აი, რაზე დავწერ-მეთქი, გავიფიქრე, როცა წიგნების მაღაზიაში გუსტავ ფლობერის „საყოველთაოდ მიღებული აზრების ლექსიკონი“ დავინახე. ფრანგულის მასწავლებლებს წაკითხვას მოვანდომებ, თავშექცევის სასარგებლო ფორმებს კი თავად მიაგნებენ-მეთქი.

ფლობერის ხსენება ნუ დაგაფრთხობთ. ამ თხელ წიგნში ბევრ საგულისხმოს ნახავთ, ხან გაიცინებთ, ხანაც თავს გვერდზე მიაბრუნებთ – წვრილმან დანაშაულში წასწრებულივით.

ფრანგულ ტექსტს ინტერნეტში ადვილად მოძებნით. ჩამოუარეთ სალექსიკონო ერთეულებს და სადაც ქართულ თარგმანს დაიწუნებთ, იქ თქვენი და თქვენი მოსწავლეებისა თქვით. ცოტაოდენი ძალისხმევა და, ალბათ, მოსალოდნელზე მეტი ვარიანტი გაჩნდება: უკეთესიც, უარესიც.

ქართულ გამოცემაში სიტყვები ფრანგული ანბანის რიგით არის გაწყობილი, რაც საქმეს გაგიადვილებთ – სიტყვა მწერლის მშობლიურ ენაზე, ჩვენებური შესატყვისი და მერე იმის თარგმანი, ფლობერმა შერჩევით დაკრეფილ ტკბილ-მწარე ნაყოფებად რომ გამოგვიწოდა.

რამდენიმე მაგალითი წარმოდგენის შესაქმნელად:

Achille / აქილევსი – აუცილებლად უნდა დასძინოთ: „ფეხმარდი“. შექმნის შთაბეჭდილებას, რომ ჰომეროსი წაგიკითხავთ.[1]

Colonies (nos) / კოლონიები (ჩვენი) – მათი ხსენებისას დანაღვლიანდით.

Échafaud / ეშაფოტი – ისე მოახერხეთ, რომ ასვლისას, სიკვდილამდე, რამდენიმე მჭევრმეტყველური სიტყვა წარმოთქვათ.

Malade / ავადმყოფი – მის გასამხნევებლად სასაცილოდ აიგდეთ დაავადება და არაფრად ჩააგდოთ მისი ტკივილები.

Optimiste / ოპტიმისტი – იგივეა, რაც სულელი.

Providence / ბედისწერა – უმაგისოდ რა უნდა ვქნათ?

რჩევები მრავლადაა. უფრო სწორად, ვითომ-რჩევები. ცხადია, ზოგს მეტად ემჩნევა ეპოქის ნიშანი, ზოგი კი ისე გაისმის, თითქოს მწერალმა ეს-ესაა მოხაზა ბოლო ასო და წერტილის დასმისას ულვაშშიც ჩაიცინა.

პირამიდა უსარგებლო ნაშრომია და მეტი არაფერიო. სტოიციზმი სულაც შეუძლებელიაო. სიტყვა „მატერიალიზმი“ ძრწოლით წარმოთქვით და თითოეული მარცვალი კარგად გამოკვეთეთო.

ცხადია, წაბაძვა და ახალი ლექსიკონის შედგენაც შეიძლება. ახალი სიტყვების სასწავლადაც და გაკვეთილებზე ფლობერის სულის ხშირ-ხშირად გამოსაძახებლადაც. რა შეიძლება ითქვას წისქვილზე, გარდა იმისა, რომ პეიზაჟს უხდება?

Clocher de village / სოფლის სამრეკლო – გულს აძგერებს.

მცდელობას წინ რა უდგას – სოფლის მაშენებლის თვალით შეხედეთ, მარცხნივ თავგადახრილმა.

მწერლის თვალი ყველაფერს წვდება, ყოველგვარ ზედაპირს დაუნდობლად კვეთს, რომ უსიამოვნოდ დასანახ შიგნეულობაში მიმოატაროს. ერთი მხრივ, ადამიანთა სიბრიყვე გაკვირვებს, თითქმის ორი საუკუნის მერეც რომ ვერ შელევიან დაობებულ საკვებს – ყავლგასულ წარმოდგენებს, მავნე კლიშეებს, მეორე მხრივ კი ფლობერის კვალში სიარული გიხარია – ეს წუთები გეძვირფასება.

Défaite / მარცხი – გაუძლებს კაცი, მიუხედავად იმისა, რომ იმდენად სრულია, ამბის მომტანიც აღარ რჩება.

Douleur / ტკივილი – ძირითადად, სასიკეთოა. ნამდვილი ტკივილი უხილავია.

და აქვე, ამავე რიგში:

Droit (le) / უფლება – არავინ იცის, რა არის.

ბავშვები. რა შეიძლება ითქვას მათზე ისეთი, „საყოველთაოდ მიღებული აზრების ლექსიკონში“ ჩაწერილს მცირედ მაინც რომ გაახუნებდა? ბოლოს და ბოლოს, ამხელა დრო გავიდა.

Enfants / ბავშვები – საზოგადოებაში გამოავლინეთ პოეტური სინაზე[2] მათ მიმართ.

გამანადგურებლად ზუსტია. ნეტავ მომდევნო ასწლეულში მაინც შეიცვლებოდეს რამე.

გადაშალეთ ეს პატარა წიგნი. წინ დაუდექით მწერალს. ეკამათეთ.

დასასრულს, დიდისგან დიდებაზე ნათქვამი:

Gloire / დიდება – სულ ცოტა კვამლია და მეტი არაფერი.

[1][1] ცდუნებას ვერ გავუძელი და ქართული თარგმანის „მსუბუქფეხებიანი“ მიღებული ფორმით შევცვალე.

[2] აქაც შევცვალე ქართული თარგმანი, რომლის „ნაზი სიყვარულიც“ სხვა რამაა.

ერთ-ერთი გაკვეთილის დაგეგმვისას სტუდენტმა თქვა, რომ სამოქალაქო განათლების მიმართულებით ლიტერატურის გაცნობისას დაამახსოვრდა „კარგი ვაშლების“ აქტივობა, რომელიც თეორიულად ძალიან მოეწონა, თუმცა პრაქტიკულად როგორ შეიძლებოდა მისი განხორციელება საგაკვეთილო პროცესზე – ეს მისთვის ამოცანად რჩებოდა. რადგან სიახლეების გაცნობა და გამოცდა ჩემი მოსწავლეების საყვარელი საქმიანობაა, გადავწყვიტე, ეს საგაკვეთილო პროცესისთვის მომერგო და აქტივობა კლასის საათზე გამომეყენებინა.

დამრიგებლებისთვის კლასის საათი ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული მოვალეობაა. მას დაწყებით კლასებში კვირაში ორჯერ ვატარებთ. მისი ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება კი გახლავთ პიროვნული და მორალური განვითარება – მე – პიროვნება, სოციუმი ჩემ გარშემო, ურთიერთობა თანატოლებსა და უფროსებთან, ტოლერანტობა, ადამიანთა უფლებები, ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებები, ეტიკეტი.

ადამიანისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია მეორე ადამიანთან ახლო, ნდობაზე დაფუძნებული ურთიერთობა. მეგობრობისა და თანამშრომლობის წყალობით, ბავშვები სწავლობენ სოციალურ ნორმებს და ივითარებენ ურთიერთობისთვის საჭირო უნარებს. 11-12 ასაკის ბავშვებში აქტუალური ხდება მცირე სოციალური ჯგუფების მეგობრობა. ამ ჯგუფებში ერთიანდება რამდენიმე ბიჭი და გოგო, რომლებიც სისტემატურად არიან ჩართულნი რაღაც საქმიანობებში. ხშირად ხდება, რომ ზოგი ბავშვი კლასიდან გარიყული აღმოჩნდება ხოლმე, რაც საფრთხეს უქმნის სოციალურ გარემოში მათ ჯანსაღ ადაპტაციას.

სამეგობრო წრიდან გარიყულნი სწორედ ის ბავშვები აღმოჩნდებიან,რომლებიც ან აგრესიულობით გამოირჩევიან, ან ზედმეტი სიმორცხვით. გარიყვისა და მუდმივი იმედგაცრუების გამო აგრესიულები უფრო მეტად აგრესიულები ხდებიან, მორცხვი და მშფოთვარე ბავშვები კი –მუდმივი თავდასხმის ობიექტები.

ბავშვის მდგომარეობა კლასში თვითდარწმუნებისთვის უმნიშვნელოვანესი ფაქტორია. ფსიქოლოგთა მიერ ჩატარებული კვლევების თანახმად, მარტოობა, სოციალური შფოთვა და იზოლაცია მოსწავლეთა პიროვნულ განვითარებაზე შემდეგნაირად აისახება: გარიყული ბავშვები საკუთარ წარუმატებლობას მეტად მიაწერენ გარემო ფაქტორებს, ვიდრე ჯგუფებში გაერთიანებული ბავშვები.

ჯგუფი არის იმ ბავშვების შედარებით მყარი ერთობა, რომლებიც მუდამ ურთიერთობენ ერთმანეთთან და იზიარებენ ღირებულებებს. ჯგუფს აქვს  ნორმები, რომლებიც გავლენას ახდენს თითოეულ წევრზე. ჯგუფის წევრებს გარკვეული სტატუსიც გააჩნიათ, ზოგი ლიდერია, ზოგი კი მას ემორჩილება. თუმცა 6-დან 11 წლამდე ასაკის ბავშვების ჯგუფს არ ახასიათებს ძალიან მკაცრი ნორმები და განაწილებული როლები. უკვე 11-12 წლის ასაკიდან  ჯგუფში  წესების დაცვა ძალიან მნიშვნელოვანი ხდება.

როგორ შეიძლება დავეხმაროთ დაწყებითი კლასების მოსწავლეებს ჯანსაღი კომუნიკაციის უნარის განვითარებაში?

სახლის უსაფრთხო გარემოდან მოსული ბავშვისთვის მეტად მნიშვნელოვანია ახალ „ოჯახთან“ – კლასთან შერწყმა და მასთან ერთიანობის განცდა. ხშირად ბავშვისთვის „არასასურველი ქცევა“ გამოწვეულია იზოლაციით და მარტოობის განცდით. ასეთ შემთხვევაში ბავშვი ასოციალური ქცევით ცდილობს ყურადღების მიპყრობას. იმისთვის, რომ ბავშვმა თავი არ იგრძნოს იზოლირებულად, საჭიროა, რომ მან მიიპყროს ყურადღება თავისი „პირადი ისტორიით“ – თუ ვინ არის იგი, ვინ არიან მისი ოჯახის წევრები, რა არის მისი საყვარელი საქმიანობა, ინტერესი, რა გამოსდის კარგად. ამიტომ ასეთ დროს ძალიან მნიშვნელოვანია, მასწავლებელმა იზრუნოს თვითპრეზენტაციის უნარის განვითარებაზე, გამოყოს დრო, როდესაც მოსწავლეები შეძლებენ ისაუბრონ საკუთარ თავზე ან რაიმე მოვლენაზე. ასეთ დროს მასწავლებელი აუცილებლად უნდა იყოს აქტიური მსმენელის როლში.

იმისთვის, რომ  მოსწავლემ შეძლოს საკუთარ თავზე საუბარი, აუცილებელია, მასწავლებელმა ხაზი გაუსვას თითოეულის უნიკალურობას. ამიტომ მნიშვნელოვანია, მასწავლებელმა იზრუნოს მოსწავლეებში დადებითი მე-კონცეფციის ჩამოყალიბებაზე. ამისთვის საჭიროა, მივიღოთ ისინი ისეთები, როგორებიც არიან. შესრულებულ აქტივობებზე  უკუკავშირის მეშვეობით, გამოვკვეთოთ როგორც ძლიერი, ასევე განსავითარებელი უნარები.

წარმოუდგენელია პოზიტიური მე-კონცეფციის ჩამოყალიბება, თუ მშობელი და მასწავლებელი მოსწავლეს პატივისცემით არ ეპყრობა. ბავშვი მაშინ გრძნობს საკუთარი თავის მიმართ პატივისცემას, როცა უფროსი გარკვეულ მოვლენაზე მისი მოსაზრებით ინტერესდება. „რა გვასწავლა ამ შემთხვევამ, შენი აზრით?“, „რა იგრძენი, როცა მოისმინე/უყურე?“ მე-კონცეფციის სწორად ჩამოყალიბების, საკუთარი თავის შეცნობისა და თვითპრეზენტირების უნარების განვითარების მიზნით დაიგეგმა სადამრიგებლო საათი მეოთხე კლასში, სადაც მოწვეული გვყავდა მშობლებიც. ისინი ბავშვებთან აქტიურად თანამშრომლობდნენ საგაკვეთილო პროცესში.

აქტივობა 1. მოკლე ანიმაციური ვიდეოფილმის ჩვენება და დისკუსია;

მიზანი: ბავშვებსა და მშობლებს დაენახათ, რომ ირგვლივ მრავალი განსხვავებული ადამიანია/ბავშვია, განსხვავებული ქცევებითა და მანერებით, თუმცა ეს სულაც არ ნიშნავს ცუდს.

ფილმის ჩვენების შემდეგ სადისკუსიო კითხვები:

• რა მოგეწონათ ანიმაციაში? რა არ მოგეწონათ?
• როგორ ფიქრობთ, სწორად იქცეოდნენ მშობლები? ბავშვები?
• ეთანხმებით უხუცესების გადაწყვეტილებას?
• რა გზავნილია ამ მედიარესურსში ჩადებული, რისი თქმა სურთ, თქვენი აზრით, მის შემქმნელებს?

აქტივობა 2. მსგავსება თუ განსხვავება?

მიზანი: ერთმანეთში მსგავსება-განსხვავების აღმოჩენა, მისი მნიშვნელობის გაზიარება, ჯგუფის შეკვრა.

მასწავლებელი კლასს სთავაზობს ჯგუფებად დაყოფას. ჯგუფების ადგილად შეიძლება გამოიყოს საკლასო ოთახის  კუთხეები და მოსწავლეები ასე განაწილდნენ, ან უბრალოდ ხელი აიწიონ. მაგალითად, გადანაწილდით კუთხეებში იმის მიხედვით, ვინც ზაფხულშია დაბადებული, ან ზამთარში და ა.შ. ხელი აიწიეთ, ვისაც უყვარს ნაყინი, ხატვა. მასწავლებელი ასახელებს ისეთ თვისებებს, რომლებიც, მისი აზრით, კლასის უმრავლესობისთვის საერთოა.

შემდეგ მასწავლებელი მოსწავლეებს სთავაზობს, დახატონ ადამიანი ცისფერი თვალებითა და ხვეული თმით. დასრულების შემდეგ საილუსტრაციოდ ნახატებს ამაგრებს დაფაზე. სთხოვს მათ, დააკვირდნენ, ჰგავს თუ არა მათი ნამუშევრები ერთმანეთს. მოსწავლეთა ნამუშევრები, ბუნებრივია, განსხვავდება ერთმანეთისგან, მიუხედავად იმისა, რომ ორი მახასიათებელი ყველასთვის საერთო იყო. მასწავლებელი სვამს კითხვებს:

• რა აჯობებდა, რომ ყველა ნამუშევარი ზუსტად ერთნაირი ყოფილიყო თუ განსხვავებული?
• როგორ ფიქრობთ, კარგია, რომ ჩვენ ყველას განსხვავებული თვისებები ან გარეგნობა გვაქვს?
• ყველა ზუსტად ერთნაირები რომ ვიყოთ, რა სირთულეს წავაწყდებოდით?

აქტივობა 3. მედიარესურსის ჩვენება და შესაბამისი დისკუსია;

მიზანი: მშობლებს ესაუბრეთ მედიარესურსში გაჟღერებულ  გზავნილზე, რომ მნიშვნელოვანია, შვილებში ამოვიცნოთ, რა არის მათი სიხარულის მიზეზი და დავეხმაროთ მათ ბედნიერების პოვნაში.

მედიარესურსისთვის განკუთვნილი სადისკუსიო კითხვები:

• რა მოგეწონათ ანიმაციაში? რა არ მოგეწონათ?
• როგორი იყო თავდაპირველად პერსონაჟი? როგორ შეიცვალა ის?
• რამ გამოიწვია, თქვენი აზრით, ბავშვის ასეთი ცვლილება?
• როგორ ფიქრობთ, სწორად იქცეოდა მამა ფილმის დასაწყისში/ბოლოს? რატომ?
• რა გზავნილია ამ ვიდეოში ჩადებული? რისი თქმა სურთ, თქვენი აზრით, მედიარესურსის შემქმნელებს?

აქტივობა 4.  დაამყარე კავშირები

მიზანი: მედიაგზავნილების კავშირების აღმოჩენა გარესამყაროსთან, სხვა ფილმებთან/ წიგნებთან და პირად გამოცდილებასთან;

მოსწავლეთა მოტივაციისთვის და გარკვეული მიმართულებისთვის მასწავლებელს თავად შეუძლია წინასწარ ჰქონდეს მომზადებული რაიმე სახის მასალა საჩვენებლად. ეს ბავშვების ფიქრისთვის ერთგვარი ბიძგი იქნება.

გარესამყარო  – აქ მოვიყვანეთ თომას ალვა ედისონის ძალიან ცნობილი ისტორია, როცა მას გონებრივად ჩამორჩენილი უწოდეს სკოლაში, ხოლო მშობლის დახმარებით ის მსოფლიოს ერთ-ერთი გამორჩეული მეცნიერი და გამომგონებელი გახდა.

გავიხსენეთ ალბერტ აინშტაინი, რომელსაც დისლექსია დაუდგინეს და ბავშვობაში არცთუ ისე კარგად სწავლობდა, თუმცა საკუთარ თავში იპოვა ძალა, შესაძლებლობა და მსოფლიოს ერთ-ერთი საუკეთესო ფიზიკოსი გახდა.

აქვე წავიკითხეთ მისი ცნობილი გამონათქვამი: „ყველა ჭკვიანია, მაგრამ თუ თევზს განვსჯით იმის მიხედვით, შეუძლია თუ არა ხეზე ასვლა, დავიჯერებთ, რომ ის სულელი და უნიჭოა“ , და ლინდა მალალა ჰანდის გამორჩეული წიგნი  „თევზი ხეზე“, რომელსაც ეს აზრი ლაიტმოტივად გასდევს.

მივუთითე არნე სვინგენის „ბალადა გატეხილ ცხვირზეც“. წაკითხული არავის ჰქონდა, თუმცა დიდი ინტერესი გამოიწვია მისმა შინაარსმა და მშობლები დამპირდნენ, რომ აუცილებლად წაიკითხავდნენ შვილებთან ერთად.

ცოტათი კინემატოგრაფიასაც შევეხეთ და ვნახეთ ნაწყვეტები ფილმებიდან „მე მქვია ენი“ (განსხვავებულობის საოცარი მაგალითი), „ვარსკვლავები დედამიწაზე“ და „ბილი ელიოტი“, სადაც მთავარი გმირები სწორედ დაკვირვებული მასწავლებლების წყალობით აღმოაჩენენ საკუთარ თავში იმ ღირებულებასა თუ ინტერესს, რაც შემდეგში მათ ცხოვრებას დადებითად შეცვლის.

მშობლებმა პირადი გამოცდილებიდანაც ბევრი მაგალითი გაიხსენეს, როგორ აღმოაჩინეს საკუთარ თავში ნიჭი და მისწრაფებები, თუმცა გარკვეული ფაქტორების გამო მათი განვითარება ზოგმა შეძლო, ზოგს კი არ გამოუვიდა.

ბავშვებს და მშობლებს აქვე მივეცი სარეკომენდაციო ფილმებისა და წიგნების ბარათები, რომლებსაც აუცილებლად ერთად გაეცნობოდნენ და იმსჯელებდნენ მათ მთავარ სათქმელზე.

აქტივობა 5. ვაშლები და ვარსკვლავები

მიზანი: ბავშვები გაიგებენ, რომ ადამიანები რაღაცით ერთმანეთს ჰგვანან და ამავდროულად, განსხვავდებიან კიდეც; რომ ადამიანთა განსხვავებულობა დადებით გავლენას ახდენს საზოგადოებაზე, ეს განსხვავებები კი ადამიანთა ცხოვრებას ფასეულს ხდის.

მასალა: თითო ვაშლი ყოველი მოსწავლისათვის (ასევე დამატებითი 2-3 ვაშლი). ვაშლები უნდა იყოს სხვადასხვა ზომის, ფორმისა და ფერის. ასევე კარგი იქნება, თუ შევარჩევთ განმასხვავებელი თავისებურებების მქონე ვაშლებს – ფოთლები, ნაოჭები და ხაზები, ლაქები და დაჟეჟილი ადგილები. მჭრელი დანა.

უთხარით მოსწავლეებს, რომ გსურთ, დაადგინოთ ადამიანთა საერთო და განმასხვავებელი ნიშნები.

დაალაგეთ ვაშლები მოსწავლეების წინ მაგიდაზე. აარჩევინეთ ყოველ მათგანს თითო ვაშლი.

სთხოვეთ, დააკვირდნენ და განსაჯონ, კარგია თუ არა მათ მიერ არჩეული ვაშლი. შესთავაზეთ, ყურადღება მიაქციონ ვაშლის სპეციფიკურ თავისებურებებს. დაავალეთ, შეადგინონ პატარა ამბავი საკუთარ ვაშლზე და უამბონ მეგობარს. სთხოვეთ, ამბები მთელ კლასს გააცნონ. უთხარით, რომ ვაშლები მაგიდაზე დააბრუნონ. ვაშლები აურიეთ და სთხოვეთ მოსწავლეებს საკუთარი ვაშლის მოძებნა. როდესაც ადგილებზე დაბრუნდებიან, ჰკითხეთ, როგორ გამოიცნეს საკუთარი ვაშლი (ისინი აუცილებლად ისაუბრებენ ფერზე, ფორმაზე, ზომასა და განსაკუთრებულ თავისებურებებზე). ჰკითხეთ, რა საერთო აქვს ამ ყველაფერს ადამიანებთან. სთხოვეთ, ჩამოთვალონ, რით განსხვავდებიან ადამიანები ერთმანეთისაგან. იმსჯელეთ, რატომ არის ეს განსხვავება მნიშვნელოვანი.

გაკვეთილის შეჯამება: შესთავაზეთ გარკვეული დასკვნა ადამიანთა ინდივიდუალური განსხვავებისა და მსგავსების მნიშვნელობის შესახებ. უთხარით, რომ ადამიანებისთვის დამახასიათებელი ერთ-ერთი საერთო ნიშანია ვარსკვლავი, რომელიც მათ შიგნით არსებობს – რაღაც განსაკუთრებული, რაც შიგნიდან ასხივებს და მათ ყველაზე მეტად მოსწონთ საკუთარ თავში. სწორედ ასევე ყოველ ვაშლს აქვს შიგნით ვარსკვლავი. გაჭერით ყოველი ვაშლი ნახევრებად, მაგრამ არა ჩვეული წესით – სიგრძეზე, არამედ სიგანეზე. დაიხმარეთ მშობლები. დაანახეთ თითოეულ ბავშვს ვარსკვლავი თავიანთი ვაშლის შიგნით. სანამ ბავშვები ვაშლს მიირთმევენ, სთხოვეთ, მოიფიქრონ და შემდეგ დაწერონ საკუთარი ვარსკვლავის – საკუთარი ღირსებებისა და ინდივიდუალურობის შესახებ.

თამაშის პრინციპით ყველამ აღმოაჩინა, რომ ჩვენ ერთმანეთისგან განვსხვავდებით, თუმცა თითოეულში არსებობს ერთი ან მეტი ვარსკვლავი, რომელსაც პოვნა და აკიაფება სჭირდება.

აქტივობა 6. შეიცან თავი შენი

მიზანი: მოსწავლეებს საკუთარ თავში, მშობლებს კი შვილებში ეპოვათ ის მთავარი მისწრაფება და ღირებულება, რაც მათ ყველაზე მეტად აინტერესებდათ და უკეთ გამოსდიოდათ.

პატარა ბარათებზე თითოეულმა მოსწავლემ დაწერა ის, რის კეთებაც ყველაზე მეტად გამოსდიოდა ან აბედნიერებდა, ხოლო თითოეულმა მშობელმა თავის ბარათზე დაწერა ის, თუ რას ხედავდა საკუთარ შვილში, რისი კეთება მოსწონდა მას ყველაზე მეტად. შეიძლება ითქვას, რომ ზოგიერთი შვილისა და მშობლის ფიქრები ერთმანეთს დაემთხვა, თუმცა იყო ის წყვილებიც, რომლებიც ერთმანეთისთვის აღმოჩენად იქცა.

თითოეული ბარათი დავამაგრეთ დიდ ფერად ფორმატზე. ამით ყველას მიეცა საშუალება, აღმოეჩინათ და დაჰკვირვებოდნენ ერთმანეთის ფიქრებს, აღმოეჩინათ აქამდე შეუმჩნეველი თვისებები.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. სატრენინგო მასალა – „ეფექტური კომუნიკაციის განვითარება დაწყებითი კლასების მოსწავლეებში“, მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრი, 2018 .
2. საპრეზენტაციო მასალა გაკვეთილისთვის – შეიცან თავი შენი.

ქეისებით სწავლება მრავალ ქვეყანაში გამოიყენება. მისი მიზანი მოსწავლეების მოტივაციის ამაღლება, ჩართულობისა და ინტერესის გაზრდაა. ასეთი მეთოდით სწავლება ხელს უწყობს მნიშვნელოვანი უნარების (კრიტიკული, შემოქმედებითი, ანალიტიკური აზროვნების უნარი) გაუმჯობესებას; ზრდის დასკვნების ჩამოყალიბების, არგუმენტებისა და კონტრარგუმენტების წარმოდგენის შესაძლებლობებს. მთავარია, საკითხი ისე იყოს დასმული, რომ მოსწავლეს უწევდეს კითხვაზე პასუხი: „რას გააკეთებდი ასეთ სიტუაციაში?“, „როგორ გადაჭრი კონკრეტულ პრობლემას?“ და სხვა.

ქვემოთ ერთი ქეისია წარმოდგენილი, რომელიც საშუალო საფეხურის მოსწავლეებისთვის ბიოლოგიის გაკვეთილზე შეიძლება გამოიყენოთ, მოდიფიცირების შემთხვევაში სადამრიგებლო საათისთვისაც კარგი საკითხია.

ქეისი: კუნთების მოდუნებაა საჭირო?

ძაღლი დაინტერესებას ასე გამოხატავს რაიმეს მიმართ – შესაძლოა საკვების ნაჭერიც დაინახა – კისრის კუნთების საშუალებით თავი მიმზიდველად უჭირავს. ინტერესის გამოსახატად ზოგჯერ ადამიანებიც მოიღერებენ ხოლმე ყელს. მაგრამ წარმოიდგინე, ასე რომ გადახრილიყო კისერი თვითნებურად, რა დისკომფორტს იგრძნობდი. ეს მტკივნეულიც იქნებოდა. 43 წლის სანდრომ, სამწუხაროდ, იცის რამდენად დამღლელია ეს ყველაფერი. მას აქვს იშვიათი მდგომარეობა, რომელსაც ეწოდება კუნთების დისტონია, დაავადებას ხშირად სპაზმის სახელითაც მოიხსენებენ. ამ დროს კისრის კუნთები უნებლიედ იკუმშებიან, რაც უმრავლეს შემთხვევაში იწვევს ადამიანის თავის ერთ მხარეს გადახრას. კუნთები შეიძლება შეიკუმშოს მძლავრად, კისერი დაიკავოს ერთ პოზიციაში და გამეორდეს სპაზმი, რაც კისრის უნებლიე მოძრაობას გამოიწვევს.

სურათზე გამოსახული სიტუაცია სამედიცინო ლიტერატურაში 1910 წელს გამოჩნდა პირველად.

კისრის კუნთების დისტონია მტკივნეულია და შეუძლია, მნიშვნელოვნად შეაფერხოს და გააუარესოს ადამიანის ცხოვრების ხარისხი. სანდროს აღარ შეუძლია მართოს მანქანა, რადგან ვერ აკონტროლებს თავისა და კისრის მოძრაობას და თავის არასწორი პოზიცია ხელს უშლის უსაფრთხო ნავიგაციაში. ასევე აწუხებს კისრისა და მხრების ტკივილი დროის ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში.

მიუხედავად იმისა, რომ კისრის კუნთების დისტონია შესაძლოა, გამოწვეული იყოს ტრავმით, მისი გამომწვევი ძირითადი მიზეზი და განკურნების გზები უცნობია. საბედნიეროდ, არსებობს სიმპტომების შემსუბუქების საშუალებები. შესაძლებელია ძალიან გასაკვირიც კი იყოს, რომ მკურნალობის ზოგიერთი საშუალება იგივე ნივთიერებაა, რომელსაც იყენებენ კოსმეტიკის მიმართულებით სახის ინიექციისთვის, რათა შეამციროს ნაოჭების რაოდენობა.

ეს ნივთიერებაა ბოტულინის ტოქსინი, რომლის კომერციული სახელწოდებაა ბოტოქსი. ნეიროტოქსინი სინთეზირდება ბაქტერიის მიერ, რომლის სახელწოდებაა Clostridium botulinum. ის იწვევს სიცოცხლესთან შეუთავსებელ დაავადებას – ბოტულიზმს. თუმცა, გამოცდილი ექიმის მიერ მცირე დოზით ტოქსინის გამოყენებას სასარგებლო ეფექტი აქვს. სხვადასხვა სახის დისტონიის შემთხვევაში ტოქსინის გამოყენება შეიძლება კუნთოვანი სისტემის სხვა დაავადებების სამკურნალოდაც, როგორიცაა სიელმე, თვალების კანკალი, ნერვული დაზიანებით გამოწვეული ცერებრალური დამბლა, ზედმეტად აქტიური შარდის ბუშტი.

ბოტულინის ტოქსინი გავლენას ახდენს კუნთოვან სისტემაზე კუნთების შეკუმშვის დათრგუნვის (ინჰიბირების) გზით. ნაოჭების მკურნალობის შემთხვევაში ამშვიდებს სახის კუნთებს და ასწორებს ნაოჭებს. კუნთების დისტონიის მკურნალობის შემთხვევაში ხელს უშლის კუნთების უნებლიე შეკუმშვის სიხშირეს.

გაეცანი ადამიანის კუნთებს, მათ მუშაობას, დაავადებებსა და მკურნალობის გზებს. გაიგე, როგორ მუშაობს ბოტულინის ტოქსინი, რა არის მისი მოქმედების ქიმიური საფუძველი.

უპასუხე კითხვებს:

1. როგორ ხდება კუნთების შეკუმშვის კონტროლი?
2. ბოტულინის ტოქსინი მოქმედებს უჯრედულ და მოლეკულურ დონეებზე და აინჰიბირებს კუნთების შეკუმშვას. როგორ ხდება ტოქსინის მიერ პროცესის განხორციელება? 
3. რომელი დაავადების შემთხვევაში ხდება კუნთების უფრო ნაკლები შეკუმშვა, ვიდრე საჭიროა?
4. რას ურჩევდი ადამიანს, რომელმაც ბოტოქსის გაკეთება გადაწყვიტა?

დამხმარე რესურსები:

• ქეისის დასკვნა;
• მაცოცხლებელი საწამლავი;
• ბოტოქსის შესახებ;
• (ვიდეოში საუბარია ბოტულიზმის გამომწვევ ბაქტერიაზე, რომელიც სპორების სახით შესაძლოა აღმოჩნდეს სახლის პირობებში დამზადებულ ბოსტნეულის კონსერვებში. ორგანიზმში მოხვედრისას ის გადაიძრობს დამცავ გარსს და სპორის მდგომარეობიდან გამოდის. თავს კარგად გრძნობს უჟანგბადო გარემოში, მრავლდება, კუჭის გავლით ხვდება წვრილ ნაწლავებში, საიდანაც ერთვება სისხლის მიმოქცევის სისტემაში. კუნთებთან უკავშირდება მოტორულ ნეირონებს და ძლიერდება და ხანგრძლივდება კუნთების შეკუმშვა).
• ბოტულინის ტოქსინის მოქმედების ამსახველი ვიდეო.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. https://www.bu.edu/ctl/resources/teaching-resources/using-case-studies-to-teach/
2. https://www.teaching.unsw.edu.au/case-studies
3. https://www.niu.edu/citl/resources/guides/instructional-guide/case-studies.shtml
4. CK12 College Humane Biology;
5. ბოტულიზმი – გამომწვევი მიზეზები და ექიმის რჩევები.

როდესაც ამ სტატიას წაიკითხავთ, 22 აპრილი უკვე ჩავლილი იქნება. უბრალოდ, ვინც არ იცოდით, არ დაივიწყოთ და ვინც უკვე იცოდით, მუდამ გახსოვდეთ, რომ ეს დღე დედამიწისაა. ჩემი აზრით, ორი თარიღი არ უნდა დავივიწყოთ, ერთი – დედა ენის, მეორე – დედამიწის, ანუ იმ პლანეტის, რომელზეც ვცხოვრობთ.

სწორედ, ამ დღის აღსანიშნად შევიკრიბეთ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში ორდღიან ფორუმზე და კლიმატის ცვლილებაზე ვისაუბრეთ. ამ საუბრებში ვინ აღარ ჩაერთო, პროფესორებიდან დაწყებული, სტუდენტებით და მოსწავლეებით დამთავრებული. ერთ-ერთი საკმაოდ სერიოზული კვლევიდან ნათელი გახდა, რომ დედამიწაზე იმ დიდი გამყინვარების გარდა, კლიმატი უამრავჯერ შეცვლილა. საბოლოოდ გამომსვლელმა მოგვიწოდა – ხალხო, იმ დროსთან შედარებით და კიდევ 150 ათასი წლის შემდეგ, რომ დრო დადგება, სამოთხეში ვცხოვრობთ და ნუ ვიწუწუნებთ, ამის შენარჩუნებაზე ვიზრუნოთო.

რატომღაც სემუელ პიპსი გამახსენდა. ეს ვინღაა? ძალიან ვრცელი და გულახდილი დღიურების ავტორი გახლავთ. ისეთი გულახდილის, რომ თავისი დროის ჟამთა აღმრიცხველადაც გამოდგება. მისი დღიურები ცალკე წიგნადაც იყო გამოცემული და სწორედ მისი თარგმნილი ვერსია ჩამივარდა ხელში.

ამბავი წლების წინანდელია. დედასთან ერთად ლიკანის სანატორიუმში ვისვენებდი. მთავარი ექიმი ცნობილი გასტროენტეროლოგი ემანუელ დვალიშვილი გახლდათ, რომელიც მართლაც ზედმიწევნით ზრუნავდა ყველაფერზე, მათ შორის, საკმაოდ მრავალფეროვანი ბიბლიოთეკის მუდმივ გამდიდრებაზეც. ჰოდა, ზუსტად იმ ბიბლიოთეკაში გადავაწყდი პიპსის დღიურებს და ერთი ამოსუნთქვით წავიკითხე.

რას აღარ მოესწრო ცხოვრების გზაზე – ომს, ხანძრებს, რევოლუციას, შავ ჭირსა და კომეტას.

• და, აი დადგა დღე, როდესაც მეფე კარლოს პირველი ეშაფოტზე აიყვანეს და თავი მოკვეთეს. სხეულიდან სისხლმა შადრევანივით ამოხეთქა და რამდენიმე წვეთი ქაღალდივით გათეთრებულ, ეშაფოტის შიგნით მდგარ გრაფ დე ლაფერს, იგივე ათოსს სახეზე მიესხა. გრაფი მიხვდა, რომ თავის ჩანაფიქრს, გადაერჩინა მეფე, ვეღარ განახორციელებდა.

ეს ალექსანდრე დიუმას ფანტაზიის ნაყოფია, რომანიდან „ოცი წლის შემდეგ“…

სიმართლე კი ის არის, რომ ეშაფოტის წინ, სანახაობის სხვა მაყურებლებთან ერთად, თხუთმეტი წლის სემუელ პიპსი იდგა. შემდგომში ის ამ სცენას დეტალებში აღწერს და ამით მომავალ თაობას სიმართლეს შემოუნახავს.

თავის დღიურში, ლონდონის შავი ჭირის გარდა, დროდადრო ჩამომდგარ გასაოცარ ნისლზეც გვიყვება და იმაზე, თუ როგორ წამლავს ნისლი ადამიანებს.

1661 წელს ჯონ ეველინმა თავის წიგნში „Fumifugium” ლონდონის ატმოსფერული ჰაერი აღწერა. ეს ის დღე იყო, როდესაც ლონდონში თითქოს აღარ გათენდა. გარშემო უცნაურად ჩამომდგარი ნისლი იყო, რომელსაც უამრავი ხალხის სიცოცხლე შეეწირა.

ტერმინი „სმოგი“ ორი სიტყვის კომბინაციით წარმოიქმნა: „Smoke“ და „Fog“ და ასახავს ჰაერის დაბინძურების ტიპებს, რომლის დროსაც ჰაერში ატაცებული დაქუცმაცებული მყარი ნაწილაკებისა და შერეული თხევადი აეროზოლების გამო ხილვადობა ფაქტობრივად შეუძლებელია. დღეისთვის არჩევენ: კლასიკურ, ლონდონურ სმოგს და ფოტოქიმიურ, ლოს ანჯელესის სმოგს.

მიხვდით, ალბათ, რომ პიპსის მიერ ნახსენები ნისლ-კვამლიც სმოგი იქნებოდა. სმოგი დღევანდელი სამყაროს პრობლემაც არის. ოღონდ, ამჯერად უფრო ფოქტოქიმიური სმოგი გვაწუხებს. მისი წარმოქმნის წინაპირობა სხვადასხვა წარმოშობის აეროზოლების მომატებული კონცენტრაციაა.

აეროზოლებში იგულისხმება მყარი და თხევადი ნაწილაკები. აეროზოლის შემადგენელი ნაწილაკების ატმოსფეროში დარჩენის ხანგრძლივობა მთელ რიგ ფაქტორებზეა დამოკიდებული. უფრო დიდი ზომის ნაწილაკები დიდხანს დარჩებიან, პატარები კი მალევე ერთიანდება უფრო დიდი ზომის ნაწილაკებად. მათ სხვადასხვა სახელწოდება აქვთ, რაც წარმომავალ წყაროზეა დამოკიდებული.

მყარი ნაწილაკები შეიცავენ ნახშირს, ვერცხლის იოდიდს, საწვავის წვის პროდუქტებს, ზღვის მარილის ნაწილაკებს. უფრო დიდი ზომის ნაწილაკები ცემენტის, ქარის მიერ მოტანილი ნიადაგის, ფერო-შენადნობის წარმოების მტვერს შეიცავენ. თხევადი ტიპის მასალაში წვიმის წვეთებიცაა, ასევე ნისლი და გოგირდმჟავას კვამლი. დისპერსული აეროზოლები, როგორიც მტვერია, ფორმირდება 1 მიკრო/გრამი სიდიდის მყარი ნაწილაკებისგან. ამას უერთდება ტრანსპორტის გამონაბოლქვიც. საბადოების მტვერი. მტვერი, წარმოებული ეროზიული პროცესებიდან.

ნაწილაკების ფორმირების წყარო ძირითადად წვის პროცესებია, მათ შორის წიაღისეულის წვაც, კოცონიც და ბუხარიც. ასევე ცემენტის ქარხნები. ბუნებრივ წყაროებს მიეკუთვნება ტყის ხანძრები და აქტიური ვულკანები. ასეთი მცირე ზომის ნაწილაკები განსაკუთრებით სახიფათოა, რადგან ისინი უფრო იოლად შეაღწევენ ფილტვების ალვეოლებში. ამავე დროს, მათთან იოლად შეკავშირდება მომწამლავი მძიმე მეტალებისა და დარიშხანის იონები.

დისპერსიული აეროზოლები გოგირდმჟავას წვეთებსაც შეიცავს. აეროზოლში წარმოქმნილი გოგირდმჟავა იქ უკვე არსებულ ამიაკის ორთქლთან ან მყარ კალციუმის ოქსიდთან შედის რეაქციაში. რეაქციები განსაკუთრებულად კარგად მაღალი ტენიანობის პირობებში წარიმართება.

გაზოლინზე და დიზელზე მომუშავე ძრავის მქონე ტრანსპორტის გამონაბოლქვის მეშვეობით აეროზოლებში შეიძლება აზოტშემცველი ორგანული ნაერთები მოხვდეს. ასევე, აქ შეიძლება იყოს ნ-ალკანები, ბენზალდეჰიდი, ბენზოის მჟავა, პოლიციკლური არომატული ნახშირწყალბადები, მათ შორის დაჟანგული ფორმითაც, პენტაციკლური ტრიტერპანები. ასევე, ბენზოპირენი, რომელიც უძლიერესი კანცეროგენია.

არაორგანული შემადგენლობა აეროზოლში მათ წარმომავლობაზე მიუთითებს, თუმცა მხედველობაშია მისაღები ის რეაქციები, რომლებიც ამ შემადგენლობას შეცვლიან. მაგ. ოკეანის თავზე აეროზოლში შეიძლება იყოს გოგირდის დიოქსიდი, ხოლო უკვე სანაპირო ზოლის თავზე გოგირდმჟავა ფიქსირდებოდეს. ან, შუა ოკეანის თავზე იყოს ნატრიუმის ქლორიდი და სანაპირო ზოლის თავზე ქლორწყალბადმჟავა. შემადგენლობა მართლაც მრავალფეროვანია და არაორგანული კლასის ნივთიერებათა ოთხივე წარმომადგენელს მოიცავს, მათ შორის აზოტ, გოგირდ შემცველ მარილებს, სხვადასხვა მეტალს და რადიონუკლიდებს. ე.წ. „კვალის იგივე შლეიფის“ ელემენტებიდან აეროზოლი შეიცავს: ალუმინს, კალციუმს, ნახშირბადს, რკინას, კალიუმს, ნატრიუმს, სილიციუმს. ასევე, შეიძლება მასში იყოს: სპილენძი, ტყვია, ტიტანი, თუთია, ბერილიუმი, ბისმუთი, კადმიუმი, კობალტი, ქრომი, ცეზიუმი, ლითიუმი, მანგანუმი, ნიკელი, რუბიდიუმი, სტრონციუმი და ვანადიუმი. ეს მეტალები ოქსიდების და მარილების სახით შედიან აეროზოლებში და მათ „მოფარფატე ფერფლს“ უწოდებენ.

აქედან: Al,Fe,Ca,Si წყაროა – ნიადაგის ეროზია, ქვების მტვერი, ნახშირის წვა. C წყაროა – ნახშირბადის შემცველი საწვავის არასრული წვა. Na, Cl წყაროა – ზღვის აეროზოლები, პოლიმერული ნარჩენები; Sb, Se წყაროა – ზეთების, ნახშირის, საწვავის წვა; V წყაროა – საწვავის ნარჩენი ფრაქციების წვა; Zn წყაროა – წვის შედეგად გაბნევა, საბადოებიდან. Pb წყაროა – ტყვია შემცველი საწვავის წვა.

ცალკე უნდა ითქვას, ე.წ. აზბესტურ დამაბინძურებლებზე. აქ იგულისხმება ბოჭკოვანი აღნაგობის სილიკატური მასალა. საშიშ დამაბინძურებლად ითვლება, რადგან მისი შემცველი ჰაერის ჩასუნთქვა პნევმონიის პროვოცირებას იწვევს. ასეთი ჰაერით ხანგრძლივი სუნთქვისას კი შეიძლება ფილტვების კიბო განვითარდეს.

ატმოსფეროში შემავალი ვერცხლისწყალი ასევე საშიშია. შეიძლება არსებობდეს დიმეთილ და მონომეთილ მერკურის სახით. აეროზოლში ხვდება ძირითადად ანთროპოგენური ფაქტორებით.

ზოგიერთი აეროზოლი რადიოაქტიურ ნაწილაკებსაც შეიცავს. მათ მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს რადონი. ატმოსფეროში შეიძლება ორი იზოტოპის სახით იყოს: ²²²Rn (ნახევრად დაშლის პერიოდი 3,8 დღე) და ²²⁰Rn (ნახევრად დაშლის პერიოდი 54,5 წამი). ასევე შეიძლება შევხვდეთ შემდეგ იზოტოპებს: ²¹⁸ Po და ²¹⁶ Po; ⁷Be და ¹⁰Be; ¹⁴C; ³⁹Cl;³H; ²²Na; ³²P და ³³P.

დიახ, დღევანდელ დღეს ჰაერში სმოგიც დგას და სმოგის წინა სტადიის აეროზოლებიც მდგრადია. გვაქვს არქტიკული ნისლიც – ფენომენი, რომელიც ჩნდება ატმოსფეროში მაღალ განედებზე ჰაერის დაბინძურების გამო. ის, რაც განასხვავებს არქტიკულ ნისლს სხვა ატმოსფერული ნისლისაგან, არის მისი ქიმიური ინგრედიენტების უნარი, შედარებით უფრო დიდხანს დარჩეს ატმოსფეროში სხვა დამაბინძურებლებთან.

თუმცა, გვაქვს სემუელ პიპსის დღიურიც, სადაც წერს, რომ ყველანაირი ცუდი დრო დასრულდება, ამიტომ ოპტიმისტებად უნდა დავრჩეთ!

გილოცავთ აწ უკვე ჩავლილ დედამიწის დღეს!

მრავალს დავესწროთ, უფრო სუფთა პლანეტით!

რედაქტორის წერილი

მასწავლებლები, სწავლების მეთოდებზე საუბრისას,   ხშირად ვამბობთ, რომ შემთხვევის ანალიზით სწავლება კარგი მეთოდია,   შემთხვევის განხილვა და ანალიზი ეფექტურია დილემების დანახვის, გააზრებისა და გამოსავლის პოვნისთვის.

მაინც რა ახასიათებს  შემთხვევის ანალიზით სწავლებას?

ეს  არის სწავლების აქტიური ფორმა, რომელიც ფოკუსირებულია შემთხვევაზე და გულისხმობს  სწავლას კეთებით. შემთხვევები არის რეალური ან გამოგონილი ამბავი, რომელიც მოიცავს „საგანმანათლებლო გზავნილს“, ნარატივს, მოვლენებს, პრობლემებს, დილემებს, თეორიულ ან კონცეპტუალურ საკითხს, რომელიც საჭიროებს ანალიზს და/ან გადაწყვეტილების მიღებას.

შემთხვევის ანალიზზე  დაფუძნებული სწავლება ერთგვარ სიმულაციას უკეთებს რეალურ სამყაროში არსებულ სიტუაციებს და შესაძლებლობას აძლევს მოსწავლეებს, აქტიურად გაუმკლავდნენ რთულ პრობლემებს.

როგორც გამოცდილებამ გვაჩვენა, შემთხვევის ანალიზით  სწავლება ხელს უწყობს  შესასწავლი საკითხის  უფრო ღრმა გაგებას, რაც მდგომარეობს საკითხის კრიტიკულ გააზრებაში და საკითხის სხვადასხვა პერსპექტივიდან გაანალიზებაში.  მოსწავლეები სვამენ კითხვებს  მოცემული შემთხვევის  გარშემო, მუშაობენ პრობლემის გადაჭრაზე,  ურთიერთობენ თანატოლებთან, „ხსნიან“ შემთხვევას, აანალიზებენ, აჯამებენ, სწავლობენ არასაკმარისი ინფორმაციის პირობებში მუშაობას, ეკითხებიან საკუთარ თავს: „რას გავაკეთებდი ამ კონკრეტულ სიტუაციაში? ამ მეთოდით  მოსწავლე აკავშირებს თეორიას პრაქტიკასთან, რაც  ხელს უწყობს მოსწავლეებში საკითხისადმი ჯანსაღი დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას და კომუნიკაციის, აქტიური მოსმენის, კრიტიკული აზროვნების, გადაწყვეტილების მიღებისა და შემეცნებითი  უნარების განვითარებას.

რატომ გავიხსენე ეს მეთოდი რედაქტორის წერილის  წერისას. ცხადია, შემთხვევით არა. წინაპირობა ჩვენი რეალობა და ყოველდღიურობაა. როცა ჩვენი სტუდენტები და მოსწავლეები, რომლებსაც ვასწავლეთ  ანალიზი, სწორი მიმართულებით მიდიან და ეს მიმართულება მხოლოდ ერთადერთ ადგილს მონიშნავს რუკაზე და ეს ადგილი მათი სამშობლო  საქართველოა.

საშინელი წყევლააო ბებიაჩემი მეტყოდა ბავშვობაში, – „ღმერთმა შენი არ  გაცოდინა და სხვისი არ გასწავლაო“- არადა, ეს ჩვენი ისტორიაა. რაც თავი მახსოვს, ამ ისტორიას  თავიდან ვწერთ და ერთხელაც ვერ დავისწავლეთ გაკვეთილი − ისევ განმეორებით, ისევ შეცდომების დაშვებით, ისევ ანალიზისა და კრიტიკულად გააზრების  გარეშე.

არადა, სამშობლო ერთადერთია.

მოსწავლეზე ორიენტირებული სასწავლო გარემოს პრაქტიკული ასპექტები  მასწავლებლისგან მოსწავლის პიროვნული და  სოციო-ემოციური  ფაქტორების ფართოდ გათვალისწინებას გულისხმობს, რაც, თავის მხრივ,  სწავლების სტრატეგიებისა  და მეთოდების პერსონალიზაციას, მოსწავლის საჭიროებასთან   მაქსიმალურ  შესაბამისობას მოითხოვს.  მოსწავლეები განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან,  ამიტომ სასწავლო ამოცანების  გადაწყვეტისთვის   მასწავლებლები ცდილობენ, იპოვონ ის ოპტიმალური  მეთოდები და მიდგომები, რომელიც მიზანთან მიახლოებაში დაეხმარებათ. შეიძლება ითქვას, რომ მოსწავლეთა  შესაძლებლობების რეალიზაციისთვის აქცენტი კეთდება   პრაქტიკაში  ადაპტირებული, მოდიფიცირებული დავალებების აქტიურად  გამოყენებაზე. ამ კუთხით განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა რემედიაციამ, დიფერენცირებული სწავლის პრინციპებმა და ინდივიდუალურმა სწავლებამ.

ზოგადად, რა ურთიერთმიმართება არსებობს მათ შორის  და როგორ შეიძლება მათი გამოყენება სასწავლო პროცესში მოსწავლეთა ინდივიდუალური შესაძლებლობების რეალიზაციისთვის?

რემედიაცია   მოსწავლის ცოდნაში, გაგებასა თუ უნარებში არსებული ხარვეზის ან ხარვეზების  აღმოფხვრისა და გამოსწორების პროცესია, რომლის დროსაც,  სწავლაში ჩამორჩენის აღმოფხვრისა და   პრობლემის დაძლევისთვის, მასწავლებელი მოსწავლეს დამატებითი ინსტრუქციებით, ტექნოლოგიებითა და რესურსებით ეხმარება. სწორად შერჩეული რემედიაციული ჩარევით შესაძლებელია სწავლის ხარვეზების დაძლევა და მოსწავლის  აკადემიური ზრდისა  და წარმატების მიღწევა.

რემედიაცია ეყრდნობა ისეთ მეთოდებსა და მიდგომებს, როგორიცაა:

• მიზანზე ორიენტირებული  სწავლება  ანუ  კონკრეტულ ცნებებსა და  უნარებზე ორიენტირებული სწავლება. ის ხორციელდება როგორც  ინდივიდუალური სწავლების ფორმით, ასევე მცირე ჯგუფების ან დიფერენცირებული სწავლების კომპონენტების გამოყენებით;
• პირდაპირი სწავლება, რომლის დროსაც მასწავლებელი მკაფიო ახსნა-განმარტებებს, მაგალითებს, პრაქტიკულ აქტივობებს სთავაზობს მოსწავლეს. პირდაპირი სწავლება განსაკუთრებით ეფექტურია საბაზისო ცოდნისა და უნარების გასაძლიერებლად;
• მცირე ჯგუფებში ვარჯიში, რომელსაც მიმართავენ იმ შემთხვევაში, თუ   მოსწავლეთა  მცირე რაოდენობას  აქვს მსგავსი, სპეციფიკური სასწავლო საჭიროებები. მცირე ჯგუფებში სწავლა განსაკუთრებით უწყობს ხელს თანატოლებთან ურთიერთობის გაადვილებასა და ურთიერთსწავლას;
• ინდივიდუალური სწავლება, რომელიც მიმართულია მოსწავლის კონკრეტული სასწავლო საჭიროებების დაკმაყოფილებაზე. რამდენადაც ამ დროს სამუშაო პროცესი მთლიანად ეყრდნობა  მოსწავლის  ტემპსა და გაგების დონეს, შესაბამისად, მოსწავლე  მეტად აღწევს  წარმატებას;
• დიაგნოსტიკური შეფასება ანუ იმ სფეროების იდენტიფიცირება, სადაც მოსწავლეს აქვს ჩამორჩენა. ამით გამოიკვეთება ის  კონკრეტული  საკითხები, რაშიც  მოსწავლეს დამატებითი მხარდაჭერა სჭირდება;
• დიაგნოსტიკური შეფასებების საფუძველზე შედგენილი ინდივიდუალური  სასწავლო გეგმა, რომელშიც განსაზღვრულია   მიზნის მიღწევის  სტრატეგიები   და რესურსებიც;
• პასუხისმგებლობისგან თანდათან გათავისუფლება: თუ დასაწყისში მოსწავლეს მეტი მხარდაჭერა სჭირდებოდა, მუშაობის შედეგად ის უფრო თავდაჯერებული ხდება,  მეტად    პასუხისმგებლობით ეკიდება  საკუთარ სწავლას და  დატვირთვაც    გადადის მასწავლებლიდან მოსწავლეზე;
• ტექნოლოგიებით სწავლება:  საგანმანათლებლო ტექნოლოგიებს, ინსტრუმენტებსა და რესურსებს რეალურად შეუძლიათ, გააუმჯობესონ სწავლის შედეგი.    ინტერაქტიური პროგრამული უზრუნველყოფა, ონლაინ გაკვეთილები, ხელმისაწვდომი საგანმანათლებლო აპლიკაციები და სახალისო ციფრული თამაშები ის  დამატებითი აქტივობებია, რომელსაც  კონკრეტულ შემთხვევებში მიმართავს მასწავლებელი და აორმაგებს წარმატების შანსს;
• სკაფოლდინგი, ხარაჩოებით სწავლება შედარებით მოკლე დროში  წარმატების მიღწევაში ეხმარება მოსწავლეს;
• უწყვეტი განმავითარებელი შეფასება, რომელიც მასწავლებელს საშუალებას აძლევს, აკონტროლოს მოსწავლის პროგრესი და საჭიროებისამებრ ცვალოს    სტრატეგიები. ვიქტორინები, შესასვლელი და გასასვლელი ბილეთები, საკლასო დისკუსიები და სხვ. შესაძლებლობას აძლევს  მასწავლებელს, რეალურ დროში დააკვირდეს მოსწავლის გაგება-გააზრების პროცესს, განსაზღვროს, როდის დგება  ეფექტური შედეგი და როდის არის საჭირო დამატებითი მხარდაჭერა;
• განმავითარებელი შეფასების შედეგებზე დაფუძნებული დროული და კონსტრუქციული უკუკავშირი, რომელიც   ეხმარება მოსწავლეს, დაინახოს წინსვლა  და   მაქსიმალურად გამოავლინოს საკუთარი უნარები;
• დიფერენცირებული სწავლება, რომლის დროსაც მოსწავლეთა მრავალფეროვანი სასწავლო საჭიროებების დაკმაყოფილება ხდება სასწავლო მეთოდების, შინაარსისა და შეფასების კორექტირების გზით.  ამ დროს ინფორმაციის წვდომის, გაგების, გააზრების  და   მასალის დაუფლებისთვის  მასწავლებელი იყენებს მრავალფეროვან  საშუალებებს.     აღსანიშნავია, რომ მოსწავლის  ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგების კომპონენტით  დიფერენცირებულმა სწავლებამ შეიძლება   ხელი შეუწყოს რემედიაციის პროცესსაც.

აღნიშნული საკითხი ხშირად არის   განათლების სპეციალისტების  განხილვის საგანი. ამ მიმართულებით უდიდესი  მნიშვნელობა ჰქონდა  ლევ ვიგოტსკის სოციოკულტურულ თეორიას (როდესაც აქცენტი გაკეთდა  სწავლებაში ხარაჩოს მნიშვნელობაზე); ჟან პიაჟეს  კოგნიტური განვითარების თეორიას(„..მოსწავლის შემეცნებითი ზრდის პროცესში  უმნიშვნელოვანესია განვითარების უახლოესი ზონის განსაზღვრა“); ბლუმის   საგანმანათლებლო მიზნების ტაქსონომიას (რომელშიც სასწავლო მიზნების დასახვა/გაუმჯობესებაზეა აქცენტი);   გარდნერის მრავალმხრივი ინტელექტის თეორიას (სწავლებაში მოსწავლეთა ინდივიდუალურ განსხვავებებზე ყურადღების გამახვილება, მათი ძლიერი მხარეების განსაზღვრა  სწავლებაში შესაფერისი სტრატეგიების ჩართვის მიზნით) და სხვ.  აღსანიშნავია თანამედროვე კვლევებიც (John Hattie: Visible learning: A synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement. Routledge, Abingdon, 2008, 392 pp.), რომელიც ადასტურებს სასწავლო პროცესში რემედიაციის  განსაკუთრებულ მნიშვნელობას, მიუთითებს    მის გადამწყვეტ როლზე  მოსწავლის აკადემიური მიღწევების ზრდაში, რადგან აძლევს  მას საშუალებას, რეალურად გაიუმჯობესოს  უნარები და სრულად გამოავლინოს საკუთარი  პოტენციალი.

ამ მოცემულობით რემედიაცია, ერთი შეხედვით, ახლოს დგას დიფერენცირებულ  და ინდივიდუალურ სწავლებასთან, თუმცა, ამავდროულად, განსხვავდება მათგან.  მაინც რა განსხვავებაა რემედიაციასა და დიფერენცირებულ სწავლებას შორის?

ზოგადად ორივე – ცოდნის ხარვეზის გამოსწორება და დიფერენცირებული სწავლება   – საგანმანათლებლო სტრატეგია, რომელიც მიმართულია მოსწავლის მრავალფეროვანი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებისკენ, მაგრამ  განსხვავდებიან საკითხზე  ფოკუსირებით, მიზნითა და განხორციელების გზებით:

• რემედიაცია:

ა) ფოკუსირებულია კონკრეტული მოსწავლის/მოსწავლეთა მცირე ჯგუფის ცოდნის ხარვეზის  აღმოფხვრაზე, გამოსწორებაზე, რაც მოსწავლეს კონკრეტულ საგნობრივ დისციპლინაში ჰქონდეს. მას აქტიურად მაშინ მიმართავენ, როდესაც მოსწავლე  ცდილობს   ფუნდამენტური უნარების ან ცნებების დაუფლებას;

ბ) მისი მიზანია,   აღმოფხვრას კონკრეტული ხარვეზი, შეავსოს   კონკრეტული ცოდნის/უნარის დეფიციტი, მიიყვანოს  მოსწავლე/მოსწავლეთა მცირე ჯგუფი    მიზნობრივი უნარების ან კონცეპტუალური  ცოდნის გარკვეულ დონემდე (ასე ვთქვათ, დაეწიოს დანარჩენ მოსწავლეებს, თანაკლასელებს);

გ) განხორციელების გზა მოიცავს დამატებით ინსტრუქციებს, პრაქტიკულ აქტივობებს, კონცეფციების ხელახლა სწავლებას, დამატებითი პრაქტიკის შესაძლებლობების შეთავაზებას ან ინდივიდუალურ ინტერვენციებს.

             2  – დიფერენცირებული სწავლება:

ა) ფოკუსირებულია  კლასის ყველა მოსწავლეზე, მათ  საჭიროებებზე, ინტერესებსა და შესაძლებლობებზე, სწავლების მეთოდების, მასალებისა და შეფასების ტექნიკის მრავალფეროვნებაზე;

ბ) მისი მიზანია, უზრუნველყოს    თითოეული მოსწავლის მხარდაჭერა,    სწავლის პოტენციალის მაქსიმალიზაცია;

გ) განხორციელების გზა: დიფერენცირებული სწავლება გულისხმობს შინაარსის, პროცესის, პროდუქტის და სასწავლო გარემოს ისე მოწყობას, რომ  მაქსიმალურად დაკმაყოფილდეს  მოსწავლეთა  განსხვავებული საჭიროებები. უზრუნველყოფს  დავალებების  და აქტივობების  ისე შეთავაზებას, რომ მოსწავლეებს  მათი შესრულებისათვის აღმოაჩნდეთ სათანადო მზაობა, მიეწოდოთ  ამოცანის გადაწყვეტის მრავალფეროვანი ვარიანტები, ალტერნატიული სასწავლო აქტივობები.

მაშასადამე, თეორიულად, რემედიაცია მიზნად ისახავს ცალკეულ მოსწავლეებში სწავლის სპეციფიკური ხარვეზების ან კონკრეტული ნაკლოვანებების აღმოფხვრას და კლასის საერთო დონესთან მათ მიახლოებას. დიფერენცირებული სწავლება კი უფრო ფართო მიდგომაა, რომელიც შედარებით პერსონალიზებული სასწავლო გამოცდილებით და მოქნილი სასწავლო პრაქტიკის გამოყენებით  ცდილობს, დააკმაყოფილოს ყველა მოსწავლის მრავალფეროვანი სასწავლო საჭიროებები და მოთხოვნილებები.

რემედიაციის მაგალითი: მასწავლებელმა აღმოაჩინა, რომ კლასში რამდენიმე მოსწავლეს უჭირდა  წილადების გაგება.  შედეგად ამ მოსწავლეებს უძნელდებოდათ  სხვადასხვა მნიშვნელის მქონე წილადების შეკრება და გამოკლება.

პრობლემის შესაბამისად, მასწავლებელმაც  დაგეგმა რემედიაციული მეცადინეობა:  ა) გაკვეთილებზე შესვენების დროს (ან გაკვეთილების დასრულების შემდეგ) გამოიყენა მცირე ჯგუფებში მუშაობა, განიხილა დამატებით სხვა აქტივობებიც, რომელიც  ფოკუსირებული იყო კონკრეტულად წილადების შეკრებასა და გამოკლებაზე, მათ  კონცეპტუალურ გაგებაზე; ბ)  შეადგინა ინდივიდუალური სწავლების გრაფიკი  და დაგეგმა კონკრეტული გაკვეთილები  როგორც დამატებითი მხარდაჭერა მოსწავლეთა ხარვეზიანი ცოდნის  აღმოსაფხვრელად;  გ) რეგულარულად, უწყვეტად გამოიყენა  განმავითარებელი  შეფასებები მოსწავლეების პროგრესის მონიტორინგისთვის და საჭიროებისამებრ,  ცვლიდა  კიდეც რემედიაციის გეგმას. დ) შედეგად მოსწავლეებმა მიაღწიეს წარმატებას – კონკრეტული პრობლემა აღმოიფხვრა.

დიფერენცირებული სწავლების  მაგალითი:  მათემატიკის იმავე გაკვეთილზე მასწავლებელმა აღიარა, რომ მოსწავლეებს  წილადების შესახებ  ნამდვილად ჰქონდათ   ცოდნის სხვადასხვა დონე   და ინტერესიც.  მასწავლებელმა გადაწყვიტა დიფერენცირებული მიდგომების გამოყენება  და  ა) მოსწავლეებს, რომლებსაც არ უჭირდათ  წილადებზე მოქმედებები, შეეძლოთ, გაეაზრებინათ წილადებთან დაკავშირებული სხვა დანარჩენი ოპერაციები,  მასწავლებელმა  შეურჩია  უფრო რთული ამოცანები  (როგორიცაა წილადების შემცველი სიტყვების ამოცანების ამოხსნა ან წილადების ეკვივალენტობის შესწავლა); ბ) მოსწავლეებს, რომლებსაც გაუჭირდათ წილადებთან დაკავშირებული მოქმედებების შესრულება, მისცა  მარტივი ტიპის ამოცანები და ასევე  გამოიყენა ხარაჩოც  ვიზუალური საშუალებების სახით (როგორიცაა წილადების მოდელები ან მანიპულატივები) შემდეგ კი  გ) – მოსწავლეებს შესთავაზა ცოდნის  გაგების, ცოდნის დემონსტრირების რამდენიმე გზა: წერილობითი ახსნა-განმარტებები, ზეპირი პრეზენტაციები, ციფრული პროექტები; მუშაობისას გამოიყენა  დაჯგუფების ისეთი  სტრატეგიები,  რომელიც მოსწავლეებს ურთიერთსწავლების გამოყენების საშუალებას აძლევდა. ამავე დროს, გამოიყენა არჩევანის თავისუფლებაც და  მოსწავლეებს შესთავაზა,  აერჩიათ აქტივობები  ან დავალებები  მენიუდან, რომელიც უფრო მეტად შეესაბამებოდა  მათ ინტერესებს და სასწავლო მიზნებს. შედეგიც  შთამბეჭდავი აღმოჩნდა – მოსწავლეთა მიღწევები საგრძნობლად ამაღლდა.

როგორც ვხედავთ,  პრაქტიკული კუთხით, რემედიაცია კონკრეტული ცოდნისა და უნარების, სპეციფიკური ნაკლოვანებების აღმოფხვრაზეა ორიენტირებული, დიფერენცირებული სწავლება კი  მიმართულია ყველა მოსწავლის მრავალფეროვანი სასწავლო საჭიროებებისა და  ინდივიდუალური მიდგომების დაკმაყოფილებაზე    და ამისთვის იყენებს   მოქნილ  სასწავლო  სტრატეგიებს.

ამავე დროს, არ შეიძლება ყურადღება  არ გავამახვილოთ   ინდივიდუალურ სწავლებაზეც, რომელიც ასევე ახლოს დგას  დიფერენცირებულ სწავლებასთან და რემედიაციასთან.

თუ  რემედიაცია გულისხმობს ცალკეული მოსწავლის ან მოსწავლეთა მცირე ჯგუფების კონკრეტულ საკითხთან მიმართებაში არსებული ცოდნის დეფიციტის ან ხარვეზის დაძლევას, კონკრეტული პრობლემის აღმოფხვრას და მოსწავლის ცოდნისა და უნარების  დაახლოებას   კლასის სწავლის საერთო დონესთან  და  ის ძირითადად მიმდინარეობს გაწერილი გრაფიკის შესაბამისად,   დიფერენცირებული სასწავლო პროცესი  მოიაზრებს    მრავალფეროვან კლასში სწავლებას და კონკრეტული მოსწავლის საჭიროებების დაძლევის საფუძვლად გვთავაზობს  ადაპტირებულ  სასწავლო მასალას, მრავალფეროვან  სასწავლო მეთოდებსა და სტრატეგიებს. ასეთი აქტივობები შეიძლება ჩაშენებული იყოს საგაკვეთილო პროცესში, ან  მიმდინარეობდეს გაკვეთილების ბოლოს.      ინდივიდუალური სწავლებისას   აქცენტი კეთდება თითოეულ  მოსწავლეზე, მისი ინდივიდუალური  საჭიროებებისა და შესაძლებლობების გამოკვეთაზე, რაც შეიძლება გულისხმობდეს ინდივიდუალურ სასწავლო გეგმასაც, სწავლის ტემპსაც და შეფასებასაც. ამ შემთხვევაში სასწავლო პროცესი ნებისმიერ დროს შეიძლება მიმდინარეობდეს, რამდენადაც ის არის უაღრესად პერსონალიზებული სასწავლო პროცესი ფართოდ ადაპტირებული სასწავლო რესურსებითა და სწავლის მეთოდებით. შეიძლება ითქვას,  ინდივიდუალური მიდგომა უფრო მეტად ჰგავს დიფერენცირებულ სწავლებას, ვიდრე რემედიაციას, თუმცა სამივე მათგანს ახასიათებს  საერთო მიდგომები სწავლის პროცესთან, მაგრამ განსხვავდებიან მიზნის, მასალის მოცულობისა და სწავლებისთვის განკუთვნილი დროის მიხედვით. 

როგორც ვხედავთ, პრაქტიკულად, სასწავლო პროცესში   აქცენტი გადადის  სწავლების პერსონალიზაციაზე  ანუ მოსწავლის საჭიროების შესაბამისად ხდება სასწავლო პროცესის მთლიანი მოდიფიცირება და მიზნის მიღწევის მთავარ ორიენტირად    მოსწავლის ინტერესების და შესაძლებლობების მაქსიმალური რეალიზება მოიაზრება. რეალურადაც,    პრაქტიკულ საქმიანობაში,  მასწავლებლები ხშირად აერთიანებენ როგორც დიფერენცირებული სწავლების, ასევე  რემედიაციის  ელემენტებს, რათა შექმნან მხარდამჭერი სასწავლო გარემო, სადაც თითოეული მოსწავლის საჭიროებები მაქსიმალურად იქნება დაკმაყოფილებული. ამისთვის ისინი მიმართავენ ადაპტირებულ, მოდიფიცირებულ დავალებებს. ინდივიდუალურ შესაძლებლობებზე მორგებული, ადაპტირებული ამოცანების შეთავაზებით, მასწავლებლები  ხელს უწყობენ მოსწავლეთა აკადემიურ ზრდასა და მიღწევებს.

ნიმუში – ისტორიის გაკვეთილზე მასწავლებლის და მოსწავლის საქმიანობა:

შეიძლება ითქვას, რომ მოსწავლის ინდივიდუალური შესაძლებლობების რეალიზაციისთვის, ამგვარი მიდგომებით მოხდა შესაძლებლობების  მაქსიმალური გათვალისწინება  და სამივე მიმართულებით დავალება მიეცათ მზაობის, სწავლის სტილის და ინტერესის შესაბამისად.   სწავლების შინაარსის, ასევე სწავლის სტილისა და სასწავლო რესურსების ადაპტირებით მოსწავლეთა შედეგები  გახდა  წარმატებული  და სასწავლო მიზნებიც – მიღწეული.  მსგავსი დავალებები აქტიურად შეგვიძლია გამოვიყენოთ სასწავლო პრაქტიკაში.

ერთხელ, მეხუთეკლასელი ნინის დედამ შეწუხებულმა შემომჩივლა, რომ მისი გოგონა ძალიან არაორგანიზებულია, უჭირს დროის განაწილება და, როგორც არ უნდა მოინდომოს, ვერასოდეს ასწრებს იმას, რაც დღის განმავლობაში აქვს გასაკეთებელი, რაღაც ყოველთვის შეუსრულებელი რჩება. „არადა, ისეთი გონიერი და ჭკვიანი ბავშვია, რომ მოინდომოს, ძალიან მცირე დროში შეძლებს ყველა დავალების შესრულებას. არ ვიცი, რა მოვუხერხო“, – შეშფოთებას ვერ მალავდა საგონებელში ჩავარდნილი ნინის დედა.

დროის მართვის უნარი მნიშვნელოვანი უნარია, რომელიც ბევრი სარგებლის მომტანია, როგორც ბავშვებისთვის, ასევე ზრდასრულთათვისაც:

• ადამიანს უფრო დისციპლინირებულს და პასუხისმგებლიანს ხდის; გვეხმარება სწორად გავანაწილოთ დრო და ბევრი რამ მოვასწროთ;
• გვეხმარება პრიორიტეტების განსაზღვრაში;
• აუმჯობესებს ანალიტიკურ უნარებს;
• საშუალებას გვაძლევს, შევასრულოთ რამდენიმე დავალება ხანმოკლე პერიოდში;
• ამცირებს სტრესს მუშაობის დროს;
• გვეხმარება არასაჭირო მოქმედებების თავიდან აცილებასა და მთავარზე ფოკუსირებაში.

ყოველივე ზემოაღნიშნულთან ერთად დროის მართვის უნარი მოზარდს მაღალი აკადემიური მოსწრების მიღწევაში, კარგი განწყობის შექმნაში, ნორმალური ძილისა და შესანიშნავი ჯანმრთელობის შენარჩუნებაშიც დაეხმარება. დროის მართვა ის უნარია, რომელიც ბავშვს ადრეული ასაკიდანვე უნდა გამოვუმუშაოთ. რაც უფრო ადრე ვიზრუნებთ ამაზე, მით უფრო ადვილად ავიცილებთ თავიდან ბავშვის განვითარებასთან დაკავშირებულ ბევრ პრობლემას. შეიძლება მოგვეჩვენოს, რომ ბავშვი ძალიან პატარაა დროის მართვის არსის გასაგებად, მაგრამ არსებობს მარტივი გზები, ხერხები იმისათვის, რომ ჯერ კიდევ ადრეული ასაკიდან ვასწავლოთ ბავშვს დროის მართვა და დღის განრიგის სწორად შედგენა.

რეკომენდაციები – როგორ გამოვუმუშაოთ ბავშვს დროის მართვის უნარი:

• დავიწყოთ საუბარი დროზე. ვესაუბროთ ბავშვს იმაზე, თუ რამდენად სწრაფად გადის დრო და რამდენად მნიშვნელოვანია მისი სწორად გამოყენება. შევეცადოთ პატარას ყველაფერი ისე ავუხსნათ, რომ ჩვენი საუბრის არსი მისთვის გასაგები იყოს. ვესაუბროთ იმის შესახებ, თუ როგორ იცვლება წელიწადის დროები. გავითვალისწინოთ, რომ ბავშვისთვის დროის მენეჯმენტის სწავლების პირველი ნაბიჯი თავად დროის ცნების სწავლებაა. სიტყვიერად იმის ახსნა, თუ რა არის დრო, შეიძლება რთული იყოს. ამიტომ, საუკეთესო ხერხი ამისთვის იქნება დროის მსვლელობის თვალსაჩინოდ ჩვენება. ავუხსნათ ბავშვს, თუ როგორ იცვლება წელიწადის დროები და რა ცვლილებები ხდება ბუნებაში ყოველ სეზონზე. შეგვიძლია შევთავაზოთ მას, დააკვირდეს, როგორ იზრდება ხეები და ჩაწეროს, ან ჩახატოს საკუთარი დაკვირვებები რვეულში. ეს დაეხმარება მას, გაიგოს როგორ გადის დრო და როგორ იცვლება სეზონები;
• ბავშვთან საუბრისას ვიმსჯელოთ წარსულზე, აწმყოზე, მომავალზე. ხანდახან პატარები ურევენ მოვლენების თანმიმდევრობას და ამის გამო კარგავენ დროის შეგრძნებას. დღის ბოლოს ვკითხოთ ბავშვს, როგორ ჩაიარა დღემ, მაგ. „რა იყო გუშინ და რა მოხდა დღეს საინტერესო სკოლაში“; „დღეს უფრო მეტი საშინაო დავალება ხომ არ მოგცეს, ვიდრე გუშინ“ და ა.შ.;
• მივაჩვიოთ ბავშვი წესრიგს. დილაობით ის სკოლისთვის უფრო სწრაფად მოემზადება და არ დაკარგავს დროს, თუ თავის ოთახში წესრიგი ექნება. არეულ ოთახში ბავშვები ვერაფერს პოულობენ და დიდ დროს კარგავენ მომზადებაში სახლიდან გასვლის წინ. ვასწავლოთ სასკოლო ნივთებისა და ტანსაცმლის დალაგება. ასეთ შემთხვევაში ყოველი დილა მსუბუქი, ხალისიანი და სტრესისგან თავისუფალი იქნება;
• ვასწავლოთ ბავშვს დროის დაფასება. სანამ ის საკუთარი დროის ორგანიზებას დამოუკიდებლად მოახერხებს, დავეხმაროთ დღის განრიგის შედგენაში. ყოველდღიური გეგმა უნდა მოიცავდეს ყველა იმ აქტივობას, რომლის განხორციელებაც მას, როგორც სკოლაში, ასევე სკოლის შემდეგ მოუწევს. ვასწავლოთ იმის გაანალიზება, თუ რა დრო დასჭირდება ამა თუ იმ საქმეს. ყოველი დღის ბოლოს გამოვყოთ 15 წუთი იმისათვის, რომ ბავშვთან ერთად გავაანალიზოთ ყველაფერი, რაც მან დღის განმავლობაში გააკეთა – შევადაროთ დრო, აქტივობების რაოდენობა და შედეგები ყოველი დღისთვის. აღნიშნულიდან გამომდინარე შევიტანოთ ცვლილებები მომდევნო დღის დაგეგმვისას. ეს დაეხმარება ბავშვს სწორად შეაფასოს დრო;
• დავეხმაროთ ბავშვს, დაახარისხოს შესასრულებელი საქმეები ტიპოლოგიური თავისებურებების მიხედვით და გამოყოს მთავარი, პრიორიტეტული აქტივობები, მაგ. საშინაო დავალებების შესრულება, წრეობრივი მუშაობა, სახლის საქმეებში დახმარება და ა.შ. წინასწარ განსაზღვროს, რა უნდა გააკეთოს პირველ რიგში და რა მოიცდის;
• დავაკვირდეთ, როგორ ატარებს ბავშვი დროის უმეტეს ნაწილს. ყურადღება მივაქციოთ, იყენებს თუ არა ეფექტიანად თავის დროს, ხომ არ ატარებს დიდ დროს კომპიუტერთან, ან ტელევიზორთან. დაკვირვების შედეგებზე დაფუძნებით შევთავაზოთ, ახლა უკვე დამოუკიდებლად შეადგინოს განრიგი, გამოყოს დრო სწავლისთვის, თამაშისთვის, სეირნობისთვის და სხვა აქტივობისთვის. თუ ბავშვი რამდენჯერმე დამოუკიდებლად შეადგენს თავისთვის გრაფიკს, ეს მას ყოველდღიურ ჩვევად გადაექცევა;
• ვასწავლოთ ბავშვს დღის განრიგის დაცვა. წინასწარ შემუშავებული გრაფიკის დაცვა ეხმარება მოზარდს, გამოიჩინოს მოთმინება დასახული მიზნის მისაღწევად და გამოიმუშაოს დროის ორგანიზების უნარი;
• ავუხსნათ ბავშვს, როგორ მოემზადოს სხვადასხვა საქმიანობისათვის. დროის მართვის უნარი მჭიდროს არის დაკავშირებული სხვა უნარ-ჩვევებთან. ძალიან მნიშვნელოვანია, ბავშვმა იცოდეს, რამდენად საჭიროა მეცადინეობის წინ აუცილებელი ნივთების მომზადება. მაგ. თუ მოზარდი ამზადებს გაკვეთილებს და ხელთ არა აქვს აუცილებელი სასწავლო მასალა და ნივთები, ეს მეცადინეობა მას გაცილებით მეტ დროს წაართმევს. ვასწავლოთ ბავშვს, წინასწარ მოაწყოს ადგილი მეცადინეობისათვის და დავაჯილდოოთ შესრულებული სამუშაოსთვის. თუ მას ხელთ ექნება ყველა საჭირო და აუცილებელი ნივთი, მასალა, ეს დაეხმარება თავიდან აიცილოს სტრესი დავალების შესრულებისას;
• დროის მართვის უნარის გამომუშავების პროცესში აქტიურად გამოვიყენოთ თაიმერი. იმისათვის, რომ დავეხმაროთ ბავშვს დროის მნიშვნელობის გაგებაში, თვალყური ვადევნოთ, რომ დაგეგმილ დროში დაასრულოს თავისი საქმეები. საუკეთესო ხერხი ამისთვის თაიმერის გამოყენებაა. შეიძლება ასევე ქვიშის საათის, ან ნებისმიერი სხვა მოწყობილობის გამოყენება, რომელიც ბავშვს უჩვენებს, თუ რამდენი დრო დარჩა. თუ დროულად შეასრულებს სამუშაოს, მივცეთ დრო სათამაშოდ, ან მოვიფიქროთ წახალისების რაიმე სხვა ფორმა;
• დავუსახოთ ბავშვს გრძელვადიანი მიზნები. როდესაც მას აქვს ხანგრძლივ დროში შესასრულებელი დავალება, წარმატება დიდწილად დამოკიდებულია სწორად მომზადებაზე. დავეხმაროთ ბავშვს, დაყოს დიდი დავალება რამდენიმე პატარა ნაწილად და განსაზღვროს ვადები მათ შესასრულებლად. ეს ამარტივებს საბოლოო მიზნის მიღწევას და ამცირებს სტრესის დონეს. გარდა ამისა, პატარა ნაბიჯები ეხმარება ბავშვს, შეასრულოს დასახული ამოცანები და მიაღწიოს მიზანს;
• მოვუწესრიგოთ ბავშვს ძილის რეჟიმი. ერთსა და იმავე დროს დაძინება ასწავლის მას, სწორად განსაზღვროს დრო სწავლისთვის, თამაშისთვის და სხვა აქტივობებისთვის დღის განმავლობაში. გარდა ამისა, თუ ბავშვი ადრე წვება დასაძინებლად და ადრე დგება დილაობით, მას შეუძლია უკეთესად მართოს თავისი დრო;
• დავადგინოთ გაჯეტების გამოყენების წესები ოჯახში. მიუხედავად იმისა, რომ კომპიუტერული ტექნოლოგიები ძალიან გვეხმარება სამუშაოს შესრულებაში, მათი ზედმეტად, ხშირად, უზომოდ გამოყენება შეიძლება სერიოზული ხელისშემშლელი და დამაზიანებელიც კი აღმოჩნდეს. ამიტომ, სახლში საჭიროა მათი გამოყენების შეზღუდვა. ჩვენ შეგვიძლია განვსაზღვროთ, რა დროს და რა ადგილებში არ შეიძლება სმარტფონების გამოყენება, მაგ. მაგიდასთან ან ბავშვის საძინებელში. აღნიშნული წესების დაცვა მოვთხოვოთ არა მხოლოდ ბავშვს, არამედ ეს წესები ჩვენ თავადაც დავიცვათ;
• ჩავრთოთ ბავშვის დღის განრიგში თავისუფალი დრო. ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ეს განრიგი მოიცავდეს არა მხოლოდ იმ საქმეებს, რომლებიც აუცილებლად შესასრულებელია მოზარდისთვის, არამედ თავისუფალ დროსაც. ასე ის გაიგებს, რომ მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ყველა დავალების შესრულება, არამედ დასვენებაც. თავისუფალ დროს მივცეთ ბავშვს საშუალება, ითამაშოს მეგობრებთან ერთად, უყუროს ფილმს, ან გააკეთოს ის, რაც მას ძალიან აინტერესებს;
• მივცეთ მოზარდს რჩევები, მაგრამ ნაკლებად ვაკონტროლოთ. როდესაც რჩევებს ვაძლევთ და ვეხმარებით, ჩვენ მას პრობლემის დამოუკიდებლად გადაწყვეტას ვასწავლით. მაგრამ, როცა გაუთავებლად ვაკონტროლებთ და დაჟინებით მოვითხოვთ, რომ მან შეასრულოს თავისი სამუშაო, ჩვენ გარკვეულ დაბრკოლებებს ვუქმნით დამოუკიდებელი პიროვნების ფორმირების გზაზე. რჩევების დახმარებით შევძლებთ, ვასწავლოთ ბავშვს, იყოს პასუხისმგებელი საკუთარ ქმედებებზე.

დაბოლოს, გავითვალისწინოთ, რომ არანაირი უნარის გამომუშავება არ ხდება ერთ-ორ დღეში. ნებისმიერი უნარის გამომუშავებას სერიოზული ძალისხმევა, მოთმინება და თანმიმდევრულობა სჭირდება.