როგორ ვაქციოთ მოქალაქეობის პირველი გაკვეთილი სასწავლო წლის პრაქტიკულ გზამკვლევად

სიმულაციური თამაში მეშვიდეკლასელებისთვის მოქალაქეობის პირველ გაკვეთილზე

სასწავლო წლის დასაწყისი მეშვიდეკლასელებისთვის ახალ გამოწვევებთან არის დაკავშირებული. საგან „მე და საზოგადოების“ (III-IV კლასები) შემდეგ მათ ცხოვრებაში შემოდის ახალი საგანი სახელწოდებით „მოქალაქეობა“. იმისთვის, რომ მოსწავლეებმა პირველივე გაკვეთილზე გაიაზრონ ამ საგნის მთავარი მიზნები, ამოცანები და მნიშვნელობა, საუკეთესო გზაა თამაშით სწავლება.

თამაში სახელწოდებით „საერთო ნადავლი“: მისი მიზანია, მოსწავლეებმა საკუთარ გამოცდილებაზე დაყრდნობით საგაკვეთილო პროცესშივე აღმოაჩინონ, რომ საზოგადოებაში საერთო წესების გარეშე ქაოსი, უსამართლობა და დაპირისპირება ჩნდება, ხოლო სამართლიანი შეთანხმებები მშვიდობასა და თანასწორობას უზრუნველყოფს.

თამაშისთვის საჭიროა: ქაღალდის პატარა ფურცლები (ყოველი ფურცელი სიმბოლურად განასახიერებს ნანადირევს). გაითვალისწინეთ: ფურცლების რაოდენობა კლასში მოსწავლეთა რაოდენობაზე ნაკლები უნდა იყოს, რათა რესურსის დეფიციტი ხელოვნურად შეიქმნას.

თამაშის ეტაპები:

პირველ ეტაპს შეიძლება ვუწოდოთ „ქაოსიდან წესებამდე“. მასწავლებელი მოსწავლეებს უხსნის კონტექსტს: „წარმოიდგინეთ, რომ ხართ უძველესი თემის წევრები და ბრუნდებით ნადირობიდან. ეს ფურცლები თქვენი ნადავლია, რომელიც ოჯახის წევრებს უნდა მიუტანოთ. თამაშის დაწყებისას თქვენ უნდა მოხვიდეთ მაგიდასთან, რომელზეც „საკვები“ აწყვია და აიღოთ“. მასწავლებელი არ ამბობს, როგორ უნდა გაიყოს ფურცლები – რა პრინციპით უნდა განაწილდეს ნანადირევი. ბუნებრივად იქმნება სიტუაცია, სადაც ზოგს მეტი შეხვდება, ზოგს – ნაკლები, ზოგს კი არაფერი.

მეორე ეტაპი – დისკუსია

მასწავლებელი აჩერებს პროცესს და სვამს სადისკუსიო კითხვებს:

• ვის რამდენი ნანადირევი შეგხვდათ?

• კმაყოფილი ხართ ნანადირევით?

• რას გრძნობთ ისინი, ვისაც არაფერი შეგხვდათ?

• შეიძლება, ასეთ გარემოში დიდხანს იცხოვროთ?

• რა მოხდება, თუ ის მონადირეები, რომლებსაც არაფერი შეხვდათ, საერთოდ უარს იტყვიან მომავალში ჩვენთან ერთად სანადიროდ წასვლაზე?

• როდის გრძნობთ თავს უფრო უსაფრთხოდ: როცა ყველაფერს ძალა წყვეტს თუ როცა წესი ყველას ერთნაირად იცავს?

• როგორ ჯობია ახალი წესის შემუშავება – მასწავლებელმა მოიფიქროს, ერთმა მოსწავლემ გადაწყვიტოს თუ ყველამ ერთად ვიმსჯელოთ და კენჭი ვუყაროთ?

• რისი დათმობა მოუწევს თითოეულ ჩვენგანს იმისთვის, რომ ისეთი წესი შევქმნათ, რომელიც კლასის ყველა წევრს გამოადგება?

• რეალურ ცხოვრებაში რა არის ის საერთო რესურსი, რომელსაც თუ გაუფრთხილებლად მოვეპყრობით, ამოიწურება?

• როგორ მოვიხმაროთ არსებული რესურსები დღეს ისე, რომ მომავალშიც გვეყოს და გარემოც არ დავაზიანოთ?

მესამე ეტაპზე ხდება მასწავლებლის ფასილიტაციით წესების ერთობლივი შემუშავება.

მასწავლებელი მოსწავლეებს სთავაზობს ალტერნატივას: „ახლა ერთად მოვიფიქროთ, როგორ გავყოთ ნადავლი სამართლიანად“. მოსწავლეები იწყებენ წინადადებების წამოყენებას. მაგ.: „ყველას ცოტ-ცოტა თანაბრად“, „რიგრიგობით“, „კენჭისყრით“ და ა.შ.. მასწავლებელს დაფაზე გადააქვს მოსწავლეთა მიერ შემოთავაზებული წესები და მთელი კლასი მსჯელობს თითოეული წესის სავარაუდო შედეგზე.

მოსწავლეთა მიერ დასახელებული წესები დავუკავშიროთ სახელმწიფოებრივ და საზოგადოებრივ მოდელებს და შევიტანოთ წინასწარ შედგენილ ცხრილში:

კლასში გაჟღერდება ისეთი წესებიც, რომლებიც ეწინააღმდეგება თანასწორობის პრინციპს. ეს წესებიც ჩავიწეროთ და იმავე პრინციპით ავაგოთ ცხრილი.

არადემოკრატიული / უთანასწორო მოდელების გააზრება:

თამაშის დასასრულს შეგვიძლია, რეფლექსიის კითხვებიც გამოვიყენოთ:

1. როგორ ფიქრობთ, რატომ დაიწყეს ადამიანებმა ნადავლის თანაბრად გაყოფა?

2. რა მოხდებოდა, წესები რომ არ შეემუშავებინათ?

3. რისთვის სჭირდებოდათ ადამიანებს ერთმანეთის დახმარება და დაცვა?

4. როგორ ფიქრობთ, დღესაც გვჭირდება საერთო წესები? რა მოხდებოდა, ქუჩაში ან სკოლაში წესები რომ არ გვქონდეს?

5. შეგიძლიათ, გაიხსენოთ შემთხვევა, როცა თქვენც დაგჭირდათ მეგობრებთან ან კლასელებთან შეთანხმება?

თამაშის დასრულების შემდეგ მასწავლებელი ახდენს შეჯამებას მოსწავლეებთან ერთად: სწორედ ასე ისწავლეს ადამიანებმა საუკუნეების განმავლობაში, რომ ცალ-ცალკე და წესების გარეშე ვერ იცხოვრებდნენ, საჭირო იყო საერთო შეთანხმებები, სამართლიანი წესები და ერთმანეთის პატივისცემა. ნელ-ნელა ეს წესები გადაიქცა კანონებად, ხოლო ადამიანები – მოქალაქეებად, რომლებიც ერთად ქმნიან საზოგადოებას ნდობაზე დაფუძნებული ურთიერთობებით.

თამაშის როგორც სწავლების მეთოდის აქტუალურობა ფასდება იმით, რომ მოსწავლე განმარტებას კი არ ისმენს იმის შესახებ, რა არის კანონი, არამედ თვითონვე ქმნის მას. ისეთი აბსტრაქტული ცნებები, როგორებიცაა სამართლიანობა, დემოკრატია, სოლიდარობა, დისკრიმინაცია, ხდება ხელშესახები და გასაგები. პირველივე გაკვეთილზე ყალიბდება ღია დიალოგისა და ჯანსაღი დისკუსიის კულტურა.

როდესაც მეშვიდეკლასელები თამაშის დროს პირველად ეჯახებიან რესურსების განაწილების პრობლემას, ისინი პრაქტიკულად აღმოაჩენენ 5 საკვანძო ღირებულებას:

ეს გამოცდილება პირდაპირ უკავშირდება VII კლასის 5 ძირითად თემატურ ბლოკს მთელი წლის განმავლობაში.

ქვემოთ გთავაზობთ მოსწავლეთა მიერ გაკეთებულ კომენტარებს თამაშზე, რომელიც პირდაპირ უკავშირდება სასწავლო თემებს.

ამ მეთოდის წყალობით მასწავლებელს შეუძლია, მთელი წლის განმავლობაში, ყოველი ახალი თემის ახსნისას, მოსწავლეებს შეახსენოს: „გახსოვთ ჩვენი პირველი გაკვეთილის თამაში? აბა, გაიხსენეთ, როგორ გადავჭერით მაშინ ეს პრობლემა და როგორ შევუსაბამოთ ის დღევანდელ თემას?“

მოსწავლეები საგანს აღიქვამენ არა მშრალ თეორიად ან წესების კრებულად, არამედ საკუთარ ცხოვრებასთან დაკავშირებულ საინტერესო თავგადასავლად. სწავლობენ კრიტიკულ აზროვნებას, არგუმენტირებულ მსჯელობას, სხვისი პოზიციის გაგებას (ტოლერანტობა) და საერთო სიკეთისთვის თანამშრომლობას (სოლიდარობა და თემის ერთობა).

მე ეს თამაში 2 საგაკვეთილო საათზე გავანაწილე. მან მოსწავლეებს საშუალება მისცა, საკუთარ გამოცდილებაზე დაყრდნობით, რეფლექსიით და დასკვნების გამოტანით აღმოეჩინათ თანასწორობის, ტოლერანტობის, თემის ერთობის, სოლიდარობისა და სამართლიანობის ფუნდამენტური ცნებები. რაც მთავარია, ეს თამაში გახდა წამყვანი სტრატეგია, რომელიც მთელი წელი გაჰყვათ მოსწავლეებს და მე როგორც მასწავლებელს ყოველი ახალი თემის ახსნისას წინარე გამოცდილების ეფექტიანად გაცოცხლებაში დამეხმარა.

აი, როგორ უკავშირდება თამაშის გამოცდილება VII კლასის 5 თემატურ ბლოკს პრაქტიკულად:

1. „სასკოლო გარემო, სასკოლო საზოგადოება“ – გახსოვთ, რა მოხდა თამაშის პირველ ეტაპზე, როცა წესები არ გვქონდა? სკოლის წესები და ქცევის კოდექსი შეზღუდვა კი არ არის, არამედ ქაოსისგან საზოგადოების დაცვისა და მისი თითოეული წევრის უსაფრთხოების გარანტორია.

2. „თემი, რომელშიც ვცხოვრობთ“ – გახსოვთ, რატომ გადავწყვიტეთ, ნანადირევის ნაწილი სუსტებისა და პატარებისთვის გადაგვეცა? თემის სიძლიერე იზომება იმით, თუ როგორ ზრუნავს იგი მოწყვლად ჯგუფებზე (სოლიდარობა, ტოლერანტობა და ერთობა).

3. „ეკონომიკური ურთიერთობები თემში“ – გახსოვთ, საკვები რომ ცოტა იყო და ყველას არ ეყო? რესურსები შეზღუდულია, დოვლათის შექმნა შრომას მოითხოვს, ხოლო მისი განაწილება – სამართლიანობასა და ბიუჯეტირებას.

4. „ბუნებრივი გარემოსა და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა“ – რა მოხდებოდა, პირველივე დღეს მთელი ნადავლი განუზომლად და უწესოდ რომ მოგვეხმარა? ბუნებრივი რესურსების გაფრთხილება დღეს აუცილებელია, რათა ხვალ უზრუნველყოფილები ვიყოთ (მდგრადი განვითარება).

5. „ჯანსაღი ცხოვრება“ – როდის გრძნობდით თავს უფრო მშვიდად – ქაოსისა და ყვირილის დროს თუ შეთანხმების შემდეგ? ჯანსაღი ცხოვრება მხოლოდ ფიზიკური აქტივობა არ არის; ეს არის მშვიდი, უსაფრთხო, ემპათიური და სტრესისგან თავისუფალი სოციალური გარემო.

ასე რომ, ყოველი ახალი თემის შემოტანისას აღარ ვხარჯავ დროს აბსტრაქტული ცნებების ხელახლა განმარტებაზე. უბრალოდ ვუბრუნდები მოსწავლეთა ამ პირველად გამოცდილებას, რომელიც მათ ცნობიერებაში თამაშით შემოვიდა.

თამაშის დასრულების შემდეგ მოსწავლეებს დავურიგე რეფლექსიის ბარათები, რომლებიც ინდივიდუალურად შეავსეს შინ. მომდევნო გაკვეთილზე ეს ნამუშევრები განვიხილეთ და მოსწავლეებმა ისინი თავიანთ პორტფოლიოში მოათავსეს როგორც წლის პირველი ოფიციალური ნაშრომი.

რეფლექსიის ბარათი ეხმარება მოსწავლეს, გაიაზროს და საკუთარ თავზე მოირგოს მიღებული გამოცდილება.

მოსწავლის რეფლექსიის ბარათი პორტფოლიოსთვის

საგანი: მოქალაქეობა

თემა: თამაში „საერთო ნადავლი“

მოსწავლის სახელი, გვარი: —————————-

კლასი: VII (—–)

თარიღი: ——————-

1. რას გრძნობდი თამაშის პირველ ეტაპზე, როდესაც წესები არ არსებობდა და ნადავლი უთანასწოროდ განაწილდა?

2. შენი აზრით, რატომ არის აუცილებელი საზოგადოებაში საერთო წესებისა და კანონების არსებობა?

3. თამაშის დროს შემოთავაზებული წესებიდან რომელი მიგაჩნია ყველაზე სამართლიანად და რატომ?

4. დააკავშირე თამაში რეალურ ცხოვრებასთან:

შეგიძლია, გაიხსენო სკოლაში, ეზოში ან ოჯახში მომხდარი შემთხვევა, როდესაც წესის/შეთანხმების დარღვევამ უსამართლობა გამოიწვია? როგორ მოაგვარეთ ეს პრობლემა?

5. შენი დაპირება საკუთარ თავსა და კლასელებს:

როგორ შევუწყობ ხელს ჩემს კლასსა და სკოლაში სამართლიანობის, თანასწორობისა და სოლიდარობის დაცვას ამ სასწავლო წელს?

თამაში „საერთო ნადავლი“ მოსწავლეებს მატებს მოტივაციას და სძენს უნივერსალურ გამოცდილებას. მოსწავლე თამაშით სწავლობს, რა არის დემოკრატია და მოქალაქეობა და პირველივე გაკვეთილიდან თავად ხდება აქტიური, პასუხისმგებლობიანი და ემპათიური მოქალაქე.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. მესამე თაობის ეროვნული სასწავლო გეგმა, საგნობრივი სტანდარტები. საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო. 2018-2019

2. დემოკრატიული კულტურის კომპეტენციები სკოლაში: გზამკვლევი პედაგოგებისთვის. ევროპის საბჭო და საქართველოს განათლების, მეცნიერების და ახალგაზრდობის სამინისტრო. (2020).

3. J. L. Epstein. School, Family and Community Partnerships: Your Handbook for Action (4th ed.) (სკოლის, ოჯახისა და თემის პარტნიორობის ფუნდამენტური გზამკვლევი). Thousand Oaks, CA: Corwin Press. 2018

4. J. Westheimer, J. Kahne. What Kind of Citizen? The Politics of Educating for Democracy (კვლევა – როგორ აყალიბებს სასკოლო გარემო პასუხისმგებლიან და თემზე ორიენტირებულ მოქალაქეს). American Educational Research Journal, 41(2), 237–269. 2004