხმის დიაპაზონი, ფსიქოლოგიური ზეწოლა, მანდატურის/დირექტორის ავისმომასწავებლად ხსენება, შესაძლოა ფიზიკური შეხება (კი, ჩვენს სკოლებში არის ამის პრეცედენტები!). ამასთან – ამ სამარჯვებით დამყარებული დისციპლინის ფასი არის ნულის ტოლფასი. უფრო ზუსტად – დაუშვებელია, მიუღებელია და აღსაკვეთია ამ მეთოდებით სკოლებში „დისციპლინის“ დამყარება. ამას უნდა მივხედოთ ერთობლივად. აღზრდის მთელი სასკოლო „ოთხკუთხედი“ უნდა იყოს ჩართული – მასწავლებელი, მოსწავლე, მშობელი, დირექცია.

დისციპლინის ძალისმიერი მეთოდებით დამყარება ნორმალიზებული არ უნდა იყოს საზოგადოებაში, რომელსაც სურს აღზარდოს ქვეყნის აქტიური მოქალაქეები. ეს მოსწავლეებს არ და ვერ „უყალიბებს ლიბერალურ და დემოკრატიულ ღირებულებებზე დამყარებულ სამოქალაქო ცნობიერებას და {არ/ვერ} ეხმარება მათ ოჯახის, საზოგადოებისა და სახელმწიფოს წინაშე საკუთარი უფლება-მოვალეობების გაცნობიერებაში“ (ამონარიდი ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების დოკუმენტიდან).

თუ ჩვენ გვჭირდება თავისუფალი, მოაზროვნე, შემოქმედებითი, საკუთარი პასუხისმგებლობის გამთავისებელი, კანონმორჩილი, ტოლერანტი მოქალაქე, „დაჩუმებულ“ კლასებში ასეთებს ვერ აღვზრდით.

როდესაც ჩვენ ვაიძულებთ მოზარდს მოიქცეს „კარგად“ და მისი მოდრეკის შედეგად ვიღებთ სასურველ შედეგს, საამაყო აქ არაფერია. მიზანი აქ არც აღმზრდელობითია, არც პედაგოგიური. მიზანი მორჩილებაა.

დავსვათ კითხვები:

• როგორი ახალგაზრდების ხილვა გვსურს?
• რა არის ჩვენი აღზრდა-განათლების გრძელვადიანი მიზნები?
• როგორებად ვხედავთ ჩვენს მოსწავლეებს ათწლეულების შემდეგ?

შევიხედოთ კლასებში. ვკითხოთ მასწავლებლებსა და მოსწავლეებს, აღზრდის რა მეთოდებს იყენებს სკოლა, როგორც ინსტიტუცია. როდის და რამდენად არიან მოსწავლეები ჩართულნი სკოლის ყოველდღიურ ცხოვრებაში? მათ ინიციატივებს, სურვილებსა და პროექტებს რამდენად ეთმობა ყურადღება? როგორ და რა ხორციელდება სკოლებში მოსწავლეთა ინიციატივით და მათი უშუალო ჩართულობით? რამდენადაა წახალისებული უპირობო მორჩილება? დისციპლინის დამყარების რა ხერხებს მიმართავენ მასწავლებლები? რა არის, საერთოდ, ეს დისციპლინა და როგორ შეგვიძლია განვმარტოთ ის? კონტროლის გარდა, ახალგაზრდებთან ურთიერთობის რა ფორმებს მიმართავს სკოლა?

შემდეგ დავაკვირდეთ: გამორიცხავს თუ თანხვდება მიზნები (როგორები გვინდა იყვნენ ახალგაზრდები ათწლეულების შემდეგ) და პროცესი (ინსტიტუციაში, სისტემაში – შიგნით – 12 წელი) ერთმანეთს?

თუ მიზანი მოქმედი, შემოქმედი, ინიციატივიანი მოქალაქეების აღზრდაა, რამდენად ეძლევათ მათ ამ უნარების გაწაფვის შესაძლებლობა სკოლაში (მიზანი<პროცესი)? ანუ, თუ მიზანი საკუთარ ქმედებაზე პასუხისმგებელი ადამიანის აღზრდაა, მაშინ პროცესში კონტროლის მექანიზმი საფრთხილო გამოსაყენებელია, რადგან კონტროლით ზემოქმედება კი შესაძლებელია, სასიკეთო (აღმზრდელობითი) ზეგავლენის მოხდენა კი სათუო.

რატომ?

კონტროლი ზემოქმედების ხისტი, პირდაპირი მეთოდია. არჩევანი აქ მიმღებს არ აქვს, მაკონტროლებელი ზედამხედველია, რომელიც ერთპიროვნულად წყვეტს. აღსაზრდელი კი პასიურად მიმღები იმისა, რაც მაკონტროლებელს „სასარგებლოდ“ მიაჩნია. კონტროლი გარდაუვალია აღზრდის ეტაპზე და აღმზრდელმა უნდა გააკონტროლოს აღსაზრდელის ცხოვრება – თავიდან, ახალშობილთან, ყველა მიმართულებით, თანდათან – რაც შეიძლება ნაკლებად, მოზარდობის ხანაში კი საბაზისო დონეზე (უსაფრთხოების ნორმები). აღმზრდელმა აღსაზრდელს ცხოვრებისეული გამოცდილებების მიღება უნდა „აცადოს“. ამის მიღება მუდმივი კონტროლის პირობებში შეუძლებელია. სულ რომ არაფერი, კონტროლის მექანიზმი ყველგან მსუფევი და ყოვლისმომცველი ვერ იქნება.

როგორ ისწავლოს ახალგაზრდამ მედგარი წინააღმდეგობის გაწევა მაშინ, როცა ეს აუცილებელია, თუ ის მორჩილებასაა მიჩვეული? როგორ გააკეთოს საუკეთესო არჩევანი საკუთარი თავისთვის, კეთილდღეობისთვის, თუ მის ნაცვლად ყველაფერს სხვა წყვეტდა? არჩევანის გაკეთება, პასუხისმგებლობის აღება, შედეგების გათვლა, თვითრეგულირება, დაგეგმვა, პრიორიტეტების დასახვა, საკუთარი თავის მხარდაჭერა, საკუთარი თავის შეცნობა, წვნევა უარყოფითი შედეგებისა, თუ რამე ისე არ წავიდა, როგორც დაგეგმილი გქონდა, გამოსავლის ძიება დამოუკიდებელი გზაა.

„ვცდილობ, ვუშვებ შეცდომებს, ვაკეთებ შესაბამის დასკვნებს, ვცდილობ ხელახლა“ – ეს აღსაზრდელის გზაა. „შეეცადე, დაუშვი შეცდომები, გააკეთე შესაბამისი დასკვნები, შეეცადე ხელახლა. მე აქ ვარ, გვერდით ვარ, მხარს დაგიჭერ, თუ დაგჭირდება, დაგანახვებ, კიდევ რა ვარიანტები გაქვს“ – აღმზრდელის გზაა.

„სმენა იყოს და გაგონება“, „როგორც მე ვიტყვი, ისე იქნება“, „სიჩუმე-მეთქი“, „სწორდით! სმენა!“, „ხმა გაიკმინდეთ!“ – კონტროლის, დროებითი ზემოქმედების გზა, რომელიც სასიკეთო ზეგავლენამდე ვერ მიგვიყვანს.

როგორ მოვიქცეთ?

იდეალურ შემთხვევაში, სტატია უნდა ბოლოვდებოდეს რეკომენდაციებით, კონკრეტული რჩევებით, მზა რეცეპტებით, როგორ უნდა მოვიქცე ამა თუ იმ სიტუაციაში, რით ჩავანაცვლოთ კონტროლი, როგორ მოვახდინოთ სასურველი „საუკეთესო ზეგავლენა“ აღსაზრდელებზე.

სასურველია – პუნქტობრივად.

სასურველია – წყაროების მითითებით და გარანტირებული შედეგების დაპირებით, მაგრამ ასეთი რამ არსენალში მე არ მაქვს. რასაკვირველია, მშობლობისა და მასწავლებლობის 20-წლიანმა გამოცდილებამ შემძინა გარკვეული სამარჯვები, გავაკეთე გარკვეული დასკვნები, ვიწვნიე შეცდომების შედეგები, ვისწავლე შეცდომების გამოსწორების ხარჯზე ბევრი რამ, მაგრამ მზა რეცეპტები არ მაქვს.

წერილიც მეტწილად აქცენტირებას ემსახურება. იმის ხაზგასმას, იმის ჩვენებას, რომ კონტროლი და საკონტროლო მექანიზმები აღზრდაში არ არის, ვერ იქნება სამარჯვები, რომლებიც ზედოზირებით უნდა გამოვიყენოთ.

თანამშრომლობა და დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებების ხელშეწყობა, გადაწყვეტილებების თანმდევი შედეგების გათვლა და პასუხისმგებლობის აღება, გააზრებული, გაცნობიერებული, ფხიზელი გონებით გაკეთებული არჩევანი – დანამდვილებით მხოლოდ იმის თქმა შემიძლია, რომ კონტროლის ნაცვლად ურთიერთობის ეს ფორმატი უფრო აღმზრდელობითი, უპრიანი და სასიკეთოა ახალგაზრდა ადამიანისთვის.

სკოლა კი არ უნდა „ამზადებდეს“ ცხოვრებისთვის, სკოლაში უკვე უნდა ჰქონდეთ შესაძლებლობები მოზარდებს, გამოავლინონ საკუთარი უნარები, დახვეწონ ისინი, გაიწაფონ, აიღონ პასუხისმგებლობები, მოვალეობები, გაითავისონ უფლებები, დაიცვან საკუთარი უფლებები და მოითხოვონ საუკეთესო ცვლილებები.

დიახ, მშობლებმა ყველაფერი უკეთ იციან, მაგრამ – მოზარდებო, იქნებ სწორედ თქვენ ხართ ის ადამიანები, რომლებიც მომავალში უკეთესობისკენ შეცვლიან სამყაროს. მსგავსი ცვლილებები ადრეც მრავალჯერ მომხდარა. სინამდვილეში უფროსები შეცდომას უშვებენ, როდესაც ისინი დარწმუნებული არიან, რომ ნებისმიერ საკითხში გაცილებით უკეთ ერკვევიან, ვიდრე მათი შვილები. მშობლები, როგორც „ყოვლისმცოდნე“ უფროსები ცდილობენ, გაუზიარონ საკუთარი ცოდნა და გამოცდილება შვილებს, რათა თავიდან ააცილონ შესაძლო შეცდომები და პრობლემები.

ძვირფასო მკითხველო, განვაგრძობთ თქვენთვის უკვე ნაცნობი ავტორის Dean Burnett წიგნის – „რატომ ვერ ახერხებენ მშობლები საკუთარი შვილების გაგებას და როგორ გადავჭრათ ეს პრობლემა“ – გაცნობას. ავტორი არის ნეირობიოლოგი, კარდიფის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიური სკოლის ლექტორი, ბლოგერი, ექსპერტი, ბესტსელერების ავტორი, ბირმინგემის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიწვეული მეცნიერ-თანამშრომელი (ავტორის შესახებ უფრო ვრცელ ინფორმაციას შეგიძლიათ წინა სტატიებში გაეცნოთ).

საქმე ის გახლავთ, რომ – განმარტავს ავტორი – მშობლების თავის ტვინს გავლილი აქვს განვითარების ყველა საჭირო ეტაპი, რაც უადვილებს მათ შვილების ცხოვრებაში მოსახდენი ცვლილებებისა და განსაკუთრებით შესაძლო შეცდომების განჭვრეტას. უფროსების ცხოვრებისეული ცოდნა და გამოცდილება წინმსწრებად პროგნოზირებს შესაძლო საფრთხეებსა და მოსალოდნელ უსიამოვნებებზე. აი, ზუსტად ამიტომ კარგი იქნება, თუ მშობლების გაფრთხილებებს შვილები ხანდახან მაინც გაითვალისწინებენ. უდავოა, რომ მშობლები ხშირ შემთხვევაში მართლები არიან, მაგრამ არა ყოველთვის.

როდესაც მოზარდები ცდილობენ, გაერკვნენ, როგორ არის მოწყობილი სამყარო, მათ გარკვეული შეხედულებები უყალიბდებათ. ამ პროცესზე სერიოზულ გავლენას ახდენენ უფროსები. აქ ერთი პრობლემა იჩენს თავს: მშობლებს ხშირ შემთხვევაში საკუთარი მოძველებული მოსაზრებების გადაცემა უწევთ შვილებისთვის. სწორედ ამიტომ უფროსებთან კინკლაობა ან თუნდაც კონფლიქტი ზოგჯერ გამართლებულია.

ძვირფასო მკითხველო, დარწმუნებული ვარ გახსოვს, რომ ეს წიგნი ძირითადად თინეიჯერებისთვის არის დაწერილი, თუ უფროსებიც გაეცნობიან მის ფრაგმენტებს ვეტყვი, რომ მათი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ჩვევაა, უმტკიცონ შვილებს: „ჩვენს ახალგაზრდობაში ყველაფერი უკეთ იყო“. სამწუხაროდ, მსგავსი ამპარტავნული მტკიცებულებები ნეგატიურად აისახება მშობლების შვილებთან ურთიერთობებზე. ზოგადად, მიიჩნევა, რომ ბავშვობის დროინდელი მოგონებები პოზიტივისკენ გადახრის ტენდენციით ხასიათდება. უფროსები ხანდახან იმახსოვრებენ თავიანთი ცხოვრების წარმატებულ მომენტებს, როგორც საკუთარი „გენიალური“ მიღწევების შედეგს. ამით აიხსნება, უფროსების გადაჭარბებული პოზიტიური დამოკიდებულება საკუთარი სასკოლო ასაკის მიმართ და კიდევ ის გარემოება, რომ მათ არ ესმით, რა რთულია მოზარდობის პერიოდი, მიუხედავად იმისა, რომ თავადაც გადაიტანეს ასაკობრივი კრიზისები. ადამიანის თავის ტვინი ახდენს თავისივე მოგონებების კორექტირებას, რაც ჩვენი წარსული მიღწევების პოზიტიურ ცვლილებას იწვევს. სწორედ ამიტომ, როდესაც ადამიანები „იხსენებენ“ საკუთარ წარმატებებს, მათი თვითშეფასება მაღლდება.

• ტრადიციულად მოკლე შეჯამებისთვის ჩამოვაყალიბოთ პრობლემის არსი: მოზარდები არ ეთანხმებიან მშობლებს ფუნდამენტურ საკითხებში;
• უფროსები მუდამ ამტკიცებენ, რომ ისინი ყოველთვის და ყველაფერში მართლები არიან, რაც განპირობებულია მათი უფრო ჭკვიანი, გამოცდილი და განათლებული პერსონით;
• მიუხედავად იმისა, რომ მშობლების მიერ სამყაროს მსოფლაღქმა თანდათანობით უფრო და უფრო მოძველებული ხდება, ამის ახსნა ძალიან რთულია. უფრო მეტიც, არის შემთხვევები, როდესაც უფროსები საკუთარ შეხედულებებს თავს ახვევენ შვილებს და ამას დიდი წარმატებით ახერხებენ.

ძვირფასო მოზარდებო, მიმართავს ბრიტანელი ნეირომეცნიერი თინეიჯერებს -უფროსებისთვის წინააღმდეგობის გაწევა ყოველთვის რთულია. მაგრამ ამ საბაბით მათთან კამათზე  უარის თქმა არ არის სწორი, რადგან მშობლების „მოძველებული“ შეხედულებებისა და თქვენდამი გაზვიადებული მოლოდინების გამო ცხოვრება თავს ცუდად გაგრძნობინებთ. ეს ყველაფერი კი, შესაძლოა დიდი სტრესის გამომწვევი გახდეს აწმყოში, ხოლო მომავალში, დიდი ალბათობით პრობლემებს შეგიქმნით. უკვე ვთქვით, რომ მშობლების დარწმუნება, შეცვალონ  საკუთარი შეხედულებები პრაქტიკულად შეუძლებელია. მაგრამ შვილები მაინც უნდა შეეცადონ მშობლების მცდარი შეხედულებების კორექციას, უფროსები ხომ ამას თავისით არ გააკეთებენ.

დასასრულ რამდენიმე რჩევა მოზარდებს:

1. თუ თქვენ რაიმე მიზეზის გამო არ შეგიძლიათ მოელაპარაკოთ უფროსებს, არ ღირს ძალიან დიდი დროისა და ყურადღების დათმობა ამ კონკრეტული შემთხვევისთვის. მაგალითად, შენ ვერ თანხმდები შენს მშობლებთან იმის გამო, რომ ისინი ცდილობენ, თავად შეგირჩიონ ტანსაცმელი. ასეთ და მსგავს სიტუაციებში, სჯობს მოახერხო და საუბარი ისეთ თემაზე გადაიტანო, რომელშიც თანხმდებით.

დავუშვათ, თქვენ ვერ თანხმდებით იმაზე, როგორი ჩაცმულობა შეეფერება მოზარდს, მაგრამ შესაძლოა ერთნაირი მოსაზრება გქონდეთ გუშინდელ ნათესაურ შეხვედრაზე, რა შეუფერებლად გამოიყურებოდა ერთ-ერთი ბიძაშვილის კოსტიუმი; ან იქნებ ასე შემოაბრუნოთ სიტუაცია: „ჩემი სამოსი ყველას მოეწონა“; ეს მარტივი მაგალითები იმიტომ შემოგთავაზეთ, რომ თავადაც შეძლოთ მსგავს ან თუნდაც შედარებით განსხვავებულ სიტუაციაში მოძებნოთ კრეატიული და ოპტიმალური გამოსავალი, რათა კონფლიქტი კი არ გააღრმაოთ, არამედ ერთმანეთს მოელაპარაკოთ;

2. როდესაც მშობლებსა და მოზარდებს განსხვავებული შეხედულებები აქვთ, ძალიან სასარგებლოა მოქნილობის გამოჩენა. კამათის დროს მნიშვნელოვანია, მხარეებმა გამოამჟღავნონ ემოციების ფართო სპექტრის გამოხატვის უნარი (მაგალითად, არა მხოლოდ ბრაზისა და მრისხანების ამოთქმაა კარგი, არამედ თუნდაც წყენისა და სინანულის), რაც იმის აღმნიშვნელი იქნება, რომ თქვენ მტკიცე, ჯანსაღი ურთიერთობები გაქვთ. როგორც უკვე ითქვა, მშობლები ხშირად ცდებიან. მშობლებსა და შვილებს, გარკვეული საკითხების გარშემო ერთმანეთისგან განსხვავებული, შეხედულებები აქვთ. მაგრამ ყველასთვის უკეთესი იქნება, თუ ნებისმიერ უთანხმოებას ერთეულ შემთხვევად განიხილავენ მხარეები და იმ სხვა მრავალ თემაზე კონცენტრირდებიან, რომლებთან დაკავშირებითაც არანაირი უთანხმოება არ არსებობს.

ზოგჯერ ისეც ხდება, რომ კამათისგან თავის შეკავება ძალიან რთულია მოზარდისთვის, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ის გაბრაზებულია ან ნერვები აქვს აშლილი. მაგრამ დარწმუნებით მინდა ვთქვა, რომ ამის გაკეთება სრულიად შესაძლებელი გახდება, თუ ის მიხვდება, რომ საბოლოოდ თავშეკავება უფრო დიდ შედეგს გამოიღებს, ვიდრე თავშეუკავებლობა. თანაც კამათის განახლება თავისუფლად შეიძლება მოგვიანებით, როდესაც მშობლები  საკუთარ სიჯიუტეს მცირედით მაინც შეასუსტებენ.

ძვირფასო მკითხველო, ბრიტანელი ნეირომეცნიერის Dean Burnett მოსაზრებების გაცნობას ვასრულებთ მისი შემაჯამებელი რჩევებით:

• როდესაც, შენ პატარა იყავი, ფიქრობდი, რომ მშობლები მთელი სამყაროს ყოვლისშემძლე მბრძანებლები არიან და მათ ყველაფერი იციან. ახლა შენ უკვე მოზარდი ხარ და ხვდები, რომ ეს ასე სულაც არ არის. შეხედულებების ასეთი მკვეთრი ცვლილება ხშირად თინეიჯერებში ძალიან უსიამოვნო განცდების გამომწვევი ხდება, რაც მოზარდებსა და უფროსებს შორის ურთიერთობების გადახედვას საჭიროებს, თანაც ეს პროცესი შესაძლებელია რამდენჯერმე განმეორდეს;
• გამოდის, რომ შენი მშობლები უბრალოდ ჩვეულებრივი მოკვდავი ადამიანები არიან, რომლებსაც სრულიად ორდინალური და თანაც არცთუ ისე სრულყოფილი თავის ტვინი აქვთ, რაც ხანდახან მათ ცხოვრებას ურთულებს;
• მშობლებს სურთ, რომ ისინი უყვარდეთ, ჰქონდეთ წარმატებები და იყვნენ ბედნიერი;
• მათ, ისევე როგორც დანარჩენ უფროსებს აქვთ ემოციები, განცდები. შფოთავენ და ნერვიულობენ იმ ადამიანებზე, რომლებიც უყვართ;
• მათ ყოველდღიურად უწევთ სტრესისა და სხვა სირთულეების გადალახვა;
• მშობლები არიან ადამიანები და მათ საკუთარ არასრულფასოვნებასა და პრობლემებთან გამკლავება უწევთ;
• ბოლოს და ბოლოს უნდა გახსოვდეთ, რომ მშობლები არიან ადამიანები, რომლებიც თავის დროზე, როდესაც თავად იყვნენ თინეიჯერები, ხშირად კამათობდნენ და ზოგჯერ კონფლიქტებსაც კი აწყობდნენ საკუთარ მშობლებთან.

რაც დრო გადის, წიგნს სულ უფრო მეტი კონკურენტი უჩნდება. ბავშვების გულშიც და ხელშიც ფურცლებს ტექნიკა ანაცვლებს. მშობლებს დღითიდღე მეტი ძალისხმევა გვჭირდება იმის მისაღწევად, რომ თანამედროვე ბავშვი წიგნებთან დავამეგობროთ.

კითხვა საბაზისო უნარია, რომელზეც სხვა უნარები უნდა დაშენდეს. თუ ბავშვი გამართულად ვერ კითხულობს, წაკითხულიდან აზრი ვერ გამოაქვს ან მისი კრიტიკულად გააზრება არ შეუძლია, ცხადია, მას საგნების სწავლაც გაუჭირდება და ნასწავლის ცხოვრებაში გამოყენებაც.

რა არის საჭირო მშობლებისგან იმისთვის, რომ ბავშვმა წიგნი შეიყვაროს?

ბავშვებსა და წიგნებს შორის არსებული დისტანციის შესამცირებლად შედეგიანია წიგნთან დაკავშირებული რიტუალების დანერგვა, რომლებიც სამ ფაზად შეგვიძლია დავყოთ:

• რიტუალი კითხვის მოტივაციის ასამაღლებლად;
• რიტუალი წიგნების შესარჩევად;
• წიგნის კითხვის რიტუალი.

დავიწყოთ იმით, რომ კითხვა ბავშვების ექსკლუზიური მოვალეობა არ არის. კითხვა პროცესია, რომელიც ნებისმიერ ასაკში საჭირო და სასიამოვნოა.

თუ ბავშვი ხედავს, რომ მისი მშობლები ან ოჯახის სხვა ზრდასრული წევრები არასოდეს კითხულობენ, ხოლო მას მუდამ წიგნისკენ უბიძგებენ, ის ამ მითითებას მოვალეობად განიხილავს და არ მოუნდება მისი გაკეთება. ამიტომ მნიშვნელოვანია, მშობელი იყოს ბავშვის როლური მოდელი და შვილს თავისი ქცევით აძლევდეს მაგალითს.

სკოლამდელ და დაწყებით საფეხურზე მნიშვნელოვანია, მშობელმა დრო დაუთმოს შვილთან ერთად ხმამაღლა კითხვის რიტუალს, სადაც ბავშვი ხან მკითხველის როლში იქნება, ხან მსმენელის. ფსიქოლოგები ამბობენ, რომ წაკითხული ფურცლების რაოდენობაზე მეტად მნიშვნელოვანია ის, რომ ბავშვი აქტიურად იყოს ჩართული კითხვის პროცესში. მშობელი აზუსტებდეს, რამდენად ესმის ბავშვს წაკითხული; რა ემოცია მოაქვს შინაარსს? ეკითხებოდეს აზრს, როგორ მოიქცეოდა გმირის ადგილას? როგორ დაასრულებდა სიუჟეტს? გარდა კითხვის უნარის განვითარებისა, ასეთი რიტუალი ბავშვს და მშობელს ერთმანეთთან დააახლოებს. მშობელთან ერთად გატარებული დრო სკოლამდელი და დაწყებითი სკოლის ასაკის ბავშვისთვის წიგნის მნიშვნელობას ერთი-ორად გაზრდის.

მშობლები ხშირად ეჭვის თვალით ვუყურებთ იმ წიგნებს, რომლებსაც ბავშვები ირჩევენ. ვფიქრობთ, რომ სადაც ბევრი ნახატი და ცოტა ტექსტია, ასეთ წიგნს ლიტერატურული ღირებულება არ გააჩნია და აქედან ბავშვი ვერაფერს ისწავლის. ამ მიზეზით ხშირად ხდება, რომ ბავშვს მშობელი ურჩევს წიგნს თავისი გემოვნებით ან გამოცდილებით და არ ითვალისწინებს, რამდენად შეუძლია პატარას წაიკითხოს, გაიგოს და ისიამოვნოს მშობლის არჩევანით. დღეს წიგნის მაღაზიებში საბავშვო ლიტერატურის უზარმაზარი არჩევანია, რასაც მშობლების თაობა მოკლებული იყო ბავშვობის ასაკში. შესაბამისად, მათი გამოცდილება ბევრად უფრო ნაცრისფერია, ვიდრე დღეს შეგვიძლია შევუქმნათ შვილებს. თანამედროვე ბავშვის ლიტერატურით დაინტერესება სწორედ ფერადნახატებიანი წიგნებით არის შესაძლებელი. ბავშვი, რომელსაც ჯიბეში სმარტფონი უდევს, წიგნის კითხვას პირდაპირ კლასიკური ნაწარმოებით ვერ დაიწყებს. მას სჭირდება წიგნთან მარტო დარჩენის გამოცდილება, გადაფურცვლის შეგრძნება და ახლის აღმოჩენის სურვილის გაღვივება.

იმისთვის, რომ ბავშვმა სიამოვნება მიიღოს, ის აუცილებლად უნდა მონაწილეობდეს წიგნის შერჩევის რიტუალში. ოჯახთან ერთად წიგნის ფესტივალზე, ბიბლიოთეკაში თუ წიგნის მაღაზიაში წასვლა ზეიმს უნდა დაემსგავსოს, რომლისთვისაც ოჯახი საგანგებოდ ემზადება.

ბავშვზე დადებით გავლენას ახდენს მშობლის მიერ წაკითხული წიგნის შინაარსზე საუბარი. როცა შთაბეჭდილების ქვეშ მყოფი მშობელი შვილს აღტაცებით უყვება, რა მოხდა წიგნში ისეთი, რომ პერსონაჟი ამ მდგომარეობამდე მიიყვანა. ეს ბავშვის ინტერესს აღძრავს.

არანაკლები დატვირთვა აქვს წიგნის კითხვისთვის დროის შერჩევას. დაძალება, როცა ბავშვს სხვა რამის კეთების სურვილი აქვს, პატარას და წიგნს ერთმანეთთაც ვერ დააახლოებს. უფრო პირიქით. ხოლო სასჯელის მიზნით ბავშვის წიგნის წაკითხვით დასანქცირებამ შეიძლება სამუდამოდ ჩამოაშოროს ბავშვი ლიტერატურის სიყვარულს. ბავშვს უნდა ჰქონდეს არჩევანი, რა წაიკითხოს, როდის წაიკითხოს და უნდა ჰქონდეს განცდა, რომ თავისი თავისთვის კითხულობს და არა მშობლისთვის ან მასწავლებლისთვის.

მშობლის ამოცანა უნდა იყოს, რომ ბავშვს შეაყვაროს კითხვა.

თანამედროვე მშობლები ხშირად რადიკალურად აფასებენ წიგნის კითხვისადმი შვილის დამოკიდებულებას. თუ ბავშვი არ კითხულობს, მუდამ შენიშვნებს აძლევენ, აძალებენ, აძაგებენ. და პირიქით, თუ ბავშვი კითხულობს, ამ თვისებას მის მთავარ ღირსებად ასახელებენ. ილიას სიტყვებით რომ ავუხსნათ მშობლებს: „არც უწიგნობა ვარგა და არც მარტო წიგნებიდამ გამოხედვა. უწიგნოდ თვალთახედვის ისარი მოკლეა და მარტო წიგნითაც საკმაოდ გრძელი არ არის“.

ადამიანს ნებისმიერ ასაკში შეიძლება დაუდგეს მომენტი, როცა წიგნის კითხვა არ სურს, დრო არ აქვს ან შეიძლება იმდენად გადატვირთული იყოს, რომ კონცენტრაცია ვერ შეძლოს. ბავშვის ცხოვრებაშიც შეიძლება მოხდეს იგივე და ეს ბუნებრივია.

ამიტომ მშობლის მხრიდან რადიკალური ნაბიჯების გადადგმა შედეგზე ორიენტირებული არ არის. მისი მხრიდან უფრო კრეატიული მიდგომების გამოყენება სჯობს, ბავშვის მოსმენა, დაკვირვება, შეთანხმება, ზემოთ ჩამოთვლილი რიტუალების დანერგვა და ახალი წესებით მოქმედება, რომელიც ნაბიჯ-ნაბიჯ მიიყვანს ბავშვს წიგნის სიყვარულამდე.

სტატია მომზადებულია დისკუსიის „თანამედროვე ბავშვი და წიგნიერება“ მიხედვით, რომელიც მიეძღვნა წიგნის კითხვის მსოფლიო დღეს. ვიდეორესურსი იხილეთ ბმულზე https://www.facebook.com/100057146123097/videos/718000313734581

ცოტა ხნის წინ, როცა ყველასთვის კარგად ცნობილი PISA-ს ტესტების შედეგები გამოქვეყნდა და ქვეყანა მღელვარებამ მოიცვა, მე ჩემს კოლეგას ვუხსნიდი, რომ პირველ ათეულში მყოფ ქვეყნებს სასკოლო განათლების ერთმანეთისგან რადიკალურად განსხვავებული სისტემები აქვთ; და ჩემთვის სკანდინავიური ქვეყნების მიდგმა უფრო მისაღებია, ვიდრე, მაგალითად, სინგაპურის, სადაც ბავშვები უფრო მეტ დროს ანდომებენ დავალებების მომზადებას და სასწავლო პროგრამაც უფრო გადატვირთულია. ჩემი ცოდნა სხვადასხვა ქვეყნის განათლების სისტემის შესახებ ძირითადად იმ დოკუმენტურ ფილმებს ემყარება, რომლებსაც იუტუბზე ვუყურებ ხოლმე მოცალეობისას ან რუტინული საქმეების შესრულების დროს.

დოკუმენტური ფილმები არის ხოლმე პასუხი ჩემი შვილების ინტერესებზეც – ხან ოკეანის ბინადრების სამყაროს ვიკვლევთ, სხვა ჯერზე იაპონურ ხელოვნებაში ვიღრმავებთ ცოდნას ან სულაც ჩვენი საყვარელი მწერლების ან მუსიკოსების სამყაროს უკეთ აღქმას ვცდილობთ მათი ცხოვრებისეული დეტალების გახსენებით. არის საღამოები, როცა უბრალოდ ვუყურებთ ხოლმე, როგორ იბრძვიან შვედეთის პატარა დასახლებებში გადასარჩენად, რაც გამალებული ურბანიზაციის ფონზე უფრო და უფრო რთული ხდება; როგორ აშენებენ თამბაქოსა და ზეთისხილის პლანტაციებს საბერძნეთის ზღვისპირეთში ახალგაზრდა ოჯახები; როგორ იბრძვიან გერმანიის დიდ ქალაქებში ურბანული ბაღჩების გადასარჩენად სამეზობლოები; და ხან იმას, როგორ იმატა ვარშავის გარეუბნებში ასანთის კოლოფებივით პატარა ბინიანი კორპუსების რაოდენობამ – ეს ამბები გვეხმარება სკოლისა და სამსახურების მერე დაღლილებს, როცა აღარც კითხვის და აღარც სეირნობის თავი არ გვაქვს სხვა ხალხის ამბები გავიგოთ, სხვა ადგილები ვნახოთ, სხვების ფანჯრებსა და ცხოვრებაში შევიხედოთ, მსგავსებები და განსხვავებები ვიპოვოთ და ნამდვილი მოგზაურობების გეგმებიც დავაწყოთ. და კიდევ, ეს არის სავარჯიშო სხვადასხვა კულტურის გაცნობისთვის, განსხვავებული ადამიანების მოსმენის კულტურის გამომუშავებისთვის.

ამ წერილის დაწერამდე ბევრი ადამიანის მოსაზრებას გავეცანი იმის შესახებ, როგორ შეიძლება იყოს დოკუმენტური ფილმები გამოყენებული სასწავლო პროცესში, როგორც დამატებითი რესურსი ან საგაკვეთილო პროცესის ნაწილი. თანამედროვე ტექნოლოგიებით გაჯერებულ სამყაროში ყველა თანხმდება იმაზე, რომ მხოლოდ ტექსტური მასალა და ნახატი ილუსტრაციები საკმარისი აღარ არის მოზარდების ყურადღების დასაჭერად – მაღალხარისხიანი, თუნდაც სატელევიზიო დოკუმენტური ფილმები კონცენტრირებულად გვთავაზობენ ვიზუალურ მასალასაც და ვერბალურ ინფორმაციასაც იმ საკითხებზე, რომლებსაც სხვადასხვა საგანში შეიძლება გადიოდეს ბავშვი. მაგალითად, თითქმის არ მეგულება სასკოლო სახელმძღვანელო, რომელსაც შეუძლია მეორე მსოფლიო ომის ამბები ისე თანმიმდევრულად, დეტალურად და საინტერესოდ გადმოსცეს, როგორც ეს netflix-ის 2019 წელს საარქივო მასალებზე დაყრდნობით მომზადებულ დოკუმენტურ სერიალშია.

მე რამდენიმე ამოჩემებული პლატფორმა მაქვს, სადაც დოკუმენტურ ფილმებს ვუყურებ ხოლმე: DW Documentary, Arte, National Geographic, Smithsonian Channel იუტუბზე და ნეტფლიქსი. აქ თავმოყრილი ფილმები უფრო სატელევიზიო, მასობრივი პროდუქციაა და მაღალმხატვრულ დოკუმენტურ კინოზე ეგზისტენციალური საკითხებით ვერ გამოირჩევა, თუმცა არც მდარე პროდუქციის კატეგორიაში გადის. მათი ყურება ბევრად უფრო სასიამოვნო და ინფორმაციულია, ვიდრე სტანდარტული სატელევიზიო პროდუქცია ან სოციალური ქსელების უკონტროლო „სქროლვა”.

ბავშვებისთვის სანახავი და სასწავლო პროცესში დასაინტეგრირებელი დოკუმენტური ფილმების არაერთი სია არსებობს. ნამუშევრების თემატიკა, რომლებსაც ამ სიებში შეხვდებით ფართოა – ბულინგიდან გარემოს დაცვამდე. ამ სიებს ჩემი დახმარების გარეშეც მარტივად ნახავთ ინტერნეტში.

მე ორი რეკომენდაცია მაქვს:

• თბილისში რამდენიმე თვეა ფუნქციონირებს დოკუმენტური კინო-კლუბი, რომელიც ყოველ ორშაბათს კინოთეატრს „ამირანში“ აჩვენებს სხვადასხვა თემატიკის მაღალხარისხიან დოკუმენტურ ფილმს;
• ნიუ-იორკ თაიმსს აქვს სასწავლო პროგრამა, რომელიც მოიცავს კინო-კლუბსაც. გამოცემა ყოველკვირეულად საკუთარი პროდუქციიდან ერთ ნამუშევარს არჩევს და მას სთავაზობს მოზარდებს, მათ მშობლებსა და მასწავლებლებს.

რესურსები სასწავლო პროცესის განუყოფელი ნაწილია. რაც უფრო მეტი და საინტერესო რესურსით ვამდიდრებთ გაკვეთილს, მით უფრო იზრდება მოსწავლეთა ჩართულობა, მოტივაცია და ენთუზიაზმი.

ტექნოლოგიების განვითარების კვალდაკვალ იზრდება რესურსებზე ხელმისაწვდომობაც. წლების წინ რაც მიუწვდომელი იყო, ახლა მარტივი ძებნით შესაძლებელია ჩვენს კლასებში აღმოჩნდეს.

ამჯერად გთავაზობთ ჰარვარდის უნივერსიტეტის უმაღლესი განათლების სკოლის  რესურსებს. ვებგვერდზე განთავსებული მასალები მოსწავლეებს ეხმარება ისეთი უნარების განვითარებაში, როგორებიცაა – კრიტიკული აზროვნება, კონცენტრირება, კითხვების ფორმულირება, პრობლემების იდენტიფიცირება და გამოსავლის ძიება და ა.შ.

განვიხილოთ რამდენიმე მათგანი.

გლობალური აზროვნების  ხელშემწყობი აქტივობები

3 – რატომ?

ავიღოთ საკითხი კლიმატის ცვლილება და განვიხილოთ შემოთავაზებული რესურსის მიხედვით.  დავსვათ კითხვები:

• რატომ შეიძლება ეს [თემა, კითხვა] იყოს ჩემთვის მნიშვნელოვანი?
• რატომ შეიძლება იყოს ეს მნიშვნელოვანი ჩემ გარშემო მყოფთათვის [ოჯახი, მეგობრები, ქალაქი, ერი]?
• რატომ შეიძლება მას მნიშვნელობა ჰქონდეს მსოფლიოსთვის?

ეს კონკრეტული რესურსი მოსწავლეს უბიძგებს, იფიქროს ლოკალურიდან გლობალურისკენ. მოსწავლე ფიქრის პროცესში აღმოაჩენს, რომ პრობლემა, რომელიც მას აწუხებს, თავს იჩენს სხვებთანაც და მათთვისაც თანაბარმნიშვნელოვანია.

მოქმედების წრეები

შემოთავაზებული რესურსი მოსწავლეს ეხმარება, დაფიქრდეს და გადადგას ის ნაბიჯები, რომლებსაც გადადგამდა მარტო თუ თანამოაზრეებთან ერთად, როგორც ლოკალური, ასევე გლობალური პრობლემების მოსაგვარებლად.

რა შემიძლია გავაკეთო? წვლილი შევიტანო…

• ჩემი ახლო წრისთვის (მეგობრები, ოჯახის წევრები, ვისაც ვიცნობ)?
• ჩემი საზოგადოებისთვის (ჩემი სკოლა, სამეზობლო, თემი)?
• სამყაროსთვის (ჩემი უშუალო გარემოს მიღმა)?

შემოთავაზებული აქტივობა გონებრივი იერიშის, იდეების თავმოყრის კარგი საშუალებაა. ასევე, რესურსი ხელს უწყობს მოსწავლეებში განწყობის ჩამოყალიბებასა და მოტივაციის ზრდას – იმოქმედონ პირად, ადგილობრივ და გლობალურ დონეზე.

აქტივობები კითხვების ფორმულირებისთვის, ალტერნატივების, შესაძლებლობებისა და ანალოგიების გენერირებისთვის

3-2-1 – ხიდი

აქტივობა მოსწავლეს ეხმარება წინარე ცოდნის ფაზაზე არსებული ინფორმაციის ორგანიზებასა და შესწავლის შემდეგ მიღებულ ინფორმაციასთან შედარებაში.

მაგალითად, მე-7 კლასში, ცნება ტოლერანტობის დამუშავებამდე, მოსწავლეებს უკვე აქვთ ზოგადი წარმოდგენა ამ ტერმინთან მიმართებით. შესაბამისად, მოსწავლეებს ვთხოვთ, დაწერონ:

• 3 სიტყვა, წინადადება ან იდეა;
• 2 კითხვა, რომლებიც აქვთ ცნებასთან მიმართებით;
• 1 მეტაფორა, მსგავსება ან შედარება.

აღნიშნულს ვიმეორებთ ცნების დამუშავების, ანუ რამდენიმე გაკვეთილის შემდეგ.

კარგი კითხვები იწყება…

რა სახის აზროვნებას უწყობს ხელს აღნიშნული აქტივობა?

კითხვის ჩამოყალიბება და დასმა მარტივი პროცესი არ არის. ის დაკავშირებულია კრიტიკულ აზროვნებასთან. მას სჭირდება გაწაფვა და დახელოვნება. შემოთავაზებული აქტივობა მოსწავლეს ეხმარება სწორი კითხვების შემუშავებასა და სწორად ფორმულირებაში.

აქტივობის დასაწყისში შეგიძლიათ თქვენს მოსწავლეებს ჰკითხოთ, როგორია კარგი შეკითხვები? ასევე მნიშვნელოვანია, რომ მოსწავლეებისთვის ნათელი იყოს საკითხი, თემა, ცნება ნახატი თუ სხვა რამ, რომელთა ირგვლივაც მოუწევთ კითხვების ფორმულირება.

სურათების, ვიზუალური ობიექტების შესწავლა

სასკოლო სახელმძღვანელოებში მრავლად გვხდება პოსტერები, ფოტოები და სხვა სახის ვიზუალური საშუალებები. საჭიროა ეფექტური აქტივობები მათი დანიშნულებისა თუ ძირითადი სათქმელის უკეთ გასააზრებლად.

აქტივობა „შეხედე, იფიქრე, დაინტერესდი“ გვეხმარება ფოტოების, ვიზუალური გრაფიკის გააზრებაში. რესურსი უბიძგებს მოსწავლეებს, გააკეთონ დაკვირვებები და შემოგვთავაზონ საკუთარი ინტერპრეტაციები.

მოსწავლეებს ვაჩვენებთ ფოტოს და ვეკითხებით:

• რას ხედავ?
• რას ფიქრობ?
• რა გაინტერესებს/რით დაინტერესდი?

შემოთავაზებული აქტივობა უნდა გამოიყენოთ ისეთ ობიექტთან, როგორიცაა სურათი, პოსტერი, სქემა, ვიდეო და ა.შ. მნიშვნელოვანია, რომ შეთავაზებული ვიზუალი იძლეოდეს დაკვირვებისა და ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას.

ზემოთ განხილული რესურსები მომზადებულია ჰარვარდის უნივერსიტეტის უმაღლესი განათლების სკოლის ვებგვერდზე განთავსებული მასალების მიხედვით. რესურსები ადაპტირებულია ქართულ რეალობასთან.

ვებგვერდზე, დაინტერესებულ მასწავლებლებს შეუძლიათ გაეცნონ სხვადასხვა კატეგორიას, შეარჩიონ სასურველი აქტივობა და შეიტანონ საკლასო ოთახში.