სტატიის იდეა მიგრაციის თემაზე მუშაობისას გაჩნდა. მასში ვსაუბრობთ არა მხოლოდ საერთაშორისო განათლების მნიშვნელობასა და ქართველი ახალგაზრდების საზღვარგარეთ სწავლის ტენდენციებზე, არამედ იმ ემოციურ მხარეზე, რომელიც ამ პროცესს ახლავს თან – იქნება ეს ოცნება, შიში თუ მონატრება.
ტექსტის თანაავტორია ჩემი მოსწავლე თამარი – მე-11 კლასის მოსწავლე, რომელიც გამოირჩევა ანალიტიკური აზროვნებით, ღრმა ემოციური ხედვითა და პასუხისმგებლობის გრძნობით. ყოველი საკითხის განხილვისას ის ქმნის ახალ იდეებს, რაც ნაშრომს განსაკუთრებულ ღირებულებას ანიჭებს.
ეს არ არის მხოლოდ ფაქტების ჩამონათვალი. თამარის ნააზრევი გვიჩვენებს იმ გზას, რომელიც ბევრ ქართველ ახალგაზრდას წინ ელის – ოცნებიდან აკადემიურ გამოწვევებამდე, პიროვნულ და კულტურულ ტრანსფორმაციამდე. ის გულწრფელად წერს იმ ემოციებზე, ოჯახურ კავშირებზე, მომავალ მონატრებასა და იმედზე, რომლებიც უკვე ახლა აწუხებს ათასობით მოსწავლეს.
თამარისთვის, ისევე როგორც მისი თაობისთვის, საზღვარგარეთ სწავლა ჯერ კიდევ ოცნებაა – მაგრამ სწორედ ამ ოცნებაში იკითხება მთელი ემოციური და ინტელექტუალური მომზადება. ის ფიქრობს არა მხოლოდ წასვლაზე, არამედ დაბრუნებაზე და იმაზე, რა შეუძლია გააკეთოს თავისი ქვეყნისთვის. და როცა ამას კითხულობ, ხვდები: მიგრაცია მხოლოდ სტატისტიკა და რიცხვები არ არის – ეს ათასობით ახალგაზრდის პირადი ოცნებაა, სავსე შიშებით, იმედითა და პასუხისმგებლობით.
თამარის ხედვა ერთ-ერთი მაგალითია იმ 8-10 ათასი ქართველი ახალგაზრდიდან, რომლებიც ყოველწლიურად ტოვებენ საქართველოს საზღვარგარეთ სასწავლებლად – ან ოცნებობენ ამაზე. მათი გზა იწყება სწორედ ასეთი ნააზრევით და მიდის პიროვნულ ტრანსფორმაციამდე; ეს გზა სავსეა არა მხოლოდ აკადემიური გამოწვევებით, არამედ ღრმა ემოციური მოგზაურობითაც.
მიგრაცია კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი უძველესი და ყველაზე გავრცელებული საშუალებაა ცხოვრების ხელახლა დასაწყებად, ახალ ეტაპზე გადასასვლელად – განსაკუთრებით კი საგანმანათლებლო და სამუშაო მიზნების მისაღწევად.
დღეს საქართველო სხვა ქვეყნებს ნამდვილად არ ჩამოუვარდება ემიგრანტების რაოდენობით, რომელთა შორის ბევრია სტუდენტიც და ზოგჯერ მოსწავლეც. მიუხედავად იმისა, რომ თითოეულ მათგანს უნიკალური ისტორია და მოტივაცია აქვს, მაინც შეგვიძლია ვისაუბროთ საერთაშორისო სტუდენტების ზოგად პორტრეტზე – მათ შესაძლებლობებზე, გამოწვევებზე და იმ ემოციურ მოგზაურობაზე, რომელსაც ეს გზა მოითხოვს.
ადამიანი საერთაშორისო სტუდენტად „იქცევა“ იმ მომენტიდან, როცა პირველად ებადება საზღვარგარეთ სწავლის იდეა. აქ არ იგულისხმება მოკლევადიან კურსებზე ან ტრენინგებზე – ამ შემთხვევაში ვითვალისწინებთ სერიოზულ, გრძელვადიან პერიოდს: ბაკალავრიატს, მაგისტრატურას, დოქტორანტურას – წლებს, რომლებიც 2-დან 5-მდე (ან მეტიც) გრძელდება.
თავდაპირველად ეს იდეა ჯერ კიდევ „ოცნებაა“ – სტუდენტი ან მოსწავლე ხედავს მხოლოდ შესაძლებლობებს, ახალ სამყაროს, რომელიც მის წინ იხსნება.
მას შემდეგ, რაც მოსწავლე გადაწყვეტს, რომ მზადაა ამ ნაბიჯის გადასადგმელად, იწყება საერთაშორისო სტუდენტობის მოსამზადებელი ეტაპი, რომელშიც არამხოლოდ ზემოაღნიშნული პირი, არამედ მისი ოჯახიც არის ჩართული. მოგვიანებით ამ ერთი მიზნით გაერთიანებულ სოციუმს ემატება college admission counsellor (არა ყოველთვის), რომელიც რჩევებს აძლევს მომავალ ემიგრანტს, თუ როგორ მოიქცეს მისი მიზნის შესასრულებლად. აქვე ვითვალისწინებთ მასწავლებლებს, რომლებსაც „ევალებათ“ მოსწავლის კონკურენტუნარიანად დახასიათება, მისი დადებითი თვისებებისა და შესაბამისი შესაძლებლობების სამაგალითო შეფასება, რასაც დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მოსწავლის უცხოურ უნივერსიტეტში მიღებისას. ასეთ დროს მთავარი სირთულე ის კი არ არის, რომ თითოეული დოკუმენტი ნოტარიულად უნდა დამოწმდეს, არამედ – ვიზის აღება.
საზღვარგარეთ გამგზავრების წინ თითქმის ყველა ადამიანი მოუთმენლად ელის ვიზის აღებასთან დაკავშირებული ეტაპების გავლას, რადგანაც ხშირ შემთხვევაში სწორედ ის იქცევა მთავარ დაბრკოლებად ემიგრანტებისთვის.
წარმოიდგინეთ, რომ ეს საბოლოო შეკითხვა გადაწყვეტს თქვენს ბედს: „რატომ მიდიხარ უცხოეთში სასწავლებლად (ან სამუშაოდ)?“. თითქოს ამ კითხვაში ერთიანდება მთელი შრომა და თავდაპირველი იდეა, რამაც აქამდე მიგვიყვანა. ერთი შეხედვით, არცთუ ისე რთულია მასზე პასუხის გაცემა, მაგრამ პატარა წაბორძიკებაც კი საკმარისია, რომ ეს „გამოცდა“ ვერ იქნას ჩაბარებული, მაგალითად, პასუხები როგორიცაა: „არ ვიცი“, „არ ვარ დარწმუნებული“ და ა.შ. (რადგან ეს მიანიშნებს, რომ მოსწავლე რეალურად მზად არ არის ამგვარი ნაბიჯის გადასადგმელად).
დავუშვათ, რომ ეს ეტაპიც გადალახულია და ახლა მომავალი ემიგრანტი ელოდება უნივერსიტეტის თანხმობას, მათ მიერ შემოთავაზებულ პირობებს სტუდენტის მიერ შეტანილი განაცხადის განხილვის შემდეგ. პირველი ამოსუნთქვა, უსაზღვრო სიხარულის განცდა მოსდევს წერილის წაკითხვას, რომელიც ამცნობს მოსწავლეს, რომ ის მისი ოცნების სასწავლებელში მიიღეს და პირობებიც მთლიანად / უმეტესწილად დაუკმაყოფილეს.
ამის შემდეგ კვლავ ბრუნდება „მეოცნებეობა“: რას გავაკეთებ პირველად? ვნახავ ღირსშესანიშნაობებს? გავისეირნებ ქალაქში? მაგრამ რეალობა ხშირად სხვაა – თვითმფრინავის დაშვებისთანავე პირველი ზარი ოჯახს ურეკავს: „ჩამოვედი უსაფრთხოდ!“
პირველი კვირები სავსეა ზარებით, შეტყობინებებით: „ჩემი პირველი საცხოვრებელი!“, „პირველი ლექცია!“, „მომენატრეთ…“ – „ჩვენც მოგვენატრე, გაუფრთხილდი თავს“.
თითქმის არცერთი ემიგრანტი არ ტოვებს სამშობლოს ისე, რომ რაიმე არ წაიღოს იქედან, რაც მას გაახსენებს. სუვენირებთან ერთად ჩემოდნებში დედას, მამას, ბებიას ანდა პაპის მიერ ჩუმად ჩადებული ჩურჩხელაც მოიძებნება, რომელიც ქართულ კულტურასთან ერთად მის ისტორიის ნაწილსაც წარმოადგენს. ზოგი შეხედულებით ეს ჩურჩხელა განათლების გზაზე დაყენებული „ჯარისკაცის“ საგზალია, რომელიც ნოყიერია, მალე არ ფუჭდება და ქართული კულტურის გამოსახულებაა.
მალე იწყება რთული ეტაპი – მარტოობის შეგრძნება, ნოსტალგია და მონატრება. ეს ემოციები თანაბრად ეხება როგორც სტუდენტს, ისე მის ოჯახს, თუმცა ხშირად ორივე მხარე ცდილობს მის დამალვას, რათა არ გააღვივოს ტკივილი მეორე მხარეში. მიუხედავად ამისა, ხანდახან გულწრფელი საუბარი აუცილებელია, რადგან ეს ამცირებს სტრესს და აძლიერებს ურთიერთგაგებას.
შვილზე ადრე, ძირითადად, მშობელს უჩნდება აზრები იმასთან დაკავშირებით, თუ რამდენად ღირს ახალგაზრდას საზღვარგარეთ გაშვება, თუნდაც ეს სწავლის მიზნით ხდებოდეს, და როგორ გაუმკლავდება ბავშვი მომავალ დაბრკოლებებს. უმეტეს შემთხვევაში უმჯობესია უფროსმა ადამიანმა დათმოს ამგვარი პოზიცია / შეხედულება და როგორც ამას ილია ჭავჭავაძის ნაწარმოებში „ოთარაანთ ქვრივი“ ვკითხულობთ, დროებით თავღია დატოვოს ჭურჭელი და დააცადოს მაჭარს თავისით დადუღება.
ემიგრანტის ფიქრები, განცდები ხშირად აშინებს და ყოყმანს აწყებინებს იმაზე, თუ რამდენად ღირდა ამგვარი ნაბიჯის გადადგმა და დამოუკიდებლობისკენ სწრაფვა. სწორედ ამ დროს იწყებს ის სიარულს ხელახლა და აწყდება მრავალ შემაფერხებელ ფაქტორს, მათ შორის ისეთ მცირედს, როგორიც შეიძლება იყოს: საჭმლის მომზადება, სარეცხის გარეცხვა, დილით ადრე ადგომა და სხვა. მაგრამ მარტოობის შეგრძნებას ამძაფრებს ისიც, რომ ამ ყველაფერს მისთვის სხვა ადამიანი ვერ გააკეთებს, ვერავინ მოუმზადებს საჭმელს, როცა დაიღლება, ვერავინ დაუკერებს აწყვეტილ ღილს პერანგზე, ვეღარავინ გაუბრაზდება, დაამშვიდებს, ანუგეშებს, ანდაც გვიან ღამე გაახსენებს, რომ ხარისხიანი ძილის გარეშე სწავლა გაუჭირდება და ასე შემდეგ.
ემოციებისგან თავის დაღწევა უსაზღვროდ ბევრ საქმეში დაკარგვითაც შეიძლება, რასაც ძალიან ბევრი ადამიანი მიმართავს; თუმცა სინამდვილეში, ეს უფრო მეტად გამოფიტავს ორგანიზმს და საბოლოოდ ნეგატიურ შედეგს იძლევა. ზოგჯერ კი დისტანცია ოჯახთან გაუგებრობას იწვევს – რადგან ტელეფონით ყველა ემოციის გადმოცემა შეუძლებელია.
უამრავი გამოცდის, ცხოვრებისეულის თუ უნივერსიტეტის შუალედურისა და ფინალურის, გადალახვის შემდეგ საახალწლო პერიოდიც ახლოვდება. შეიძლება ითქვას, ამ დროს ყველაზე მნიშვნელოვანია საერთაშორისო სტუდენტის ოჯახთან სიახლოვე. ზოგ შემთხვევაში მას აქვს საშუალება რამდენიმე დღით მაინც ინახულოს საყვარელი ადამიანები; მაგრამ თუ ამასაც ვერ ახერხებს, მაშინ ბევრად აღმატებულად იგრძნობს ემიგრანტი მარტოობას, მონატრებასა და ნოსტალგიას. ამ ყველაფერს კი ქართული ტრადიციული საახალწლო კერძების, პირველად დამოუკიდებლად მომზადება „აგვირგვინებს“.
საკუთარი პროფესიისა და დამოუკიდებლად ცხოვრების უნარის „სწავლის“, „დაუფლების“ შემდეგ ნელ-ნელა ბრუნდება სიხარული, თავდაჯერებულობა, ფეხზე მყარად დგომის შეგრძნება.
სწავლის საბოლოოდ დასრულების შემდეგ კი ჩნდება ერთ-ერთი უმთავრესი კითხვა: დაბრუნდება თუ არა საერთაშორისო სტუდენტი სამშობლოში? ანდა რა აღიქმება ახლა მისთვის სამშობლოდ? ასეთ დროს ემიგრანტს უამრავი აზრი უტრიალებს თავში, რომლებიც იმედითა და შიშითაა სავსე ისე, როგორც მგზავრის შემთხვევაში (ი. ჭავჭავაძის „მგზავრის წერილები“). საბოლოო შედეგის გააზრება – სიხარულით, ცრემლებით, სირთულეებით, გამოცდილებით და სხვა მრავალით სავსე დრო – ჰქონდა თუ არა აზრი ამ ყველაფერს?
ამასთან ერთად გასათვალისწინებელია საზოგადოების მოსაზრება საერთაშორისო სტუდენტებთან დაკავშირებით, როგორ აღიქმებიან ისინი ქართულ სოციუმში? სამშობლოს მომავლის გმირებად? თუ „თერგადალეულებად“, როგორც მე-19 საუკუნეში იტყოდნენ?
ზემოხსენებულ კითხვებზე პასუხის გაცემა ემიგრანტის მოვალეობაა, რომელიც მან საკუთარი საერთაშორისო მოქალაქედ ყოფნის დროს მიღებული გამოცდილებიდან გამომდინარე უნდა შეძლოს. ამასთან ერთად, სურს თუ არა მიმღებ ქვეყანას მისნაირი ადამიანის გაშვება? ანდა მის სამშობლოს მისი „უკან დაბრუნება“, მიღება? რა თქმა უნდა, აქ არ იგულისხმება, რომ სახელმწიფო ზღუდავს სტუდენტს გარკვეულ საზღვრებში და / ან არღვევს მის უფლებებს; არამედ მოიაზრება ის, თუ რა სახის სარგებელი / ზარალი მოაქვს საერთაშორისო მოქალაქედ (კონკრეტულად ერთს და ასევე მთლიან მათ რიცხვს) ნებისმიერი ქვეყნისთვის.
საერთაშორისო სტუდენტთა დემოგრაფია
მსოფლიოში ყველაზე პოპულარული მიმღები ქვეყნებია: აშშ, დიდი ბრიტანეთი, კანადა, ავსტრალია და გერმანია. ქართველი სტუდენტებისთვის კი: გერმანია – ულიდერო არჩევანი ევროპაში (განსაკუთრებით სახელმწიფო უნივერსიტეტების დაბალი ან უფასო სწავლის გამო);
იტალია და პოლონეთი – მეორე და მესამე ადგილებზე (იაფი ცხოვრება და სწავლა);
საფრანგეთი – დაფინანსებული პროგრამებითა და პრესტიჟული პროგრამებით;
სხვა ევროპული ქვეყნები, რომლებსაც ქართველები ხშირად ირჩევენ არის: ესპანეთი, ჩეხეთი, ავსტრია, ლიტვა და სხვები.
სხვადასხვა კვლევის მიხედვით, ყოველწლიურად საქართველოდან დაახლოებით 8-10 ათასი ახალგაზრდა მიდის საზღვარგარეთ სასწავლებლად. მათგან 65-70% წარმატებით ასრულებს სწავლას. კურსდამთავრებულთა 35-40% რჩება მიმღებ ქვეყანაში, დანარჩენები კი ბრუნდებიან – და ხშირად მიღებულ ცოდნას საქართველოს განვითარებისთვის იყენებენ.
ეს პროცესი გეოგრაფიულად განიხილება როგორც „ტვინების გადინება და დაბრუნება“, რომელიც ასახავს მოსახლეობის მიგრაციის ინტელექტუალურ მიმართულებას და მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს როგორც მიმღები, ისე წარმოშობის ქვეყნების სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაზე.
საერთაშორისო სტუდენტთა მიგრაცია მნიშვნელოვან ეკონომიკურ გავლენას ახდენს როგორც მიმღებ, ისე წარმოშობის ქვეყნებზე. მიმღები ქვეყნები იღებენ შემოსავალს სწავლის საფასურისა და სტუდენტების ყოველდღიური ხარჯებისგან, ხოლო განათლების შემდეგ ქვეყანაში დარჩენილი კვალიფიციური კადრები აძლიერებენ შრომით ბაზარს. წარმოშობის ქვეყნებისთვის ეს პროცესი შეიძლება ნიშნავდეს როგორც „ტვინების გადინებას“, ისე ეკონომიკურ სარგებელს – ფინანსური გზავნილების, დაბრუნებული სპეციალისტებისა და ახალი ცოდნის გავრცელების სახით.
საზღვარგარეთ სწავლის გაგრძელების გადაწყვეტილების მიღებისას, თავდაპირველად გათვალისწინებული უნდა იქნას ის სახსრები, რომელთა დახარჯვაც ოჯახს მოუწევს ამ გეგმის შესასრულებლად. სტუდენტთა მიმღები ქვეყნის მიზანია, რომ ის ეკონომიკური ხარჯები, რომელიც ამ ემიგრანტის ხარისხიანი განათლების უზრუნველსაყოფად იქნა გაწეული, კვლავ „ანაზღაურდეს“ ამავე სტუდენტის მიერ, მაგალითად, მისი ადგილობრივ შრომით ბაზარზე დასაქმებით. მსგავსი მიზნები აქვს თავად მიგრანტის ოჯახსა და მის გამშვებ სახელმწიფოსაც.
აღსანიშნავია ისიც, რომ სტუდენტებისთვის საერთაშორისო საგანმანათლებლო სამყაროს შექმნით სრულდება მდგრადი განვითარების სხვადასხვა მიზანი, განსაკუთრებით, მე-4 – „ხარისხიანი განათლება“.
შესაბამისად თითოეული ნაბიჯის გადადგმა უნდა იყოს წინასწარ განსაზღვრული, მოსალოდნელი შედეგები – გათვალისწინებული. ასეთ შემთხვევაში მომავალ საერთაშორისო სტუდენტებს, მათ შორის, მეც და ჩემს გარშემო მსგავსი მიზნის ქვეშ გაერთიანებულ მოსწავლეებს, შედარებით გაუადვილდებათ მიგრაცია, ახალ კულტურასთან შეგუება, ადაპტაცია და სამომავლო გეგმების განსაზღვრა.
საერთაშორისო სტუდენტთა მიგრაცია რთული, მაგრამ აუცილებელი პროცესია თანამედროვე სამყაროში. ის აერთიანებს პიროვნულ, სოციალურ და ეკონომიკურ გამოწვევებს. სწორი დაგეგმვა, ემოციური მზადყოფნა და მხარდაჭერა საშუალებას აძლევს ახალგაზრდებს გადალახონ სირთულეები და გამოიყენონ ცოდნა როგორც საკუთარი, ისე ქვეყნისა და გლობალური საზოგადოების სასიკეთოდ. მნიშვნელოვანია ბალანსი: ცოდნის მიღება საზღვარგარეთ და მისი დაბრუნება სამშობლოში.
