(წყლის გადასახადის დარიცხვის წესის მათემატიკური შეფასება და მოსწავლეთა ცნობიერების ამაღლება  წყლის რესურსების მოფრთხილების შესახებ)

1. საკითხის აქტუალობა

მდგრადი განვითარების მიზნების მიღწევაში ყველა საგანმა თავისი წილი წვლილი უნდა შეიტანოს. ამისათვის საჭიროა მაღალი სააზროვნო უნარების გამომუშავება, შემოქმედებითი და ინტერაქტიული მეთოდებით მუშაობა, როგორიც არის, მაგალითად,  „პროექტი“.

პროექტზე მუშაობისას, მოსწავლე, პრობლემის გადაჭრის პროცესში, ითვისებს ახალ მასალას  და ცნებებს, სწავლობს დაგეგმვას და რეალობის გააზრებას, იძენს და ივითარებს მოვლენების მრავალმხრივი აღქმისა და უფრო ღრმა პერსპექტივების დანახვის უნარ-ჩვევებს.

თანამედროვე განათლება მოითხოვს მათემატიკის სწავლების რეალურ ცხოვრებასთან დაკავშირებას, რათა მოსწავლეებმა მათემატიკური ცნებები არა მხოლოდ თეორიულად, არამედ პრაქტიკულადაც გაიაზრონ. წრფივი დამოკიდებულება ერთ-ერთი ფუნდამენტური თემაა VIII კლასში, თუმცა მისი აბსტრაქტული სწავლება ხშირად ამცირებს მოსწავლეთა მოტივაციას.

საგანი: მათემატიკა
კლასი: VIII
თემა: ალგებრა და მათემატიკური მოდელები

სამიზნე ცნებები და მასთან დაკავშირებული მკვიდრი წარმოდგენები: შესაბამისობა, ასახვა, ფორმულა, წრფე, სხივი, წრფივი დამოკიდებულება.
(აქტივობა: რიცხვების გამოყენება მდგრადი განვითარების პრინციპების სწავლებისას.)

პროექტის ხანგრძლივობა: 1 კვირა

აღნიშნული პროექტი აერთიანებს მათემატიკურ ანალიზს, ეკოლოგიურ ცნობიერებასა და კვლევით მიდგომას, რაც ხელს უწყობს როგორც საგნობრივი, ასევე ტრანსფერული კომპეტენციების განვითარებას. კვლევაზე დაფუძნებული სწავლება და ავთენტური მონაცემების გამოყენება ქმნის შესაძლებლობას, რომ მოსწავლემ მათემატიკური მოდელები არა მხოლოდ ფორმულებად, არამედ ცხოვრებისეული პროცესების აღწერის საშუალებად აღიქვას.

2. პროექტის მიზანი

პროექტის მიზანია, მოსწავლეებმა რეალური მონაცემების შეგროვებისა და ანალიზის საფუძველზე:

• გაიაზრონ- შესაბამისობის, ასახვის, წრფივი დამოკიდებულების არსი;
• შეძლონ –  დამოკიდებულების ცხრილური, გრაფიკული და ალგებრული წარმოდგენა;
• განივითარონ  – კვლევითი, ანალიტიკური და კრიტიკული აზროვნების უნარები.

3. საგანთა ინტეგრაცია

4. ესგ-სთან და მდგრადი განვითარების მიზნებთან შესაბამისობა

პროექტი შეესაბამება ეროვნული სასწავლო გეგმით განსაზღვრულ შედეგებს, მათ შორის:

• მოსწავლე აგროვებს, ამუშავებს და აანალიზებს მონაცემებს;
• აღწერს კავშირებს, კანონზომიერებებს, დამოკიდებულებას ცვლადებს შორის;
• ქმნის ცხრილებს, გრაფიკებს, დიაგრამებს;
• იყენებს ალგებრულ ჩანაწერს რეალური პროცესის აღსაწერად;
• გამოკვეთავს, დაყოფს ეტაპებად და ჭრის პრობლემას;
• აკეთებს დასკვნებს მონაცემებზე დაყრდნობით;
• აანალიზებს და აფასებს კრიტიკულად მიღებულ შედეგებს;
• წარმოადგენს საკითხებს ვიზუალურად, კომპიუტერული ტექნოლოგიების საშუალებით.

შეფასების ინდიკატორები: (მათ. საბ. 1,2.3,4,5,6,7,8,9,10,11).

კავშირი მდგრადი განვითარების მიზნებთან

პროექტი ეხმიანება  მდგრადი განვითარების მიზნებს.

5. სასწავლო ამოცანები

პროექტის ფარგლებში მოსწავლე:

• მოიძიებს წყლის გადასახადის დარიცხვის წესს, რომელიც მოქმედებს თბილისში/მცხეთაში;
• გადახდის წესის მიხედვით, დაადგენს დამოკიდებულებას დახარჯულ წყლის მოცულობასა და დარიცხულ თანხას შორის;
• ჩამოაყალიბებს წრფივი დამოკიდებულების ზოგად მოდელს y=kx+l და, დარიცხვის წესის მიხედვით, განიხილავს წრფივი დამოკიდებულების კერძო შემთხვევებს;
• ააგებს ამ დამოკიდებულებების შესაბამის გრაფიკებს  (სურვილისამებრ);
• შეაგროვებს 2024 და 2025 წლის მონაცემებს სკოლის მიერ მოხმარებული წყლის რაოდენობისა და დარიცხული თანხის შესახებ, თვეების მიხედვით (სურვილისამებრ);
• შეაგროვებს 2025 წლის მონაცემებს, საკუთარ ბინაში მოხმარებული წყლის რაოდენობის შესახებ, თვეების მიხედვით (სურვილისამებრ);
• ჩაატარებს კვლევას, თანაკლასელთა შორის, წყლის რაციონალურად მოხმარებაზე (სურვილისამებრ);
• შექმნის შეგროვებულ მონაცემთა ცხრილს/დიაგრამას (სურვილისამებრ);
• გააანალიზებს შედეგებს და დააკავშირებს რეალურ ცხოვრებასთან;
• შეაფასებს წყლის გადასახადის გადახდის არსებულ წესს.

6. პროექტის განხორციელების გზები

7. მიღებული შედეგები

პროექტის დასრულების შემდეგ მოსწავლეები:

• უკეთ იაზრებენ წრფივი დამოკიდებულების არსს;
• ივითარებენ კვლევით და ანალიტიკურ აზროვნებას;
• სწავლობენ მონაცემებზე დაფუძნებულ მსჯელობას;
• აცნობიერებენ წყლის რესურსების დაზოგვის მნიშვნელობას;
• ზრდიან სწავლისადმი მოტივაციას.

8. შედეგების წარმოდგენა

შედეგები წარმოდგენილია:

• მონაცემთა ცხრილის სახით;
• დიაგრამებით;
• გრაფიკული ვიზუალიზაციით;
• მოკლე წერილობითი დასკვნით;
• ზეპირი პრეზენტაციით საკლასო სივრცეში.

9. პროექტის შეფასება

შეფასება ხორციელდება კრიტერიუმებზე დაფუძნებით:

შეფასების რუბრიკა — SOLO დონეები

SOLO-ზე დაფუძნებული შეფასება საშუალებას იძლევა, შეფასდეს არა მხოლოდ საბოლოო პროდუქტი, არამედ მოსწავლის აზროვნების სიღრმე და პროგრესი

 საკლასო პროექტი „წყლის ყაირათიანი ხარჯვა (წყლის გადასახადის დარიცხვის წესის შეფასება და მოსწავლეთა ცნობიერების ამაღლება წყლის რესურსების მოფრთხილების შესახებ) წარმოადგენს ეფექტურ მაგალითს იმისა, თუ როგორ შეიძლება აბსტრაქტული მათემატიკური ცნებების სწავლება რეალურ, მოსწავლეებისთვის ნაცნობ კონტექსტში. პროექტი ეფუძნება კვლევაზე დაფუძნებულ სწავლებას და ავთენტური მონაცემების გამოყენებას, რაც ხელს უწყობს მოსწავლეთა აქტიურ ჩართულობასა და სწავლისადმი მოტივაციის ზრდას.

პროექტის ფარგლებში მოსწავლეები გადიან სრულ კვლევით ციკლს – მონაცემების შეგროვებიდან მათ ანალიზამდე, გრაფიკული ვიზუალიზაციიდან ალგებრულ მოდელირებამდე. აღნიშნული პროცესი აძლიერებს მათემატიკური აზროვნების სიღრმეს და მოსწავლეებს აძლევს შესაძლებლობას, გააცნობიერონ, რომ მათემატიკა არ არის მხოლოდ ფორმულათა ერთობლიობა, არამედ ეფექტური ინსტრუმენტია რეალური პროცესების აღწერისა და პროგნოზირებისთვის.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პროექტში შეფასების SOLO ტაქსონომიაზე დაფუძნებული მოდელის გამოყენება, რომელიც უზრუნველყოფს მოსწავლეთა ცოდნის ხარისხობრივ შეფასებას. SOLO რუბრიკა არა მხოლოდ აფასებს საბოლოო პროდუქტს, არამედ აჩვენებს მოსწავლის აზროვნების განვითარების დინამიკას, რაც ხელს უწყობს მეტაკოგნიტური უნარების ჩამოყალიბებას და თვითრეფლექსიის კულტურის განვითარებას.

პროექტი ასევე ხელს უწყობს საგანთა ინტეგრაციას და ტრანსფერული კომპეტენციების განვითარებას. მათემატიკური ანალიზის პარალელურად, მოსწავლეები ეცნობიან წყლის რესურსების რაციონალური გამოყენების საკითხს და აცნობიერებენ საკუთარ პასუხისმგებლობას გარემოს მიმართ. ამგვარი ინტეგრირებული მიდგომა ზრდის სწავლების სოციალურ მნიშვნელობას და ამყარებს კავშირს სკოლასა და ყოველდღიურ ცხოვრებას შორის.

აღნიშნული პროექტი გამოირჩევა ადაპტირების მაღალი პოტენციალით. მისი გამოყენება შესაძლებელია, როგორც სხვა მათემატიკური თემების სწავლებისას (მაგალითად, ფუნქციები, პროპორციული დამოკიდებულებები, სტატისტიკა), ისე სხვა საგნებთან ინტეგრირებული პროექტების დაგეგმვის პროცესში. შედეგად, პროექტი ქმნის მდგრადი, აზრობრივი და პრაქტიკაზე ორიენტირებული სწავლების წინაპირობას, რაც სრულად შეესაბამება თანამედროვე საგანმანათლებლო მიდგომებსა და ეროვნული სასწავლო გეგმის მოთხოვნებს.

*

ისევე, როგორც ხელოვნების ყველა ჟანრში, ლიტერატურაშიც და, მათ შორის, მედიტაციურ-ინტროსპექციურ ლირიკაში – ძველეგვიპტური და შუამდინარული ლირიკის, შემდეგ უკვე შორეული აღმოსავლეთის ლირიკის გავლით დღემდე – არსებობს უნივერსალური, ძველი და მარადახალი მოტივები. ამ ერთგვარად გაცვეთილი, მოტივების პოეტური რეპრეზენტაცია მაშინ იძენს მნიშვნელობას, როცა – ღრმად ინდივიდუალისტური ინტონაციურ-იდიოლექტური ძველი ფორმებით, ან, საერთოდაც, სრულიად ახალი ფორმობრივი ქსოვილით არის შემოსილი, სხვა შემთხვევაში ჩვეულებრივი ბანალიზმია. ინტერნალური რყევები და განცდები ძველი და ახალი დროის პოეტებში თითქმის იდენტურია. როცა პოეზიაში თემატურ სიახლეებზე ვსაუბრობთ, ეს, ძირითადად, ექსტერნალურ მოტივებს ეხება – მოტივებს, რომლებიც ტექნიკურ-ცივილიზაციურმა პროგრესმა და თანამედროვე საზოგადოებრივ-სოციალურმა პარადიგმებმა მოიტანა.

*
ჰეტერომეტრი (ორი ან მეტი მეტრული ერთეულის კანონზომიერი მონაცვლეობით კონსტრუირებული საზომი) იმითაც არის უნიკალური, რომ მეტრული ერთეულების თანმიმდევრობის შეცვლით სრულიად სხვადასხვა ევფონიის მქონე საზომს ვიღებთ, საქმეში ჩაუხედავი უბრალო მკითხველი ვერც კი მიხვდება, რომ ერთი და იგივე მეტრული ერთეულების სხვადასხვა თანმიმდევრობის მოდულაციებთან გვაქვს საქმე. მაგალითად ავიღოთ კოტე მაყაშვილის მიერ შემოტანილი, ერთი და იგივე მეტრული ერთეულებით შედგენილი, ორი ჰეტერომეტრი –

პირველი (3/3/1 – 3/3/2):

„მარადი ცეცხლი ვარ მე, –

ქართლოსის მხურვალე თესლი!

აზიის გულიდან, იქ,

სადაცა ღმერთები იშვნენ,

სადაცა ადამის ტომს

პირველი აკვანი ედგა –

იქიდან მოვდივარ და

სავალი ბევრი მაქვს კიდევ!“.

და მეორე – ამ მეტრული ერთეულების შებრუნებული ვარიანტი (3/3/2 – 3/3/1):

„ტრფობითა ნარნარით, ჩვილით

მემზევა კაეშნის წამს.

ერთმანეთს შევხვდით ჩვენ დილით,

განვშორდით მწუხრისა ჟამს…

ფითრდება ღამეცა ბნელი,

ამოდის მეუღლე ცის.

იმავე ადგილზე ველი

ამაოდ!.. არ მოვა ის!..“.

ამ ორი მაგალითით (პირველი ლექსი გაურითმავია, მაგრამ გარითმულიც რომ იყოს, ცხადია, ევფონიური აკუსტიკა იგივე იქნებოდა) ჩანს, უმარტივესი მანიპულაციით (მეტრული ინვერსიით) როგორ არის შესაძლებელი ვერსიფიკაციული ჯადოსნობის მიღწევა. სწორედ ამაშია ჰეტერომეტრის ხიბლი.

ზოგადად, კოტე მაყაშვილი იყო თავის თაობაში პირველი პოეტი, რომელმაც რეალური ნაბიჯები გადადგა აკაკის და ვაჟას მაღალ-დაბალი შაირის აბსოლუტური დომინაციისგან ქართული პოეზიის დასახსნელად – ე.წ. დემოკრატიული სკოლის პოეტების (ი. ევდოშვილი, ნ ჩხიკვაძე, ვ. რუხაძე და სხვანი) საპირისპიროდ, რომლებიც ილია-აკაკი-ვაჟას ეპიგონისტურ რადიუსში ოპერირებდნენ, რამდენიმე ახალი პოეტური საზომი დაამკვიდრა და საფუძველი მოუმზადა გალაკტიონისეულ და ცისფერყანწელებისეულ ლექსის რეფორმას, რომელმაც ვერსიფიკაციული ერთფეროვნება-მონოფონიურობის ჩიხში შესული ქართული პოეზია ახალ გზაზე გაიყვანა.

ზემოთ მაგალითებად მოყვანილი ორი ჰეტერომეტრი ამის დასტურია, უნიკალური პროსოდიული სმენის პოეტმა მანამდე უკვე არსებულ დაქტილურ დიმეტრს (3/3) ერთმარცვლედი და ქორე (ორმარცვლედი) დაუმატა კადენციებში და მათი კანონზომიერი მოდულაციით სრულიად უნიკალური და ჟღერადი ჰეტერომეტრები მიიღო.

*

ფეისბუქზე იშვიათად შევდივარ, არც საინფორმაციოებს ვუყურებ (არ მაქვს საუკეთესო პერიოდი ფსიქოლოგიურად და სულიერად), ჰოდა, პაატა შამუგია ისე დაუჭერიათ და გამოუშვიათ, არც კი გამიგია. ფეისბუქზე მორიგ ჯერზე შესვლისას რაღაც ლიტგვერდი ამომიგდო, სადაც უშვერად ლანძღავენ პაატას და მის ლექსებს ენდემური ჯიშის კონფორმისტები (არ მინდა, ნორმატიული ლექსიკის საზღვრებიდან გავიდე), მათ შორის – ისეთი პოეტებიც, რომლებიც სამოცდაათი (და უფრო მეტი) წლის წინანდელი (და ისიც – სხვების) პოეტური ესთეტიკით წერენ და საკუთარი არაფერი გააჩნიათ. პაატა არც ძმაკაცია ჩემი და არც – მეგობარი, კარგი ნაცნობები უფრო გვეთქმის. სულ რამდენჯერმე მყავს ნანახი (ერთხელ, წლების წინ, წინა ცხოვრებაში, ერთად დაგვილევია კიდეც). მის ადამიანურ კეთილშობილებას თავი რომ დავანებოთ, როგორც პოეტი, ის არის ერთ-ერთი საუკეთესო არამარტო თანამედროვე ქართულ პოეზიაში, არამედ – ზოგადად ქართულ პოეზიაში (რომელიც, რა დასამალია და, არც ერთი ქვეყნის პოეტურ კულტურას არ ჩამოუვარდება მსოფლიოში). ქართველ „სამოციანელთა“ ერთი ნაკადის (ე.წ. „ირონიულ-პაროდიული“ ხაზის) წარმომადგენელთა, „ოთხმოცდაათიანელ“ ქართველ ავანგარდისტთა და ანგლო-ამერიკელ პოეტთა პოეტურ გამოცდილებებზე დაყრდნობით (შეიძლება ითქვას – სინკრეტიზაციით) მან შექმნა სრულიად უნიკალური პოეტური ხმა, თავისი პოეტიკა (ისეთ თემებზე ზუმირებით, რომლებიც კონფორმისტი წამკითხველის თვალში პოეტური ინტერესის მიღმა უნდა იყოს) და მისი პოეტიკის კვალს არცთუ იშვიათად შეხვდები უმცროსი თაობის პოეტების შემოქმედებაში. ერთი სიტყვით, როგორც ამ ხელობის მცოდნემ, თამამად შემიძლია, ვთქვა, რომ, ძალიან ბევრისგან განსხვავებით, პაატა შამუგია იმ მცირეთაგან ერთ-ერთია, რომელსაც ათწლეულების მერეც დიდი ინტერესით წაიკითხავენ, როგორც შოთა ჩანტლაძეს კითხულობენ დღეს.

*

ერთი უცნაურობა მჭირს: ჩემ მიერ დამუშავებულ-შემოტანილ (ეს მხოლოდ მათზე ვრცელდება) პოეტურ საზომებს – იზოსილაბურსაც და ჰეტერომეტრულსაც – ქრომატულად აღვიქვამ, ანუ თითოეულ მათგანს ჩემს წარმოსახვაში აქვს ფერი. ეს ქრომატული რანჟირება ხუთ ფერს მოიცავს – სალათისფერს, ცისფერს, აგურისფერს, თეთრს და ნაცრისფერს. ჩემი ყველა საზომი, რომლებიც უკვე გამოვიყენე და რომლებიც თავში მაქვს (და მომავალ კრებულებში რეალიზდება), ამ ხუთ ფერში ერთიანდება. ვიცი, რომ ძვირი სიამოვნებაა, მაგრამ, ალბათ, ოდესმე ვეცდები, გამოვცე კრებული, სადაც თითოეულ გვერდს ლექსის შესაბამისი ფერი ექნება.

ცოტა ხნის წინ თუმანიშვილის კინომსახიობთა თეატრში საბავშვო მიუზიკლი იყო. „კარიუსი და ბაქტუსი“, ასე ქვია სპექტაკლს და მოქმედება ადამიანის პირის ღრუში, კბილების სამყაროში ვითარდება. მთავარი აზრი კი კბილების მოვლა და მიხედვაა.

ჩვენი კბილები საკმაოდ მტკიცე დენტინისგან შედგება. სიმტკიცეს კალციუმის მარილები აძლევს. დენტინის თითოეული კვადრატული მილიმეტრი 60კგ. დატვირთვას უძლებს. ზემოდან დენტინს კბილის ემალი ფარავს. მისი სიმაგრე 397,6 კგ/მმ²-ია. ემალის შემადგენლობა ასეთია: კალციუმის კარბონატი, მაგნიუმის კარბონატი, დანარჩენ ნაწილს კი აპატიტების ჯგუფის კრისტალები შეადგენენ. ქსოვილების ცილოვანი მატრიქსი კოლაგენისგან და პროტეოგლიკანებისგან (გლიკოზამინოგლიკანები-ჰეტეროგენული ნახშირწყლები) შედგება.

კარიესს მიკროორგანიზმები იწვევენ, რომლებიც კბილის ემალზე არიან მოკალათებული და თავიანთ სასიცოცხლო ციკლს ანაერობული გლიკოლიზით აწარმოებენ. შედეგად, ორგანულ მჟავებს გამოყოფენ (რძემჟავა, პროპიონმჟავა, ძმარმჟავა, ერბომჟავა), რომლებიც ემალიდან კალციუმის იონებს გამორეცხავს. ბაქტერიული შაქრის მეტაბოლიზმის კიდევ ერთი პროდუქტია დექსტრანები, უხსნადი პოლისაქარიდები. ისინი ბაქტერიებს იცავენ. ბაქტერიები დექსტრანებთან ერთად კბილის ქვის ძირითად მასას წარმოქმნიან.

ემალის მთავარი მტერი მჟავას მიერ გამოწვეული დემინერალიზაციაა. ტკბილი ნუგბარის მირთმევისას ბაქტერიები ზეიმობენ. ეს ბაქტერიები შეიძლება სტრეპტოკოკების ოჯახიდან იყვნენ. ჰოდა, ისინი შაქარს რძემჟავად, ძმარმჟავად და სხვა მჟავებად გადაამუშავებენ. ამიტომ, პირის ღრუში მჟავიანობის დონე იმატებს. ასეთ PH-ზე კი კარბონატჩანაცვლებული ჰიდროქსოაპატიტი იშლება, რაც ემალის დაშლასაც იწვევს.

ემალს თავისი დაცვის სისტემა აქვს, რაც ემალის ბოლომდე დაშლას ეწინააღმდეგება, მას რემინერალიზაცია ეწოდება. თუ მჟავები ბუნებრივი გზით მოშორებული იქნება პირის ღრუდან, მაშინ PH მჟავა გარემოდან კვლავ ნორმალურ ტუტე გარემოს დაუბრუნდება. ნერწყვში არსებული მინერალები კი დაზიანებული ემალის აღდგენას დაიწყებენ. თუმცა, ნერწყვი ორგანულ ნივთიერებებსაც შეიცავს, ამილაზას, ლიპაზას, ცილამუცინებს. ეს ნივთიერებები საჭმლის მონელებისთვის გვჭირდება. თუმცა, ისინი ადვილად ილექებიან ემალის ზედაპირზე და წარმოქმნიან ფენას, რომელსაც ბიოფენა ეწოდება. ამ ფენას ნადებსაც უწოდებენ. აქ თავს იყრიან ბაქტერიები, ასევე სხვადასხვა იონებიც. მაგ. ბიოფენაში კალციუმის და ფოსფატ იონები გროვდებიან, ილექებიან და კბილის ზედაპირზე კალციუმის უხსნად ფოსფატს წარმოქმნიან. ეს კბილის ქვა გახლავთ. ამ ქვაში შეიძლება მჟავას მოლეკულა „ჩაიჭედოს“ და ადგილობრივად კონკრეტული კბილის ემალის დაშლას შეუწყოს ხელი.

ასევე, ასეთი პროცესების გამო, კბილი ყვითლდება. კბილის ფერზე პოლიფენოლების კლასის წარმომადგენელი ქრომოგენებიც ახდენენ გავლენას. ესენი ჩაიში, ყავაში, წითელ ღვინოში, სიგარეტში მოიპოვება. ბიოფენაში იჭედებიან, იჟანგებიან, კონდენსირდებიან და უხსნადი ორგანული პიგმენტების გრძელ ჯაჭვებს აყალიბებენ.

გამოსავალი კბილების მოვლაა, ხეხვა-გამოვლებით.

თანამედროვე კბილის პასტების შეფუთვაზე უამრავ გაუგებარ სიტყვასა და ციფრს ამოიკითხავთ. თუ ვხედავთ ციფრებს 1000-დან 1500-მდე, შემდეგ კი PPM F-, ეს ერთ მემილიონედ ნაწილში ფთორის რაოდენობაა. ეს იონები შეიძლება იყოს ნატრიუმის ფთორიდიდან, ან ფთოროფოსფატ ნატრიუმიდან Na₂PO₃F. ფთორის იონები რემინერალიზაციაში მონაწილეობენ, ჰიდროქსიდ იონებს ჩაანაცვლებენ და ფთორაპატიტებს წარმოქმნიან. ფთორაპატიტი გაცილებით მდგრადია მჟავების ზემოქმედების მიმართ. ასევე, ფთორის იონები, პირდაპირ ემალის ზედაპირზე კალციუმის ფთორიდს წარმოქმნიან და ილექებიან. ეს ე.წ. დროებითი დეპოა, რომელიც ფთორს ინახავს. თუ მჟავიანობა მოიმატებს, სწორედ აქედან ფთორის იონები ნერწყვში გამოთავისუფლდება.

ასევე კარგია, თუ კბილის პასტის შედგენილობაში თუთიის ოქსიდი ან მარილია. თუთიის იონებს შეუძლიათ ბაქტერიების ფერმენტებს დაუკავშირდნენ და დაბლოკონ. ანუ, ინჰიბიტორებად გვევლინებიან. თუ ბაქტერიები არ იქნება პირის ღრუში, ბიონადებიც ნელა წარმოიქმნება. ასევე, თუთია უკავშირდება გოგირდშემცველ ნაერთებს, რომლებსაც იგივე ბაქტერიები გამოყოფენ. გოგირდშემცველი ნაერთები ან თიოლებია ან მერკაპტიდები. ესენი არასასიამოვნო სურნელსაც იწვევენ. თუთია კი მათ უკავშირდება და სურნელიც ქრება.

პასტაში ნახავთ ასევე პიროფოსფატებს და პოლიფოსფატებს. ესენი ქვების წარმოქმნას უშლიან ხელს. „იჭერენ“ ფოსფორის ზედმეტ რაოდენობას, რომელიც წინააღმდეგ შემთხვევაში კალციუმის ფოსფატს წარმოქმნიდა და ბიოფენაში „გაიჭედებოდა“.

თუ კბილის პასტის შემადგენლობაში არის ხსნადი ფოსფატები ან კარბონატები, მაგ. კალიუმის დიჰიდროფოსფატი, ან ნატრიუმის ჰიდროკარბონატი, ნიშნავს, რომ პასტა ბუფერს შეიცავს. ეს მარილები ნერწყვში მოხვედრისას ორ პროცესს ექვემდებარება: დისოციაციასა და ჰიდროლიზს. ეს ორი პროცესი ერთმანეთის კონკურენტულად მიმდინარეობს, შედეგი კი ის არის, რომ პირის ღრუში გარკვეული PH ნარჩუნდება.

HCO₃^–↔H⁺+ CO₃^–

HCO₃^–+H₂O↔H₂CO₃+OH^–

H₂PO₄^–↔ H⁺+ HPO₄^-2

H₂PO₄^–+H₂O↔ H₃PO₄+OH^–

კბილების მგრძნობელობის შესამცირებლად იყენებენ კალციუმის კარბონატთან დაკავშირებულ ამინმჟავა არგინინს. არგინინი ამინმჟავაა, რომელიც ნერწყვში მოხვედრისას პროტონირდება და დადებითად იმუხტება. ამის გამო, ის ელექტროსტატიკური ძალებით მიიზიდება უარყოფითად დამუხტულ კარბონატ იონებთან. ეს მათ გარშემო დადებითად დამუხტულ ფენას წარმოქმნის, რომელიც უზრუნველყოფს ელექტროსტატიკურ განზიდვას უარყოფითი ფოსფატ იონებისა უარყოფითი კარბონატ იონებიდან. ფოსფატჯგუფები ნერწყვიდან გამოიყოფა. ჰოდა, თუ კალციუმის ფოსფატი წარმოიქმნება, მთელ ემალს მოედება და მგრძნობელობას შეამცირებს. სხვათა შორის, ამავე მიზნით სტრონციუმსაც იყენებენ, კერძოდ, მის ქლორიდს ან აცეტატს.

ზოგიერთი კბილის პასტის შედგენილობაში ვხვდებით ჰიდროპერიტს. ეს ნივთიერება კბილების გახეხვის დროს იშლება შარდოვანას და წყალბადის პეროქსიდის წარმოქმნით. გაზრდილი PH პირობებში პეროქსიდი გადადის პერჰიდროქსიდ იონში.

H₂O₂+OH^–=HO^2-+H₂O

პერჰიდროქსიდ იონი ორგანულ პიგმენტებში ბმებს შლის, ანუ ბიონადების ფორმირებას უშლის ხელს და კბილებს ათეთრებს.

თუ პასტის შეფუთვაზე მითითებულია CPP-ACP, ბეტა-TCP, ან ჰიდროქსოაპატიტი, ეს ნიშნავს, რომ პასტაში კაციუმფოსფატური სისტემაა. მათი გამოყენების შემთხვევაში, ნერწყვი გაჯერდება იმ ნივთიერებებით, რომლებიც ემალის წარმოქმნას ემსახურებიან. მიზანიც ეგ არის, ემალის დაცვა და აღდგენა.

თუმცა, ბოლო დროს ისეთი პასტებიც გამოჩნდა, რომელთა შემადგენლობაში მთლად კარგი კომპონენტები ვერაა დამატებული. ეს ვისი ბრალია, არ ვიცი. თუმცა, ჩვენ მაინც ვიცოდეთ და მივაქციოთ ყურადღება.

მაშ ასე, თუ კბილის პასტის შედგენილობაში, მჟავებია დამატებული, მაგ ვაშლის ან ლიმონის, მაშინ ასეთი პასტა ან არ გამოიყენოთ, ან ძალიან შეამცირეთ მასთან შეხება. როგორც წესი, ეს ხილის მჟავების ესენციებია და პასტისთვის რაღაც სპეციფიკურად გემრიელი გემოს მისაცემად იყენებენ. მჟავა ემალს რომ შლის, ეს ჩვენ უკვე ვიცით.

ასევე, პასტებში გახეხვის ეფექტის გასაძლიერებლად, მყარ ნაწილაკებს ამატებენ, მაგ. სილიციუმის ოქსიდს, კალციუმის კარბონატს. ასეთ ნაწილაკებს აბრაზივები ეწოდებათ და მათი სიძლიერე RDA(Relative Dentin Abrasion)-ში გამოისახება და მითითებულია შეფუთვაზე. RDA>250 არ უნდა გამოვიყენოთ მუდმივად, რადგან ემალს დააზიანებს.

ეს არის სულ მცირე ინფორმაცია კბილის სამყაროს სიმშვიდის შესანარჩუნებლად გამოსაყენებელი პასტების ქიმიური შიგთავსის შესახებ.

ჩვენ კი კბილის ტკივილის დროს შეგვიძლია რობერტ ბერნსს მივბაძოთ და ექიმთან წასვლის ნაცვლად ლექსები ვწეროთ (ან ვიკითხოთ):

„წყეულიმც იყავ ოხერ-ტიალო,

ღრძილებს მიშანთავ, ვკვნესი, ვღრიალობ,

ყურებს მიბურღავ, ტვინში ტრიალობ“

ან… კბილებს მოვუაროთ და მათი ტკივილით (რობერტ ბერნსივით) სამშობლოს მტრებს დავემუქროთ (სტროფში „შოტლანდიის მტრებს“ შეცვლილია საქართველოს მტრებით):

„…საქართველოს მტრებს, სულო ძლიერო,

გვედრებ კივილით,

გადაუხადე სამაგიერო

კბილის ტკივილით!“.

(ფორმალური და არაფორმალური გარემოსდაცვითი  განათლების ინტეგრირებული მოდელი)

როგორ ვასწავლოთ პასუხისმგებლობა ისე, რომ ის  იქცეს ქცევად? როგორ გადავაქციოთ გეოგრაფიის თემა რეალურ სამოქალაქო გამოცდილებად? როგორ დავუკავშიროთ ეროვნული სასწავლო გეგმა გლობალურ მიზნებს ისე, რომ მოსწავლემ საკუთარი როლი დაინახოს?

ჩვენს სკოლაში განხორციელებული პროექტი „ნარჩენების გონივრული მართვა“ სწორედ ამ კითხვებზე გაცემული პრაქტიკული პასუხია.  ეს არ ყოფილა ერთჯერადი აქცია. ეს იყო 6-კვირიანი, სტრუქტურირებული, სტანდარტებზე დაფუძნებული და შედეგზე ორიენტირებული სასწავლო ციკლი, რომელმაც სწავლება რეალურ გარემოს დაუკავშირა.

თემის აქტუალობა: რატომ სწორედ ახლა?

ნარჩენების მართვა აღარ არის მხოლოდ ეკოლოგიური საკითხი. ეს არის ეკონომიკური, სოციალური და სამოქალაქო პასუხისმგებლობის თემა.

პროექტი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან:

• აყალიბებს გლობალური მოქალაქეობის ცნობიერებას;
• ავითარებს კრიტიკულ აზროვნებას კვლევის გზით;
• აერთიანებს ფორმალურ და არაფორმალურ განათლებას;
• ქმნის ხილვად ინფრასტრუქტურულ ცვლილებას სკოლაში;
• უზრუნველყოფს პროცესზე ორიენტირებულ, გამჭვირვალე შეფასებას.

პროექტის არქიტექტურა: იდეიდან ქმედებამდე

პროექტი სამი ფაზის ლოგიკით განხორციელდა – არაფორმალური → ფორმალური → არაფორმალური

I ფაზა – კვლევა და ცნობიერება

მოსწავლეები გაეცნენ ნარჩენების მართვის გლობალურ და ადგილობრივ გამოწვევებს. გაიმართა ვებინარი გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრის წარმომადგენელთან.

შემდეგი ნაბიჯი იყო სოციალური კვლევა: Google Forms-ის საშუალებით მოსწავლეებმა შეისწავლეს სკოლისა და თემის დამოკიდებულება ნარჩენების სეპარირების მიმართ.  horms.gle/ESwaAeT4RTNnVdFV9   – კვლევის კითხვარი .

მონაცემები გაანალიზდა, აიგო დიაგრამები, გაკეთდა დასკვნები. ამ ეტაპზე მოსწავლეები უკვე აღარ იყვნენ ინფორმაციის მომხმარებლები — ისინი მკვლევრები გახდნენ.

II ფაზა – ცოდნის სისტემატიზაცია და პროდუქტის შექმნა

მოპოვებული მონაცემების საფუძველზე შეიქმნა:

• პრეზენტაციები (PowerPoint)
• საინფორმაციო ბროშურები (Canva)
• გეიმიფიცირებული „მწვანე ამოცანები“ (LearningApps)

მნიშვნელოვანია, რომ აქ შეფასება ეფუძნებოდა კომპლექსურ რუბრიკას, სადაც ფასდებოდა: კვლევის სიზუსტე; არგუმენტაციის ხარისხი; მონაცემთა ანალიზი; ჯგუფური თანამშრომლობა; პრობლემის გადაჭრის სტრატეგია.

შეფასება არ იყო მხოლოდ პროდუქტის — შეფასდა აზროვნების პროცესი.

III ფაზა – პრაქტიკული რეალიზაცია

პროექტის ყველაზე ძლიერი ნაწილი სწორედ აქტივობების ეტაპი იყო:

• მოსწავლეებმა მეორადი მუყაოს ყუთებისგან დაამზადეს  სხვადასხვა ურნები;
• ურნები განთავსდა სკოლის ეზოში;
• შეგროვებული ნარჩენი ჩაბარდა კომპანია „ტენეში“;
• მოსწავლეებმა საკუთარი ხელით დაამზადეს ეკო-USB კაბელები გადამუშავებული პლასტმასისგან;
• გაიმართა საჯარო პრეზენტაცია მშობლებისა და სტუმრების მონაწილეობით. აქ მოხდა მთავარი გარდაქმნა – ცოდნა გადაიქცა გამოცდილებად.

კავშირი ეროვნულ სასწავლო გეგმასთან (ესგ)

პროექტი სრულ შესაბამისობაშია მე-9–მე-12 კლასების გეოგრაფიის სტანდარტებთან.

 გეოგრაფიული კვლევა და ანალიზი – მონაცემთა შეგროვება, სტატისტიკური დამუშავება და ინტერპრეტაცია — კომპლექსური კვლევითი დავალება.

 მდგრადი განვითარება და რესურსების რაციონალური გამოყენება – მოსწავლეებმა არა მხოლოდ ისაუბრეს, არამედ რეალურად დანერგეს დახარისხების პრაქტიკა.

 ციფრული წიგნიერება – Canva, PowerPoint, Google Forms — ტექნოლოგია გამოყენებულია არა ფორმალურად, არამედ პედაგოგიურად ინტეგრირებულად.

კავშირი მდგრადი განვითარების მიზნებთან (SDG)

პროექტი უკავშირდება შემდეგ მიზნებს:

მიზანი 4 – ხარისხიანი განათლება

მიზანი 11 – მდგრადი ქალაქები და დასახლებები

მიზანი 12 – გონივრული მოხმარება და წარმოება

მიზანი 13 – კლიმატის ცვლილების წინააღმდეგ ბრძოლა

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო  პრაქტიკული ციკლი: ნარჩენი → სეპარირება → ჩაბარება → გადამუშავება → ახალი პროდუქტი.

მოსწავლემ ნახა სრული ეკოლოგიური ჯაჭვი:

პროექტი დაიწყო მარტივი დაკვირვებით – რა რაოდენობის და როგორი ტიპის ნარჩენი გროვდება ყოველდღიურად სკოლაში. ერთი კვირის განმავლობაში მოსწავლეები აკვირდებოდნენ საკლასო ოთახებსა და ეზოს, აღრიცხავდნენ პლასტმასის, ქაღალდისა და სხვა ნარჩენებს და ხედავდნენ, რომ უმეტესობა ერთმანეთში იყო შერეული. სწორედ ამ ეტაპზე ნარჩენი გახდა ხილული პრობლემა და არა ჩვეულებრივი ფონი.

შემდეგ ეტაპზე მოსწავლეებმა თავად შექმნეს დახარისხების სისტემა: მეორადი მუყაოს ყუთებისგან დაამზადეს სეპარირების ურნები, მიუთითეს შესაბამისი ნიშნები და დაიწყეს საინფორმაციო კამპანია კლასებში. ისინი ხსნიდნენ თანატოლებს, რატომ არის მნიშვნელოვანი ნარჩენების სწორად დაყოფა და როგორ უნდა მოხდეს ეს პრაქტიკაში. ასე გაჩნდა სკოლაში რეალური ქცევითი ცვლილება.

ჩაბარება – დახარისხებული ნარჩენი შეგროვდა და გადაეცა გადამამუშავებელ კომპანიას, სადაც მოსწავლეები ადგილზე გაეცნენ მიღებისა და დამუშავებისთვის მომზადების პროცესს. მათ საკუთარი თვალით ნახეს, რომ ყოველდღიური, თითქოს უმნიშვნელო ქმედება რეალურ ეკოლოგიურ ჯაჭვს უკავშირდება.

კომპანიაში ვიზიტისას მოსწავლეები გაეცნენ გადამუშავების ტექნოლოგიურ ციკლს – როგორ იშლება, იწმინდება და ნედლეულად გარდაიქმნება პლასტმასი. მათთვის ეს იყო მნიშვნელოვანი აღმოჩენა: „ნაგავი“ შეიძლება რესურსად იქცეს, თუ მას სწორად ვმართავთ.

პროექტის კულმინაცია იყო გადამუშავებული მასალისგან ეკო-USB კაბელების დამზადებაში მონაწილეობა. მოსწავლეებმა საკუთარი ხელით შექმნეს ახალი პროდუქტი და ამით დახურეს სრული ციკლი – ნარჩენიდან ღირებულებამდე. სკოლაში დარჩა არა მხოლოდ დახარისხების ურნები, არამედ ახალი კულტურა: გარემოზე ზრუნვა, როგორც ყოველდღიური პასუხისმგებლობა.

პროექტის   კვალი სკოლაში

პროექტი ფორმალურად დასრულდა, მაგრამ მისი გავლენა სკოლის სივრცეში დღემდე იგრძნობა. ყველაზე თვალსაჩინო კვალი ინფრასტრუქტურულ ცვლილებაში გამოიხატა – მოსწავლეების მიერ დამზადებული დახარისხების ურნები სკოლის ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილად იქცა. ისინი აღარ არის მხოლოდ პროექტის ატრიბუტი; ისინი ყოველდღიურად ახსენებენ თითოეულ მოსწავლესა და მასწავლებელს, რომ გარემოზე ზრუნვა არჩევანია, რომელსაც ქცევა სჭირდება.

ცვლილება მხოლოდ ფიზიკურ გარემოში არ დარჩენილა. სოციალური კვლევის ჩატარებამ და მოსწავლეების მიერ შექმნილმა ბროშურებმა გავლენა იქონია მთელ სასკოლო თემზე. თემა გასცდა ერთი კლასის ფარგლებს და მოიცვა სხვა კლასები, მშობლები და პედაგოგები. ცნობიერების ტრანსფორმაცია სწორედ მაშინ ხდება, როდესაც ინფორმაცია დიალოგად იქცევა, ხოლო დიალოგი – ყოველდღიურ პრაქტიკად.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თვითეფექტურობის ზრდა. გადამუშავებული მასალისგან დამზადებული ეკო-USB კაბელი მოსწავლეებისთვის სიმბოლური კი არა, რეალური მტკიცებულებაა იმისა, რომ მათი გადაწყვეტილება და შრომა კონკრეტულ შედეგს იძლევა. ისინი ხედავენ საკუთარ გავლენას პროცესზე – ეს კი მოქალაქეობრივი პასუხისმგებლობის საფუძველია.

პროექტმა ასევე დანერგა შეფასების ინოვაციური მოდელი, სადაც ყურადღება გამახვილებულია არა მხოლოდ საბოლოო პროდუქტზე, არამედ პროცესზე: როგორ დაისვა კითხვა, როგორ ჩატარდა კვლევა, როგორ გაანალიზდა მონაცემები, როგორ განხორციელდა ქმედება და როგორ მოხდა საჯარო რეფლექსია.

პროექტის  ინიციატივა ნათლად აჩვენებს, რომ სკოლა შეიძლება იქცეს მოქალაქეობის ლაბორატორიად. როდესაც სწავლება აგებულია ციკლზე – დაინტერესება → კვლევა → ცოდნის სისტემატიზაცია → პრაქტიკული ქმედება → საჯარო რეფლექსია – მოსწავლე სწავლობს არა მხოლოდ საგანს, არამედ პასუხისმგებლიან ცხოვრებას.

მოსწავლე ასეთ პროცესში მხოლოდ ცოდნას არ იძენს – ის შინაგანად გარდაიქმნება. გარემოსდაცვითი საკითხი მისთვის აღარ არის თემატური პარაგრაფი ან შეფასებისთვის შესრულებული დავალება; ის ხდება პირადი პასუხისმგებლობის ნაწილი. როდესაც ქცევა მოდის არა გარედან დაკისრებული მოთხოვნიდან, არამედ შინაგანი გააზრებიდან, იქ იბადება ნამდვილი სწავლა.

და სწორედ იმ მომენტში, როცა მოსწავლე გარემოზე ზრუნვას იწყებს საკუთარი არჩევანის საფუძველზე  – არა ქულის, არა შეფასების, არამედ ღირებულების გამო – განათლება აღწევს თავის უმაღლეს დანიშნულებას. ასეთ პროექტებში ყალიბდება არა მხოლოდ კომპეტენცია, არამედ მოქალაქეობა. სწორედ აქ იწყება მომავლის პასუხისმგებლიანი საზოგადოების ფორმირება.

(პირველი ნაწილი)

 „შეებრძოლე შენს ვნებებს, მშვიდობა გქონდეს მეზობლებთან და ყოველ ახალ წელს გაპოვნინოს ღმერთმა უკეთესი ადამიანი“.

ბენჯამინ ფრანკლინი (1706–1790), ამერიკელი საზოგადო მოღვაწე, დიპლომატი, შეერთებული შტატების ერთ-ერთი დამფუძნებელი მამა, აშშ-ის დამოუკიდებლობის დეკლარაციის ერთ-ერთი ავტორი

მალე ახალი წელი დადგება, ხალისით, მომავლის იმედით, ნუგბარი კერძებით, წინასაახალწლო ფაციფუცით და ახლობლებისთვის საჩუქრების შერჩევის სპონტანური, ეკლექტური, თუმცა საბოლოოდ მაინც სასიამოვნო მომენტებით. როდის გაჩნდა ადამიანთა საზოგადოებაში ცნება „ახალი წელი“? საიდან ითვლება „ახალი წლის“ დღე? რატომ არის ახალი წელი დღესასწაული? ვფიქრობთ, ამ კითხვებზე პასუხები თქვენთვისაც საინტერესო და შემეცნებითი იქნება.

გარდა ახალი წლის დღესასწაულის წინარეისტორიისა და ჩამოყალიბების ეტაპებისა, ვფიქრობთ, საინტერესოა ისიც, როგორ მოიხსენიება ეს განსაკუთრებული დღე სხვადასხვა ქვეყანასა და კულტურაში. ახალ წელს უამრავი სახელი აქვს და თითქმის ყველა კულტურა, ხალხი, ეთნოსი ამ დღეს თავისებურად მოიხსენიებს.

* აშშ-სა და ინგლისურენოვან კანადაში ახალ წელს New Year’s Eve (ან New Year’s Night) და სან-სილვესტრი ჰქვია, ფრანგულენოვან კანადაში – რევეიონი (Le Réveillon du Nouvel An).

* ჩრდილოეთ ევროპაში ახალი წლის ღამეს მრავალი სახელი აქვს: დანიასა და ნორვეგიაში – Nytårsaften, შვედეთში – Nyårsafton, ფინეთში (ამ ქვეყანაში ორი ოფიციალური ენაა – ფინური და შვედური) – Uudenvuodenaatto და Nyårsafton, ისლანდიაში – Gamlárskvöld, პირველ იანვარს კი Nýársdagur ჰქვია.

* ბალტიის ქვეყნებში ახალი წლის წინა დღეს ასე მოიხსენიებენ: ესტონეთში – Uusaastaõhtu, ლატვიაში – Vecgada vakars, ლიეტუვაში – Naujųjų metų išvakarės.

* გერმანიაში, ავსტრიაში, ლიხტენშტაინსა და შვეიცარიის გერმანულ ნაწილში ახალი წლის წინა დღეს, 31 დეკემბერს, Silvester ჰქვია. ეს ტერმინი მომდინარეობს ძველი რომაული გადმოცემიდან, რომ პაპმა სილვესტრმა (IV ს.) 31 დეკემბერს ლოცვით განკურნა კეთრისგან კონსტანტინე დიდი და შემდეგ მონათლა. ამის გამო 31 დეკემბერს სილვესტრი ეწოდა, შემდეგ კი ეს სახელი გერმანიისა და აღმოსავლეთი ევროპის სახელმწიფოების რომანულ-კათოლიკურ რეგიონებშიც (ჩეხეთი, პოლონეთი, უნგრეთი, ავსტრია, სლოვაკეთი) გავრცელდა. დღეს სილვესტრი (Sylvester, უნგრ. Szilveszter) ყველა ამ ქვეყანაში ახალი წლის წინა დღეს ნიშნავს. გერმანიაში მას Neujahr-ს („ახალი წელი“) ან Neujahrstag-ს („ახალი წლის დღე“) უწოდებენ და ის წყნარი და მშვიდი დასვენების დღეა. პირველ იანვარს გერმანელები ისვენებენ, სტუმრად დადიან ან ახალი წლის დადგომას პარკებში სეირნობით აღნიშნავენ.

* ლათინურ სამყაროში (ლათინური ამერიკის ქვეყნები, ესპანეთი, პორტუგალია, საფრანგეთი და იტალია) 31 დეკემბერს სხვადასხვა სახელი აქვს: ესპანეთსა და ლათინური ამერიკის ქვეყნებში – Nochevieja, ანუ „ძველი ღამე“; კატალონიაში – Cap d’Any, „წლის თავი“; გალისიაში – Noitevella, ანუ „ძველი ღამე“. პორტუგალიაში წინასაახალწლო ღამეს Noite de Ano Novo-ს („ახალი წლის ღამე“) ეძახიან. იტალიაში, გერმანიის მსგავსად, 31 დეკემბერი San Silvestro-ა, თუმცა წინასაახალწლო ღამეს აქ, კატალონიის მსგავსად, a notte di Capodanno-ს („წლის თავის ღამე“) უწოდებენ. საფრანგეთში ახალი წლის წინა დღეს Le Réveillon de la Saint-Sylvestre-დ მოიხსენიებენ. შუაღამისას ის დღესასწაულად გარდაიქმნება და ახალ წელს და მის შეხვედრასაც მოიცავს. ასევე გავრცელებულია სახელი le soir du Nouvel An („ახალი წლის საღამო“), რომელიც რევეიონის გაგრძელებაა.

* რუსეთსა და ბელარუსში ახალ წელს, შესაბამისად, „ნოვი გოდ“ ან „ნოვი ჰოდ“ ჰქვია, ხოლო უკრაინელები ამ დღესასწაულს „ნოვი რიკს“ ეძახიან. სხვა სლავურ ქვეყნებში ახალ წელს და წინასაახალწლო ღამეს სხვადასხვა სახელით მოიხსენიებენ: პოლონეთში – Sylwester, ჩეხეთში – Silvestr, სლოვაკეთში – Silvester, ხოლო 1 იანვარს – Nový Rok, სლოვენიაში – Silvestrovo, ხოლო 1 იანვარს – novo leto, უნგრეთში – Szilveszter, ხორვატიაში – Silvester. არსებობს წინასაახალწლო ღამის სხვა სახელებიც: novogodišnja večer, ხოლო ახალი წლის დღეს ხორვატიაში Nova godina ჰქვია. მართლმადიდებელ სერბეთში გავრცელებულია შემდეგი სახელები: Новогодишња вече და Нова година; მართლმადიდებელ ბულგარეთში – новогодишна вечер და Нова година; ჩრდილოეთ მაკედონიაში – новогодишна вечер და Нова година.

* საბერძნეთსა და კვიპროსში ახალი წლის დღეს Protochroniá ჰქვია, რაც ნიშნავს “პირველ დღეს” და იანვრის 1-ელ დღეს აღნიშნავს.

* სომხეთში ახალ წელს ერთმანეთს ასე ულოცავენ: Շնորհավոր Նոր Տարի („შნორ(ჰ)ავორ-ნორ-ტარი“ – სომხ. „შნორავორ“ – გილოცავთ, „ნორ ტარი“ – ახალი წელი); აზერბაიჯანელები, როგორც შიიტი მუსლიმები, ახალი წლის დღესასწაულს 21 მარტს აღნიშნავენ (ნოვრუზი – გაზაფხულის დღეღამსწორობის დღე), თუმცა, საბჭოთა ტრადიციის თანახმად, 31 დეკემბერსაც ზეიმობენ და ამ დღეს Yeni İl-ს უწოდებენ. თურქეთში ახალ წელს (1 იანვარს) Yılbaşı (იილბაში) ჰქვია, რაც „ახალი წლის თავს, დასაწყისს“ აღნიშნავს.

როგორ დაიწყო ეს ყველაფერი? როდის დადგინდა ახალი წლის დღე ან მისი აღნიშვნა? ისტორიული წყაროები გვაუწყებენ, რომ ახალი წლის აღნიშვნის უძველესი წესი შუამდინარეთისა და ბაბილონის ცივილიზაციას უკავშირდება.

ბაბილონური აქიტუ

მარტის ბოლოს, გაზაფხულის ბუნიობის შემდეგ პირველ ახალმთვარეზე, ბაბილონელები ბუნების აღორძინებას რამდენიმედღიანი ფესტივალით – აქიტუთი აღნიშნავდნენ. ახალი წლის ეს ადრეული აღნიშვნა ძვ. წ. 2000-5000 წლებით თარიღდება. მიჩნეულია, რომ ეს რიტუალი ბაბილონელების რელიგიასა და მითოლოგიასთან სიღრმისეულად იყო გადაჯაჭვული. მრავალი მკვლევარი მიუთითებს აქიტუს შინაარსობრივ და კონცეპტუალურ კავშირზე ძველშუმერულ ახალ წელთან, რომელიც გაზაფხულის სეზონს, ბუნების განახლების პერიოდს ემთხვეოდა. აქიტუს წარმოშობის ისტორია ათასწლეულების მტვრით არის დაფარული და პირდაპირ კავშირშია ძველი შუამდინარეთის წარმართულ კულტებთან – გაზაფხულის ფესტივალი ტიგროსისა და ევფრატის ძველ საზოგადოებებში აღიარებული იყო როგორც დღე, როცა დედამიწა შეიქმნა მფარველი ღმერთის  – ენლილის (შუმერული პანთეონი), მარდუკის (ბაბილონურიპანთეონი) ან აშურის (ასურული პანთეონი) მიერ. ნისანი (აპრილის თვე) ან ნისანუ არამეულში (და სირიელები დღემდე იყენებენ არამეულ სახელებს თვეებისთვის) აღნიშნავდა წლის დასაწყისს, გაზაფხულის მოსვლას და განახლებას.

აქიტუს დღეებში ღმერთების ქანდაკებები ქალაქის ქუჩებში დაჰქონდათ და ასრულებდნენ რიტუალებს, რომლებიც ქაოსზე ღმერთების გამარჯვებას განასახიერებდა. ბაბილონელებს სწამდათ, რომ ამ რიტუალების მეშვეობით ღმერთები სიმბოლურად ასუფთავებდნენ და ხელახლა ქმნიდნენ სამყაროს, რითაც ახალი წლისა და გაზაფხულის დაბრუნების საფუძველს ამზადებდნენ.

აქიტუს ერთი განსაკუთრებით საინტერესო ტრადიცია მეფის რიტუალურ დამცირებას მოიცავდა. ბაბილონის მეფეს ღმერთ მარდუკის ქანდაკებასთან მიიყვანდნენ, ღვთაებრივ სამეფო რეგალიებს ჩამოართმევდნენ და აიძულებდნენ, დაეფიცა, რომ ქალაქს პატივისცემით მართავდა (შენიშვნა: სწორედ ამ დროს – ძვ. წ. 7 000 -5 000 წლებს – უკავშირდება დედამიწაზე პირველი ქალაქებისა და ურბანული კულტურის გაჩენა ძველ შუმერში, ბაბილონსა და ასურეთში).

მონარქისგან მიღებული ფიცის შემდეგ მღვდელმთავარი მეფეს სილას გააწნავდა და ყურებით დაითრევდა, იმ იმედით, რომ იგი ატირდებოდა. თუ მეფეს ცრემლი წამოუვიდოდა, ეს მარდუკის კმაყოფილების ნიშნად და მეფის ხანგრძლივი ზეობის მომასწავებლად მიიჩნეოდა. ზოგიერთი ისტორიკოსი ვარაუდობს, რომ ეს  იყო მეფის ღვთიური ძალაუფლების მტკიცებისა და ხალხზე მონარქის ძალაუფლების რეაფირმაციის (ხელახალი დადასტურების) ინსტრუმენტი.

1. როგორ ავხსნათ ზღაპრის კომპოზიცია და მთავარი დეტალები?

მაინც რა არის ზღაპარი და როგორ განსხვავდება ის სხვა ამბისგან?

მოდი, მთავარი სიტყვების დახმარებით ვისწავლოთ, რა არის ზღაპარი

1. დასაწყისი

იყო და არა იყო რა

– ბევრი ზღაპრის დასაწყისში შეგხვედრია არა?

ქართული ზღაპრის ეს ცნობილი დასაწყისი დიდი ხნის წინ მოიგონეს. იგი გვიყვება, რომ ზღაპარში მოთხრობილი ამბავი თან იყო, თან არა, შეგიძლია დაიჯერო, შეგიძლია არც დაიჯერო.

2. მთავარი გმირი

ზღაპარს აუცილებლად ჰყავს მთავარი გმირი,

ის, ვის თავგადასავალსაც გვიყვება ეს ზღაპარი.

მთავარი გმირი ყველაზე ხშირად ადამიანია:

ნაცარქექია – ზარმაცი  და ჭკვიანი კაცი, რომელიც ბუხარში ნაცარს ქექავდა

ირმისა – მამაცი ბიჭი, რომელიც ირემთან ერთად იზრდებოდა

მეფის ასული-ძალიან ჭკვიანი და მშვენიერი გოგონა

სიზმარა – ბიჭი, რომელიც ფერად და ჯადოსნურ სიზმრებს ნახულობდა

ხუთკუნჭულა-  ყველა დაბრკოლების გადამლახავი, ყოჩაღი ბიჭი

ასფურცელა-ასევე მამაცი და ჭკვიანი გმირი

ნამცეცა – ბიჭი, რომელიც ძროხის ყურში ცხოვრობს

და სხვა

 მთავარი გმირი შეიძლება ცხოველიც იყოს:

მაგალითად:

ჭკვიანი მელია

ნახევარქათამა

ხარი წიქარა

ძროხა, რომელიც თავისი რქებით აპურებს ობოლ პატრონს

პატარა თაგუნია

ირემი, რომელმაც ირმისა გამოკვება

3. გამოგონილი არსებები

ზღაპარში შეიძლება ისეთი არსებებიც იყვნენ, რომლებიც სინამდვილეში არ არსებობენ

მაგალითად:

დევი -უზარმაზარი, ძალიან ძლიერი არსება, რომელსაც ადამიანები არ უყვარს

ჯუჯა – პაწაწინა ჭკვიანი არსება, რომელიც ზოგჯერ ადამიანს ეხმარება

ფერია – ულამაზესი, ჯადოსნური, მსუბუქი და ფარფატა  არსება

ფასკუნჯი – ცეცხლისმფრქვეველი დრაკონი

4. ზღაპრის გმირს აუცილებლად უნდა გადახდეს რაიმე განსაკუთრებული თავგადასავალი

• გადალახოს დაბრკოლება
• დაამარცხოს მოწინააღმდეგე.
• რთულ სიტუაციაში გადარჩეს
• განსაკუთრებული უნარი შეიძინოს

მაგალითად: ტყეში მგელს შეეჩეხოს

დევი დაამარცხოს

უკვდავების ვაშლის საძებრად წავიდეს

მზეს შეხვდეს და უვნებლად გადარჩეს

ბოროტ დედაბერს დაუსხლტეს ხელიდან

5. გზა

ყოველი ზღაპრის გმირი აუცილებლად გადის საინტერესო გზას.

ბევრი იარა თუ ცოტა იარა….

მაგალითად:

უღრან ტყეში მოხვდება

ცხრა მთას იქით იმოგზაურებს

ზღვას გადალახავს

გზაჯვარედინს მიადგება და გადაწყვეტს, რომელი მიმართულებით წავიდეს.

6. ყველა გმირმა უნდა გაიმარჯვოს და დაბრუნდეს

ზღაპრის ყველა გმირი დაბრკოლებების გადალახვის მერე შინ ბრუნდება, გამარჯვებული და ბედნიერი.

ამბავი იქ უნდა დასრულდეს, სადაც დაიწყო.

მაგალითად:

წითელქუდა ისევ შინ უნდა დაბრუნდეს

გამარჯვებული გმირი თავის სამეფოში ბრუნდება

მოგზაური გმირი თავის სახლში ბრუნდება და ა.შ.

ზღაპარში მოქმედება ხშირად სრულდება იქ, სადაც დაიწყო.

2. ზღაპრის სხვა დასასრული

ახლა, როცა უკვე იცი, როგორი უნდა იყოს ზღაპარი, მოდი, ყველაზე ცნობილი ზღაპრის გაგრძელება მოვიფიქროთ და სხვა დასასრულიც ვიპოვოთ.

მაშ, ასე:

სხვა წითელქუდა

იყო და არა იყო რა, იყო ერთი ლამაზი გოგონა. დაბადების დღეზე ბებიამ გოგონას წითელი ქუდი აჩუქა. მას შემდეგ გოგონა ყველგან თავისი ახალი, ლამაზი წითელი ქუდით დადიოდა, რის გამოც მეზობლებმა წითელქუდა შეარქვეს.

მოცემულია ოთხი ილუსტრაცია:

1. დედა წითელქუდას ბებოსთან ატანს ქადებს;
2. წითელქუდა ტყეში ხვდება მგელს;
3. მგელი ესაუბრება ბებიას;
4. წითელქუდა აკაკუნებს ბებიას კარზე

1. აირჩიე გაგრძელება:

რა მოხდებოდა მერე?

2. აირჩიე გაგრძელება:

რა მოხდებოდა მერე?

3. აირჩიე გაგრძელება

4. მოგეწონა? სხვა ვერსიას ხომ არ  მოიფიქრებდი?
5. როგორ ფიქრობ, კიდევ როგორ შეიძლებოდა დასრულებულიყო ეს ამბავი?