კრეატიულობა

საუბარი  დავიწყოთ  არა  იმით,  თუ რა  არის  კრეატიულობა,  არამედ იმით, თუ რა  არ  არის  კრეატიულობა.  წარმოგიდგენთ  კრეატიულობის  შესახებ არსებულ ოთხ მცდარ მოსაზრებას.

  1. ადამიანები დაბადებიდანვე კრეატიულები  არიან.  კვლევების  შედეგად დადგინდა,  რომ  შესაძლებელია  კრეატიულობის  განვითარება,  გაძლიერება და  ხელშეწყობა  ერთი  ადამიანის  ან  ჯგუფების  გარემოს  საშუალებით.
  2. კრეატიულობა და ნეგატიური  თვისებები  ერთმანეთთან  პირდაპირ  კავშირშია.  ცნობილია,  რომ  ზოგიერთი  კრეატიული  ადამიანი  გამოირჩევა არაკონფორმისტობით  და  ზოგიერთ  მათგანს  მენტალური  და  ემოციური პრობლემებიც  აქვს,  მაგრამ  იგივე  შეიძლება  ვთქვათ  არაკრეატიულ ადამიანებზეც.  ამ  მოსაზრების  გამო  ზოგიერთ  მასწავლებელს  შეიძლება გაუჩნდეს  შიში,  რომ  კრეატიული  მოსწავლე  ბევრ  ცუდ  საქციელს  ჩაიდენს და  ამიტომ  ისინი  (მასწავლებლები)  მათ  მიმართ  ტენდენციურად  არიან განწყობილნი.
  3. კრეატიულობა არის ბუნდოვანი, რბილი კონსტრუქცია.  ზოგიერთი  ადამიანი თვლის, რომ კრეატიული პიროვნებები ახალი ეპოქისათვის დამახასიათებელი ადამიანები/ჰიპები არიან. სინამდვილეში კი, მიუხედავად იმისა, რომ შეიძლება კრეატიული ადამიანები უფრო  გახსნილნი არიან ახალი გამოწვევების მიმართ და ზოგადად არაკონფორმისტებად ითვლებიან, არ არის გამორიცხული,  რომ  ისინი  კონცენტრირებული, ორგანიზებული და მოქნილი ხასიათის ადამიანები იყვნენ.
  4. ჯგუფში ყოფნა ზრდის  კრეატიულობას.  ცნობილია,  რომ  ჯგუფში  მუშაობისას, ე.წ.  გონებრივი იერიშის გამოყენების შედეგად, მოსწავლეები კრეატიულ მოსაზრებებს  გამოთქვამენ. მაგრამ გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ზოგჯერ უმჯობესია ჯგუფში მუშაობის დაწყებამდე საშუალება მივცეთ მოსწავლეებს პრობლემის შესახებ დამოუკიდებლად იფიქრონ  და  მხოლოდ  შემდეგ  ეტაპზე  ჩაერთონ  ჯგუფურ  მუშაობაში.

მაშასადამე,  რა  არის  კრეატიულობა?  კრეატიულობა  არის  უნარი – შექმნა ნამუშევარი,  რომელიც  ორიგინალურია,  ამავე  დროს  საჭირო/სასარგებლო.  ფსიქოლოგთა  უმრავლესობის აზრით, არ არსებობს “კრეატიულობა ყველა მიზნისათვის“; ადამიანები  კრეატიულები  არიან  რომელიმე კონკრეტულ სფეროში. აღსანიშნავია, რომ კრეატიულობა არ არის სპონტანური ქმედება. შემოქმედი გამიზნულად ქმნის თავის „პროდუქტს”. კალმის შემთხვევით მოსმით დაწერილი წინადადებები არ არის კრეატიული, თუ ავტორს გააზრებული არა აქვს “მონახაზის” პოტენციალი, ან თუ ეს ავტორის წერის ტექნიკა არ არის. მიუხედავად  იმისა, რომ  ჩვენ  ხშირად  კრეატიულობას  ხელოვნებას  ვუკავშირებთ,  უნდა  გავითვალისწინოთ,  რომ  ნებისმიერ  საკითხს/საგანს შეიძლება  კრეატიულად  მივუდგეთ.

კრეატიულობის  ასპექტები  ნათლადაა  მოცემული  შემდეგ  განმარტებაში:

  • კრეატიულობა ერთზე  მეტ  ადამიანს  მოიცავს;
  • კრეატიულობა თავს  იჩენს  იმ  შემთხვევაში,  როდესაც  ადამიანები  თავიანთ უნარებს  იყენებენ  მუშაობის  პროცეში,  როგორც  ამ  პროცესის  ერთ-ერთ შემადგენელ  ნაწილს  და  ეს  პროცესი  მიმდინარეობს  შესაფერის  გარემოში;
  • კრეატიულობის შედეგად  იქმნება  ახალი,  გამოსადეგი  და  კონკრეტულ კულტურასა  თუ  სიტუაციაში  აღიარების  ღირსი  პროდუქტი.

რა არის კრეატიულობის წყარო?

მეცნიერები  იკვლევენ  კოგნიტურ  პროცესებს,  პიროვნულ  ფაქტორებს,  მოტივაციის მოდელებსა  და  ფონურ  გამოცდილებას  იმისათვის,  რომ  ახსნან, რა  არის  კრეატიულობა.  მაგრამ იმისათვის, რომ ჩავწვდეთ კრეატიულობის არსს, უნდა გავითვალისწინოთ  სოციალური გარემოს ფაქტორი. ექსპერტთა  აზრით,  კრეატიულობას  ერთგვარ  „მხარდამჭერ” ფონს უქმნის ინტრაპერსონალური (შემეცნება, პიროვნული თვისებები) და სოციალური ფაქტორები. ტერეზა ამაბაილი გვთავაზობს კრეატიულობის სამი კომპონენტისაგან  შედგენილ  მოდელს.  მისი აზრით,  ერთ  ადამიანს,  ან  ადამიანთა  ჯგუფს:

  1. ნიჭისა და სათანადო  კომპეტენციების  გარდა,  უნდა  ჰქონდეს  კონკრეტული სფეროსათვის  რელევანტური უნარ-ჩვევები. მაგალითად, მიქელანჯელო ქვის მჭრელის ოჯახში  იზრდებოდა  და  ამან  განაპირობა  მისი  უნარ-ჩვევების განვითარება;
  2. კრეატიულობის რელევანტური პროცესები  მოიცავს  მუშაობის  უნარ-ჩვევებსა და  პიროვნულ  თვისებებს.  მაგალითად,  ისეთს  როგორიც  ჰქონდა ჯონ  ირვინგს – ის  დღეში  10  საათის  განმავლობაში  წერდა,  შემდეგ  ხელახლა გადაწერდა ხოლმე თავის მოთხრობებს საბოლოო დახვეწამდე;
  3. უნდა ჰქონდეს შინაგანი მოტივაცია,  ან  მათში  კონკრეტული  საკითხი  უნდა იწვევდეს  დიდ  ინტერესს. კრეატიულობის ამ კონკრეტულ ასპექტზე დიდ გავლენას ახდენს  სოციალური  გარემო, ავტონომიურობა, სტიმულის მიმცემი ცნობისმოყვარეობა, ფანტაზია და გამოწვევასთან შეჭიდების სურვილი.

კიდევ  ერთი  ფაქტორი,  რაც  გავლენას  ახდენს  კრეატიულობაზე,  არის კონკრეტული  სფეროს  მზაობა  და  სურვილი – აღიაროს  ესა  თუ  ის  კრეატიული წვლილი. ისტორიაში მრავლადაა იმის მაგალითები,  როგორ  ხდებოდა  კრეატიული  მეცნიერული  მიღწევების უკუგდება  (მაგალითად,  კოპერნიკის  თეორია  იმის  შესახებ,  რომ  მზე  სამყაროს ცენტრშია  მოქცეული); იმის მაგალითებიც მრავლადაა, როგორ ხდებოდა პიროვნებების  კრეატიულობის  მასშტაბების გაფართოება შემოქმედთა (მეტოქე შემოქმედთა) შორის არსებული  კონკურენციის  ფონზე  (მეგობრული  და პროდუქტიული  მეტოქეობა  პიკასოსა  და  მატისს  შორის).

კრეატიულობა და შემეცნება. კონკრეტულ  სფეროში ცოდნის მდიდარი მარაგი კრეატიულობის  საწინდარია,  მაგრამ  ზოგჯერ  მხოლოდ  ეს  არ  არის  საკმარისი. მრავალი საკითხის გადაჭრის დროს, აუცილებელია ადამიანს ჰქონდეს საკითხისა თუ მოვლენის სხვა კუთხით დანახვისა და პრობლემის რესტრუქტურიზების უნარი, რაც პრობლემის არსის ღრმა წვდომის საშუალებას იძლევა. ეს ხშირად ხდება მაშინ, როდესაც ადამიანი პრობლემასთან ჭიდილის შემდეგ დროებით  გადადებს  მას  გვერდზე.  ფსიქოლოგთა  ერთი  ნაწილი  თვლის, რომ  პრობლემის  გარკვეული  დროით  გვერდზე  გადადების  შედეგად  იქმნება საინკუბაციო  პირობები – პიროვნება  გაუცნობიერებლად  აგრძელებს  მუშაობას  პრობლემაზე.  პრობლემის  დროებით “დავიწყების” შედეგად ადამიანმა შეიძლება დაამუხრუჭოს აზროვნების  რიგიდული  გზა  და  შეცვალოს  თავისი შეხედულება  სიტუაციის  შესახებ.  აქედან გამომდინარე, შეიძლება დავასკვნათ, რომ კრეატიულობის აუცილებელი ატრიბუტებია ფართო ცოდნა, მოქნილობა და იდეების მუდმივი რეორგანიზაციის უნარი. აგრეთვე, დავძენთ, რომ კრეატიული პროცესისათვის აუცილებელია მოტივაცია, ხასიათის სიმტკიცე/სიჯიუტე და სოციალური მხარდაჭერა.

დღევანდელი და მომავლის რთული პრობლემები აუცილებლად მოითხოვს მათ კრეატიულად გადაჭრას. კრეატიულობა აუცილებელია პიროვნების ფსიქოლოგიური, ფიზიკური და სოციალური კეთილდღეობისათვის.  ის წარმატებული კარიერის საწინდარია.  რა უნდა გააკეთოს მასწავლებელმა იმისათვის,  რომ მოსწავლეს განუვითარდეს კრეატიული აზროვნება? ჩვეულებრივ,  სკოლის ყოველდღიური ცხოვრების პროცესში,  მასწავლებლები ჩანასახშივე კლავენ მოსწავლეების კრეატიულ აზრებს და ვერც კი აცნობიერებენ თავიანთ საქციელს. მასწავლებლები პრივილეგიურ პოზიციაში იმყოფებიან – მათ შეუძლიათ ხელი შეუწყონ ან შეუშალონ მოსწავლეების კრეატიული აზროვნების განვითარებას.

გონებრივი იერიში. მოსწავლეების კრეატიულობის განვითარებისათვის მასწავლებლები, ყოველდღიური ინტერაქციების გარდა, მიმართავენ, ე.წ. გონებრივ იერიშს. გონებრივი იერიშის ძირითადი პრინციპია მოხდეს იდეების შექმნის პროცესის განცალკევება/გამოყოფა ამ იდეების შეფასების პროცესისაგან, ვინაიდან შეფასება ხშირად აფერხებს კრეატიულობას.  შეფასება, დისკუსია და კრიტიკული ანალიზი მხოლოდ მას შემდეგ უნდა დაიწყოს, რაც დასახელდება ყველა მოსაზრება.  ამ მეთოდით ერთი იდეის საფუძველზე იქმნება მეორე;  ადამიანებს არა აქვთ იმის შიში,  რომ მათ პოტენციურად კრეატიულ აზრებს ვინმე გააკრიტიკებს.  ჯონ ბაერი გვთავაზობს გონებრივი იერიშის წესებს:

  • მოსაზრებების განსჯა დროებით გვერდზე გადადეთ;
  • ეცადეთ, რომ ადამიანებმა აზრები გამოთქვან,  მაგრამ იმავდროულად მათ არ უნდა გაუჩნდეთ ამ აზრებისადმი  „მესაკუთრული“  დამოკიდებულება, ვინაიდან,  როდესაც ადამიანები ამბობენ:  „ეს ჩემი იდეაა“,  ეს  (ეგო)  ხშირად ხელს უშლის კრეატიულ აზროვნებას.  მათ არ მოსწონთ,  როდესაც ამ იდეებს აკრიტიკებენ ან ცვლიან;
  • იყავით თავისუფალნი და ნუ იტყვით უარს, თუ მოგეწონებათ სხვების მიერ გამოთქმული მოსაზრებების კონკრეტული ელემენტები. თავისუფლად გამოიყენეთ ისინი თქვენი იდეის სრულყოფისათვის;
  • წაახალისეთ უცნაური იდეები. იცოდეთ, რომ ხშირ შემთხვევაში სრულიად განუხორციელებელმა იდეებმა ვიღაცას შეიძლება გზა გაუხსნას უფრო დასაშვები და რეალური იდეებისაკენ. უფრო ადვილია მიიღოთ უკიდურესად არარეალური ცუდი იდეა და მისი რეალობის ჩარჩოში ჩასმა სცადოთ, ვიდრე დაიწყოთ უინტერესო ცუდ იდეაზე მუშაობა საბოლოოდ მის იმ დონეზე ასაყვანად, რომ ღირდეს მასზე ფიქრი და მსჯელობა.

გონებრივი იერიში სასარგებლოა როგორც ინდივიდუალური,  ისე ჯგუფური მუშაობის დროს.

ნუ ჩქარობთ – ითამაშეთ! წლების წინ ცნობილმა ფსიქოლოგმა ზიგმუნდ ფროიდმა ერთმანეთს დაუკავშირა კრეატიულობა და თამაში: „შეგვიძლია ვთქვათ,  რომ ბავშვი თამაშის დროს ისევე იქცევა,  როგორც კრეატიული მწერალი.  მწერალი,  ისევე, როგორც ბავშვი თამაშის დროს, ქმნის თავის სამყაროს და საგანთა განლაგება ამ სამყაროში მისი სურვილზეა დამყარებული. ესე იგი,  კრეატიული მწერალი ისევე იქცევა,  როგორც ბავშვი თამაშის დროს. მას ძალზე სერიოზული დამოკიდებულება აქვს თავისი ფანტაზიის ნაყოფისადმი და უზარმაზარ ემოციას აქსოვს მასში“.  ცნობილია, რომ სკოლამდელი ასაკის მოსწავლეები,  რომლებიც ფანტაზიასა და თამაშს უთმობენ დიდ დროს,  უფრო კრეატიული არიან.  ფრიად საინტერესოა,  რომ ერთ-ერთი კვლევის დროს მეცნიერებმა დაადგინეს,  რომ კრეატიულობის ტესტის ჩატარებამდე თამაში გავლენას ახდენს და ზრდის დაბალი ასაკის მოსწავლეების შედეგებს.  მასწავლებელი უნდა ეცადოს, რომ ყველა ასაკის მოსწავლეს განვითარებული ჰქონდეს რეფლექსია – იდეების გენერაციის,  განვითარებისა და რესტრუქტურირების უნარი.

კომენტარები

comments