როგორი და სადაური ბებია აღარ უნახავს ქართულ საყმაწვილო თუ სადიდო ლიტერატურას – ფუმფულა თუ გამხდარი, მხიარული თუ ნაღვლიანი, მარტოსული თუ უჭულბუჭულებიანი, კახელი თუ გურული, იმერელი თუ ხევსური… მხატვრულად რომ ვთქვათ, ბებიების ჰერბარიუმია ჩვენი მწერლობა – კრძალვით და სიყვარულით „მოწყვეტილნი“ წუთისოფლის ველ-მინდვრებში და ჩაფენილნი მარადისობის ფურცლებში, როგორც მშვენიერი ყვავილების ხსოვნა…
ყველაფერიც უნახავს, მაგრამ აი აფრიკელი ბებია – ეს, მგონი, პირველად ხდება ჩვენს მხატვრულ სიტყვიერებაში. თანაც, ისეთი აფრიკელი – ბოლომდე იქაური კი არა, აქაურიც, ჩვენებური, მაგრამ ცხოვრების ხრიკების გამო, ბავშვობაში გაგანია აფრიკაში მზის თვალივით ჩაგდებული, იქ გაზრდილი და იქაურობით დამუხტული.
ქართული ლიტერატურის საზღვრებიც, დღეიდან აგერ აფრიკამდე გადაიჭიმა და ახლა უკვე თამამად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ამ განსაკუთრებულმა ბებიამ თავისი დიდი მისია „ინტეგრაციისა“ (ასეთ ტერმინებზე ბევრს ხალისობენ მის თავგადასავალში) ზედმიწევნით აღასრულა.
ხოლო ვიდრე საზღვრებსა და გეოგრაფიაზე უფრო დაწვრილებით ვისაუბრებდეთ, თავდაპირველად აფრიკელი ბებიას ჯალაბი და ისტორია წარვუდგინოთ მკითხველს. ეს ყველაფერი კი, როგორც იტყვიან, ერთ წიგნში დაიწყო. უფრო სწორად, ერთი კარგი მწერლის ფიქრში. ამ მწერალს – მარიამ წიკლაურს კარგად იცნობენ ბავშვებიც და დიდებიც, რადგან ის მრავალი წელია, აქტიურად მუშაობს როგორც საყმაწვილო, ასევე „სადიდო“ ლიტერატურაში, ქმნის პოეზიას, თარგმნის, წერს პუბლიცისტურ-ესეისტურ ტექსტებს, მის ყველა ნაწარმოებს ოსტატის ბეჭედი აზის, ძარღვიანი ენის შედეგია და მკითხველსაც მუდმივად უღვივებს ღრმა და ფხიზელ ფიქრებს.
„ჩემი აფრიკელი ბებია“ – ასე ჰქვია მარიამ წიკლაურის პირველ საყმაწვილო რომანს, რომელიც ცოტა ხნის წინ გამომცემლობა „პალიტრა ლ“-მ გამოსცა და უკვე უამრავი მკითხველი მოიპოვა.
ამ წარმატების ერთი მიზეზი, წიგნის ბოლოთქმაშიც იკითხება: „როცა ყველას ბებია ჩვეულებრივად იბადება, შენი კი მზიდან ჩამოვარდება და პირდაპირ შუა აფრიკაში, ნიანგების ტბაში მოადენს ტყაპანს, კი უნდა მიხვდე, რომ შენს თავს რაღაც უჩვეულო ხდება“. უჩვეულო ამბები კი ყველას იზიდავს – დიდსაც და, განსაკუთრებით პატარებს. ეს ამბავიც გულგრილს არავის დატოვებს, ისეთები ხდება მასში. ზღაპრის საზღვართან დაწერილი წიგნია „ჩემი აფრიკელი ბებია“ – ბოლომდე ზღაპარი არაა, თუმცა მთელი ატმოსფერო და დინამიკა სწორედ ზღაპრული მუხტითაა სავსე. მკითხველიც ამ ზღაპრულობის განცდით ივსება, გამონაგონის და ილუზიის სიტკბოთი კი არა, არამედ რწმენის ღონიერებით.
წიგნის მთავარი გმირი ათი წლის ელენეა. აფრიკელი ბებია კი მის თხრობაში ცოცხლდება, ყველაფერს ელენე გვიამბობს, წარსულის სურათებსაც ის აღადგენს, თავის და თავისი და-ძმების თავს დატრიალებულ ამბებზეც ის მოგვახსენებს; ელენე კარგი მთხრობელია – ნანახსაც გვიზიარებს და განცდილსაც, შთაბეჭდილებებსაც და დასკვნებსაც, მსჯელობს კიდეც, არც შეცდომების აღიარება უჭირს. ეს ყველაფერი კი, როგორც თავად ამბობს, სწორედ ბებიასგან ისწავლა – ატატო ბებიასგან, რომელსაც შინ და გარეთ მზეს ადარებენ და ასეცაა – მის ცეცხლოვან თმას, მუდამ მხურვალე გულისწადილებს და სიყვარულით გაბადრულ სახეს რომ შეხედავ, ბუნებრივად იფიქრებ, რომ ეს ქალი მზეს ჩამოუვარდა დედამიწაზე.
ხოლო ის, რომ შვილიშვილი მოგვითხრობს ბებიაზე და არა პირიქით, ამ წიგნის ერთი ღირსებაცაა – აფრიკელი ბებიას საქმეც და საქციელიც მომავლის შუქიდანაა დანახული, მას უკვე მომავალი თაობა აფასებს და მეტიც – ის შთამომავლობაში ცოცხლობს, ოქროსფერი ფესვი აქვს გადგმული.
ამიტომაცაა მთელი ეს ოჯახი – ელენეთი, სანდროთი, თანოთი, ანდრია-ნუცათი, ლეო-მაგდანათი და მათი მშობლებით და პაპა-ნათესავებით – სინათლის ამქვეყნიური გამოსხივებაა, თითქოს სიცოცხლის იმ ძარღვზე ამოსულიყვნენ, საიდანაც საერთოდ, სამყარო იწყება…
ცოტა ძველმოდურად თუ ვსაუბრობ, არ გეგონოთ, წიგნიც მხოლოდ არქაული ხატებითაა სავსე. „ჩემი აფრიკელი ბებია“ თანამედროვეზე თანამედროვე წიგნია – მასში ტექნოლოგიების სიკეთეებიც დაფასებულია, დღევანდელ ცხოვრებას რაც ახლავს, ის ნიუანსებიც მოხელთებულია, პანდემიაც კი ნახსენებია, ისე ცოტა ხნის წინ მოხდა ეს ამბავი… მაგრამ მე ისეთ სიძველეებზე მოგახსენებდით, რომლებიც ნებისმიერ საგანსა თუ მოვლენას არათუ აუშნოებს, არამედ პირიქით – ალამაზებს და ბევრად უფრო ღრმად და უსასრულობის პერსპექტივიდან წარმოაჩენს.
აი, ასეთი სიძველეების მოტრფიალეა თავად ატატო ბებია, ქალი, რომლის ოჯახსაც მითური დემონივით სდევდა სიტყვა „ომი“ – ჯერ, საუკუნის წინ, რუსული ოკუპაციის გამო მოუწიათ საფრანგეთში ემიგრაცია, მერე იქიდან – აფრიკაში, აფრიკიდან ისევ ომის გამო გამოდევნეს და საბოლოოდ სამშობლოში დაბრუნდნენ… აქაც ბევრი ომი გადაიტანეს, თუმცა ყველაზე მშვიდობიან, სიკეთით და სიყვარულით სავსე ადამიანებად დარჩნენ და ეს თვისებები/ფასეულობები შვილიდან შვილს უმემკვიდრევეს.
იკითხავთ, ეს როგორ მოახერხესო? წიგნში პასუხებსაც მიაგნებთ. აბა, ატატო ბებიას მოვუსმინოთ: „სამყაროს ყველაზე დიდი სიმართლე ბავშვობაა – ბაოდ ყოფნის ჯადოქრული უნარი. ნურასოდეს გააგდებ გულიდან ბაოს! ბაო სასწაულებს ჩუქნის ადამიანებს! გულში აცხოვრე და ყველაფერი – სიხარული, ბედნიერება, ცრემლი თუ ტკივილი, ყველაფერი მას გაუზიარე და გაუყავი. ასე შეძლებ სიხარულთან ერთად ცხოვრებას და მზესთან ერთად ცეკვას…“.
ატატო ბებია, იგივე კოცონების მომთვინიერებელი, იგივე მზის შვილი – დასაბამიერი სიბრძნის მატარებელია. აი, ხომ იბადებიან ასეთი ადამიანები, ვისთვისაც ამ სიბრძნის ცოდნა თუ ხსოვნა მუდმივად ცოცხალია, გონების დიდხანს დაძაბვა ან ფიქრით მჭმუნვარება კი არ სჭირდება, რომ გაიხსენოს, არა – ეს ისედაც მისი ყოველწამიერი ფიქრი და საქციელია, მისი მარადიული მეხსიერებაა, ამიტომ, ასეთი ადამიანები ხშირად იზიდავენ სასწაულებს. უფრო სწორად, სასწაულებს ჩვენ ვეძახით, თორემ თავად ამას სამყაროს ჰარმონიულ წესრიგს უწოდებენ, ამ წესრიგში ყოფნის მშვენიერებად აღიქვამენ…
ელენეც უფრო და უფრო მეტი ინტენსივობით აკვირდება ამ სამყაროს წესრიგს, ბავშვური გულითა და ფიქრით, თუმცა ბებიასგან ნამემკვიდრევი, თანდაყოლილი ცოდნითა და მეხსიერებით. ელენე და ბებია ერთმანეთის მესაიდუმლეები არიან, მათ შეუძლიათ, ერთი შეხედვით ჩვეულებრივ ქვაში ტროლი დაინახონ, მათურის ტყეებში ბუბა-ბიჭის არსებობა დაიჯერონ, მოვლენები მიზეზებთან დააკავშირონ… მოკლედ რომ ვთქვათ, მათ ბუნების სულის მოხელთება და შეცნობა შეუძლიათ. ეს კი ხუმრობა ნამდვილად არ გახლავთ.
ხუმრობაზე კი ის გამახსენდა, რომ ამ წიგნში მეტად თავისებური, საყვარელი, მახვილგონივრული იუმორიცაა. სხვანაირად შეუძლებელიც კია – ეს ხომ საბავშვო წიგნია! სწორედ იუმორის ლაზათითაა შეზავებული მთელი ეს სამყაროსეული სიბრძნეები და ამიტომაცაა ასეთი მიმზიდველი და ადვილად დასამახსოვრებელი. თავად ატატო ბებია დიდი მხიარული ქალია, მასთან არ მოიწყენ, უფრო სწორად, თუ, ვთქვათ, სეირნობის ბებიასთან მოიწყინე, ამ ფაქტს სათამაშოებში სიარულის ბებია გამოასწორებს, ერთს – ატატო ჰქვია, მეორეს – ლარიუს უხვლარისა, რეცხვის დროს – ქაფუნელა სარჭია და ასე… ათასი სამსახური და წოდება აქვს აფრიკელ ბებიას, თავისი კანონები და ქცევის წესები (რა თქმა უნდა, ძალიან სასაცილო), და რაც ყველაზე მთავარია – თავისი საიდუმლოებები…
და აი, ჩვენს ბოლო სიტყვასაც მივადექით – სად დააგროვა, ან სად გააცხადებს აფრიკელი ბებია ამ საიდუმლოებებს? ამისთვის დიდი და ვრცელი გეოგრაფიული რუკა შემოგვთავაზა მარიამ წიკლაურმა – თბილისის ერთი ლამაზსახელიანი ქუჩიდან დაწყებული, აფრიკის, ნორვეგიის და ბოლოს ფშავის წვეროკინა სოფლის მათურის ლანდშაფტებით დამთავრებული… არც მახსენდება სხვა ქართული საბავშვო წიგნი, სადაც ასე მასშტაბურად გაეშალოს მწერალს თხრობა და რაც მთავარია, დიდი ქვეყნების გრძედ-განედებიდან ცას მიბჯენილი, მითებით და ანდრეზებით სავსე ფშავის ციცქნა სოფლებში ამოეყვანოს თხრობის ძაფი, იდუმალების ფარდაგ-ნაჭრელების შესაქმნელად…
ვარსკვლავებით მოჭედილი ცის ქვეშ, კოცონის გარშემო შემომსხდარი დიდ-პატარა „ატატოები“ – ის ფერწერული სცენაა, რომელმაც მთელი ეს მხიარული და ჭკვიანი თავგადასავალი უნდა დააგვირგვინოს… ესაა მწერლის მიერ ბავშვის თვალით და ბავშვის გულისთვის დანახული საიდუმლო სერობაც და შობის მისტერიაც – ეს სახარებისეული მიზანსცენაა – ყველაზე ძვირფასთან და გაცხადებულთან შეხების ელდა და სიხარული…
ასეთ სურათში აუცილებელიც კია, ცხოვრების მთავარი სასწაული გაცხადდეს – დიდი ხნის დაკარგულმა მეგობრებმა, პლანეტის სხვადასხვა მხარიდან, ერთმანეთი ისევ იხილონ და ერთმანეთს ბავშვობის საჩუქრები მიუძღვნან, როგორც აღმოსავლელმა მოგვებმა, ვინც პირველებმა იხილეს შობის ვარსკვლავი…
„ჩემი აფრიკელი ბებია“ ამ ვარსკვლავის შუქზე დაწერილი წიგნია.
