საყოველთაოდ ცნობილია, რომ სადაც წყალია, იქ სიცოცხლეა. ძირძველი ხალხი მთელ მსოფლიოში იზიარებს რწმენას წყლის სიწმინდის შესახებ.
მდინარეებს ოდითგანვე სცემდნენ თაყვანს სხვადასხვა კულტურებსა და რელიგიებში და განიხილავდნენ როგორც სიცოცხლის, სიწმინდისა და სულიერების სიმბოლოს.
მდინარე ურუბამბა
მდინარე ურუბამბას სახელი მომდინარეობს კეჩუა ურუპამპადან, რაც ნიშნავს “ობობების პლატოს”. ინკების დროს იგი ცნობილი იყო როგორც ვილკამაიუ (წმინდა მდინარე). ეს არის პერუს ერთ-ერთი მთავარი მდინარე და ამაზონის აუზის ნაწილი.
მდინარე ურუბამბა (სიგრძით 725 კმ) სათავეს იღებს ცენტრალური ანდების წყალგამყოფ მასივზე. იგი ტიპური მთის მდინარეა ჭორომებით და ჩანჩქერებით, მიედინება ღრმა კანიონში და ერთვის მდინარე ტამბოს, რის შედეგადაც წარმოიქმნება მდინარე უკაიალი. იგი კვეთს ინკების მთელ წმინდა ველს და გადის მაჩუ-პიქჩუს მთის ძირში.
წარწერა ფოტოზე: აგუას-კალიენტესი (ესპ. Aguas Calientes ცხელი წყალი ან ცხელი წყაროები), ზოგჯერ მოხსენიებული როგორც მაჩუ-პიქჩუ ქალაქი – ქალაქი პერუში, მდინარე ურუბამბაზე. იგი ისტორიულ ძეგლ მაჩუ-პიქჩუმდე მისასვლელი უახლოესი წერტილია, მდებარეობს მისგან მხოლოდ 6 კილომეტრში, 1,5 სთ ფეხით სავალ მანძილზე. ტურისტებისთვის გახსნილია მრავალი სასტუმრო და რესტორანი, ისევე როგორც ბუნებრივი ცხელი აბანოები, საიდანაც მომდინარეობს ქალაქის სახელი.
ათასწლეულების მანძილზე მდინარე ურუბამბა ანდების ხალხებისთვის მნივნელოვანი წყარო იყო, ის რეგიონში კაცობრიობის ისტორიისა და კულტურული განვითარების კურსს აყალიბებდა. იმ ცნობილ ცივილიზაციებს შორის, რომლებიც ცხოვრობდნენ მის ნაყოფიერ სანაპიროებზე, იყვნენ ინკები.
მდინარე ურუბამბას ღრმა სულიერი მნიშვნელობა ჰქონდა ინკებისთვის. იგი განასახიერებდა იმ წმინდა კავშირს დედამიწასა და წყალს, სიცოცხლესა და საარსებო წყაროს შორის, რომელიც ინარჩუნებდა მათ ცივილიზაციას საუკუნეების განმავლობაში. მის ნაპირებთან, ინკებმა ააშენეს სასოფლო-სამეურნეო ტერასებისა და სარწყავი არხების ქსელი, გამოიყენეს მდინარის ძალა სიმინდის, კარტოფილისა და სხვა ძირითადი კულტურების მოსაშენებლად.
მაგრამ, ალბათ, ინკების ყველაზე მდგრადი მემკვიდრეობა არის მდინარე ურუბამბას გასწვრივ მაჩუ-პიქჩუს საკულტო ციტადელი მთის თავზე, რომელიც ველს გადაჰყურებს. მე-15 საუკუნეში აშენებული, როგორც სამეფო მამული და სულიერი საკურთხეველი, მაჩუ-პიქჩუ ადასტურებს ინკების ცივილიზაციის გამომგონებლობისა და არქიტექტურულ ნიჭს.
ხედი მდინარე ურუბამბას მაჩუ-პიქჩუდან
მდინარე ურუბამბა ინკებისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან სატრანსპორტო გზას ასრულებდა – ხელს უწყობდა ვაჭრობას და კომუნიკაციას იმპერიის შორეულ რეგიონებს შორის. მის ნაპირებთან ინკების უძველესი გზები და ბილიკები კვეთდა ლანდშაფტს და აკავშირებდა შორეულ სოფლებს, მთის დასახლებებს წმინდა ველის ხმაურიან ბაზრებსა და ადმინისტრაციულ ცენტრებს. ამ სავაჭრო ქსელებმა ხელი შეუწყო ეკონომიკურ გაცვლას და იდეების, ტექნოლოგიებისა და კულტურული პრაქტიკის გავრცელებას.
უფრო მეტიც, მდინარე ურუბამბა ცენტრალურ როლს ასრულებდა ინკების რელიგიურ რიტუალებსა და ცერემონიებში, რომლებიც პატივს სცემდნენ მას, როგორც წმინდა ღვთაებასა და თავიანთი მიწების მფარველს. მდინარის ღმერთის პაჩამამასადმი მიძღვნილი ტაძრები და სალოცავები ამშვენებდა მის ნაპირებს, სადაც ოქროს, ვერცხლსა და ძვირფას სამკაულებს ძღვენად სწირავდნენ მის ღვთაებრივ ძალას. ეს ტრადიციები ინკების იმპერიის დაცემის შემდეგ დიდხანს გაგრძელდა და დღემდე აგრძელებს მდინარე ურუბამბას გასწვრივ მკვიდრი თემების კულტურული იდენტობის ჩამოყალიბებას.
მაჩუ-პიქჩუს ეროვნულ პარკში ბინადრობს 400-ზე მეტი სახეობის ფრინველი. ხეობაში შესვლისას მცენარეთა და ცხოველთა რაოდენობა იზრდება; რამდენიმე მათგანი ისეთი სახეობაა, რომელსაც სხვაგან ვერსად ნახავთ მსოფლიოში.
მდინარე ურუბამბა ჯომარდობის ერთ-ერთ საუკეთესო შესაძლებლობას გვთავაზობს.
მდინარე უანგანუი
ახალი ზელანდიის ჩრდილოეთ კუნძულზე მცხოვრები მაორი ხალხისთვის მდინარე უანგანუი ცოცხალი არსებაა. „ვანგანუის თვალსაზრისით, მდინარის კეთილდღეობა პირდაპირ კავშირშია ხალხის კეთილდღეობასთან და ამიტომ ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ მისი იდენტობის აღიარება“.
მდინარე უანგანუი
მდინარე უანგანუი მსოფლიოში პირველი მდინარეა, რომელსაც 2017 წლის მარტში მიენიჭა იურიდიული სტატუსი, რაც ნიშნავს, რომ მდინარეს აქვს იგივე უფლებები და მოვალეობები, რაც ადამიანს. ეს იყო ახალი ზელანდიის ყველაზე ხანგრძლივი სამართლებრივი ბრძოლის დასასრული. მაორის თემის წევრებმა ახალი ზელანდიის პარლამენტში ეს ამბავი ცრემლებითა და მუსიკით აღნიშნეს.
იგი ყველაზე გრძელი სანაოსნო მდინარეა ახალ ზელანდიაში. მაორები იყენებდნენ მდინარე უანგანუის და მის შენაკადებს ერთმანეთთან ვაჭრობისა და კომუნიკაციის გასაადვილებლად. 1800-იან წლებში ევროპელების ჩამოსახლების დროისთვის ქვეყნის ერთ-ერთ ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ნაწილი იყო. მაორის ტომები, რომლებიც ცხოვრობენ უანგანუის გასწვრივ, მდინარეს ყოველთვის თვლიდნენ, როგორც წმინდას – მისი წყლებით საზრდოობდნენ 700 წლის განმავლობაში. ამიტომაც წამოიწყეს მდინარის მანას (პრესტიჟის) და მაურის (სიცოცხლის ძალის) შესანარჩუნებლად საკანონმდებლო ბრძოლა.
მდინარე უანგანუის წარმოშობის ისტორიის მრავალი ვერსია არსებობს. ერთ-ერთი მათგანი მოგვითხრობს, რომ როდესაც ცენტრალური პლატოს დიდი მთები ტონგარირო და ტარანაკი დაუპირისპირდნენ ერთმანეთს საყვარელი ქალწულის პიჰანგას გამო, ტარანაკის სთხოვეს წასულიყო, რათა მისი ტაპუ (სიწმინდე) შენარჩუნებულიყო. მწუხარებით სავსე ტარანაკი მზის ჩასვლისას დასავლეთით გაემართა და ცრემლებით აავსო მდინარე უანგანუი.
მაორებმა მდინარის დაცვისთვის მოქმედებები ჯერ კიდევ 1870-იანი წლებიდან დაიწყეს, როდესაც ევროპულმა დასახლებებმა და საქმიანობებმა მდინარის დაბინძურება დაიწყო/დაბინძურების საფრთხე შექმნა.
ათწლეულებზე გაწელილი მოლაპარაკებები დასრულდა 2017 წელს და მდინარეს იურიდიული იდენტობა მიენიჭა, ცნობილი როგორც Te Awa Tupua. ტე ავა ტუპუა ცნობს მდინარეს, როგორც განუყოფელ ერთეულს, მისი სათავედან ტონგარიროს მთაზე, ტასმანის ზღვამდე, მთელი მისი ფიზიკური და სულიერი ელემენტებით.
მდინარისთვის პიროვნების იდენტობის მინიჭების ფაქტი პირველი იყო და ასახავს იმას, რომ ვანგანუი მაორი Te Awa Tupua-ს უბრალო ბუნებრივ რესურსზე მეტს მიიჩნევს, ის არის ტუპუნა, ანუ წინაპარი.
დასახლების კანონმდებლობა აღიარებს ტე ავა ტუპუას, როგორც: ცოცხალ და განუყოფელ მთლიანობას, რომელიც მოიცავს მდინარე უანგანუის მთებიდან ზღვამდე, აერთიანებს მის შენაკადებს და მის ყველა ფიზიკურ და მეტაფიზიკურ ელემენტებს”, – ამბობს ალბერტი. „პირველად, ჩარჩო მომდინარეობს მკვიდრი რწმენის სისტემის შინაგანი სულიერი ღირებულებებიდან“.
ეს ინოვაციური მიდგომა აღიარებს ღრმა სულიერ კავშირს ადგილობრივ მაორსა და მდინარეს შორის, რაც უზრუნველყოფს მის დაცვას მომავალი საუკუნეების განმავლობაში, როგორც რეგიონის სასიცოცხლო სისხლძარღვს.
მდინარის ადამიანის თანასწორად აღიარებისთვის, მაორის ტომი 140 წელი იბრძოდა. რეზერვუარის ახალი სტატუსი ნიშნავს იმას, რომ მისთვის მიყენებული ზიანი, ჩაითვლება მაორის ტომის ადამიანზე მიყენებული ზიანის ტოლფარდ დანაშაულად.
კანონი იწყება მდინარის განუყოფელ და ცოცხალ არსებად აღიარებით და ასახავს ოთხ ძირითად პრინციპს ტომების პერსპექტივიდან, მათ შორის მათ განუყოფელ კავშირს მდინარესთან. შემდეგ, იგი აცხადებს, რომ მას „აქვს იურიდიული პირის ყველა უფლება, უფლებამოსილება, მოვალეობა და ვალდებულება“.
ახალი ზელანდიის გადაწყვეტილებით შთაგონებული, ჩრდილოეთ ინდოეთის შტატის უტარახანდის უმაღლესმა სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება, რომ პიროვნების მინიჭება ქვეყანაში შეეხება არა ერთ, არამედ ორ მდინარეს, იუწყება Washington Post . სამი ოფიციალურად დანიშნული მეურვის მეთვალყურეობის ქვეშ, განგე და მისი მთავარი შენაკადი, იამუნა, რომელსაც პატივს სცემს ქვეყანაში მცხოვრები დაახლოებით მილიარდი ინდუისტი, ახლა იგივე კანონებს დაექვემდებარება, როგორც ადამიანი. მდინარეების დაზიანება, მაგალითად, დამაბინძურება, ისევე ისჯება, როგორც ადამიანისთვის ზიანის მიყენება.
ქვეყანაში მკვეთრი განვითარების გამო, განგისა და იამუნას ნაწილები ძლიერ დაბინძურებულია და ეს გადაწყვეტილება განიხილებოდა, როგორც გამოსწორების გზა. თუმცა ზოგიერთი გარემოსდამცველი სკეპტიკურად არის განწყობილი. ”მხოლოდ იმის გამოცხადება, რომ ის ცოცხალი არსებაა, არ გადაარჩენს მდინარეს,” – განუცხადა Post-ს ვიმლენდუ ჯჰამ, გარემოსდაცვითმა აქტივისტმა, რომელიც მუშაობს იამუნას კონსერვაციის მცდელობებზე . ”შტატის მთავრობამ, ოფიციალურმა პირებმა და მოქალაქეებმა უნდა იმოქმედონ მდინარის გასასუფთავებლად და შემდგომი დაბინძურების შესაჩერებლად.”
2021 წელს კი უფლებები მიენიჭა მდ. მაგფის, კანადაში, რომელსაც 9 უფლება აქვს, რომელთა შორისაცაა ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნების უფლება და თავისუფლება დაბინძურებისაგან.
ბუნებრივი, არაადამიანური სუბიექტებისთვის პიროვნების მინიჭება იშვიათი, თუმცა არც თუ მთლად ახალი ცნებაა – ახალი ზელანდია ლიდერობს ამ მხრივ. 2014 წელს ქვეყანამ უარი თქვა Te Urewera-ზე, 821 კვადრატული მილის ფართობის ეროვნულ პარკზე ჩრდილოეთ კუნძულზე და გამოაცხადა, რომ აქტის მიხედვით მას ექნება იგივე კანონიერი უფლებები, როგორც პირს, იგივე სახელწოდებით Te Urewera. თუმცა, ინდოეთმა შეიძლება გააგრძელოს მისი მიბაძვა: მდინარეების აღნიშვნების შემდეგ, იგივე უმაღლესი სასამართლო ახლა განიხილავს შუამდგომლობას ჰიმალაის “იურიდიულ პირად” განხილვის შესახებ, იუწყება Times of India
გამოყენებული ინტერნეტგვერდები:
https://www.cntraveler.com/story/new-zealands-whanganui-river-is-now-legally-a-human-being
https://www.theguardian.com/world/2019/nov/30/saving-the-whanganui-can-personhood-rescue-a-river ; https://www.forgottenworldadventures.co.nz/about-us/news-2/whanganui-river/
