ინკლუზიური პრაქტიკა სკოლამდელ განათლებაში

შესავალი

ბოლო ათწლეულში სკოლამდელ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვების ჩართულობა. შესაბამისად, შეიცვალა აღმზრდელის როლიც. თანამედროვე ბაღი აღარ წარმოადგენს მხოლოდ ზრუნვის სივრცეს; იგი არის გარემო, სადაც ყველა ბავშვს უნდა ჰქონდეს განვითარების, თამაშისა და სოციალური ურთიერთობების თანაბარი შესაძლებლობა.

აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვების სწავლება ეფუძნება ინდივიდუალურ მიდგომას, სტრუქტურირებულ გარემოსა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ პრაქტიკას. კვლევები აჩვენებს, რომ სწორედ სკოლამდელი ასაკია ყველაზე მნიშვნელოვანი კომუნიკაციის, სოციალური ურთიერთობისა და დამოუკიდებლობის უნარების განვითარებისათვის (Odom et al., 2015).

2. რატომ არის თამაში მთავარი სასწავლო ინსტრუმენტი?

აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვებისთვის თამაში მხოლოდ გართობა არ არის.

თამაშის საშუალებით ვითარდება:

• კომუნიკაცია;

• ერთობლივი ყურადღება (Joint Attention);

• თვალით კონტაქტი;

• იმიტაცია;

• სოციალური ურთიერთობა;

• ემოციების ამოცნობა;

• თვითრეგულაცია;

• მეტყველება.

ამიტომ თანამედროვე პროგრამებში (NAEYC, DEC, Early Start Denver Model) თამაში სწავლების ძირითად მეთოდად მიიჩნევა.

3. თანამედროვე სტრატეგიები

3.1 ვიზუალური მხარდაჭერის (Visual Supports) გამოყენება

კვლევები აჩვენებს, რომ აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვების უმეტესობა ვიზუალურ ინფორმაციას უფრო ადვილად აღიქვამს, ვიდრე მხოლოდ სიტყვიერ ინსტრუქციებს.

პრაქტიკული მაგალითი

თამაში – „რა გავაკეთოთ ახლა?”

აღმზრდელი ამზადებს ბარათებს:

☀️ მისალმება

ხატვა

ფაზლი

საუზმე

ზღაპარი

⚽ ეზო

ბავშვი ყოველი აქტივობას დასრულების შემდეგ აბრუნებს შესაბამის ბარათს.

რას ივითარებს?

• რუტინის გაგებას;

• დროის აღქმას;

• დამოუკიდებლობას;

• შფოთვის შემცირებას.

3.2 სოციალური ისტორიები (Social Stories)

Carol Gray-ის მეთოდი მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ პრაქტიკად მიიჩნევა.

სოციალური ისტორია ბავშვს უხსნის:

• როგორ მოიქცეს;

• რატომ უნდა მოიქცეს ასე;

• რა შეიძლება მოხდეს.

მაგალითი

„როცა მეგობარი სათამაშოს მთხოვს“

ჩემს ჯგუფში ბავშვები ერთმანეთს ეთამაშებიან.

ზოგჯერ მეგობარს ჩემი მანქანა მოსწონს.

შემიძლია ცოტა ხნით ვათხოვო.

შემდეგ ისევ დამიბრუნებს.

ასე მეგობრები ერთმანეთს ეხმარებიან.

ამის შემდეგ ბავშვები თამაშობენ მანქანებით.

3.3 მოდელირება (Modeling)

ბავშვი ახალ ქცევას ყველაზე კარგად სწავლობს დაკვირვებით.

აღმზრდელი ჯერ თავად აჩვენებს მოქმედებას.

შემდეგ ბავშვები იმეორებენ.

თამაში

„მე ვაკეთებ – შენ აკეთებ“

აღმზრდელი:

უკრავს ტაშს

სწევს ხელებს

იღიმება

აბერავს ლოყებს

ბავშვები იმეორებენ.

შემდეგ ლიდერი ხდება თავად ბავშვი.

ეს აქტივობა ავითარებს:

• იმიტაციას;

• ყურადღებას;

• კომუნიკაციას.

3.4 თანატოლების მედიაცია (Peer-Mediated Intervention)

კვლევები ადასტურებს, რომ სოციალური უნარები ყველაზე სწრაფად ვითარდება თანატოლებთან ურთიერთობისას.

თამაში

„იპოვე მეგობარი“

თითოეულ ბავშვს ურიგდება სხვადასხვა ფერის ბარათი.

წითელი პოულობს წითელს.

ყვითელი — ყვითელს.

შემდეგ წყვილი ერთად აშენებს კოშკს.

ბავშვი სწავლობს:

• პარტნიორის მოძებნას;

• ლოდინს;

• გაზიარებას;

• დიალოგს.

3.5 სენსორული რეგულაცია

აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვებს ხშირად აღენიშნებათ:

• ხმაურისადმი მგრძნობელობა;

• სინათლისადმი მგრძნობელობა;

• სხვადასხვა ტექსტურის მიუღებლობა.

ამიტომ ბაღში აუცილებელია „მშვიდი კუთხის” მოწყობა.

იქ შეიძლება იყოს:

• რბილი ბალიშები;

• წიგნები;

• სენსორული ბურთები;

• ქვიშის საათი;

• ყურსასმენები.

4. თამაშები სოციალური უნარების გასავითარებლად

თამაში 1 — „ემოციების სარკე”

აღმზრდელი აჩვენებს ბარათს.

ბავშვი სარკეში იმეორებს.

შემდეგ უნდა თქვას:

„ახლა მე ვარ გახარებული“.

ავითარებს:

• ემოციების ამოცნობას;

• მეტყველებას;

• მიმიკას.

თამაში 2 — „ვინ დამიძახა?”

ბავშვები სხედან წრეში.

ერთი ბავშვი თვალებს ხუჭავს.

ვიღაც ამბობს:

„გიორგი!“

ბავშვმა უნდა გამოიცნოს.

ავითარებს:

• ყურადღებას;

• მოსმენას;

• კონცენტრაციას.

თამაში 3 — „სათამაშოების მაღაზია“

ერთი ბავშვი გამყიდველია.

მეორე — მყიდველი.

უნდა თქვას:

„გამარჯობა“.

„შეიძლება ეს მანქანა?“

„მადლობა“.

ავითარებს:

• დიალოგს;

• სოციალური კომუნიკაციის უნარებს;

• ყოველდღიური ცხოვრების პრაქტიკულ გამოცდილებას.

თამაში 4 — „ერთად ავაშენოთ”

ყველა ბავშვი იღებს თითო კუბს.

კოშკი მხოლოდ რიგრიგობით შენდება.

არ შეიძლება ორი კუბის დადება ერთად.

ეს თამაში ავითარებს:

• ლოდინის უნარს;

• წესების დაცვას;

• თანამშრომლობას;

• თვითკონტროლს.

თამაში 5 — „რა აკლია?”

მაგიდაზე დევს:

ბავშვი ხუჭავს თვალებს.

აღმზრდელი ერთ ხილს მალავს.

უნდა თქვას, რა გაქრა.

ავითარებს:

• ვიზუალურ მეხსიერებას;

• ყურადღებას;

• ლექსიკას.

5. პოზიტიური განმტკიცების სისტემა

თანამედროვე მიდგომები აღარ ეყრდნობა დასჯას. ისინი იყენებენ პოზიტიურ განმტკიცებას.

მაგალითად:

თუ ბავშვმა 5 წუთი ითამაშა მეგობართან ერთად:

⭐ იღებს ვარსკვლავს.

5 ვარსკვლავის შემდეგ:

• საყვარელი ზღაპარი;

• ბუშტების თამაში;

• საპნის ბუშტები;

• საყვარელი მუსიკა.

ასეთი სისტემა ზრდის მოტივაციას და ხელს უწყობს სასურველი ქცევის განმტკიცებას.

6. აღმზრდელის როლი

თანამედროვე ინკლუზიურ პრაქტიკაში აღმზრდელი არის:

• ფასილიტატორი;

• დამკვირვებელი;

• კომუნიკაციის მოდელი;

• გარემოს ორგანიზატორი;

• ბავშვის ინტერესების დამცველი;

• ოჯახის პარტნიორი.

ის გეგმავს ინდივიდუალურად მორგებულ აქტივობებს, აფასებს პროგრესს და თანამშრომლობს სპეციალურ მასწავლებელთან, ფსიქოლოგთან და მშობლებთან.

დასკვნა

აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვებთან ეფექტიანი მუშაობა სკოლამდელ დაწესებულებაში ეფუძნება თამაშზე დაფუძნებულ სწავლებას, ვიზუალურ მხარდაჭერას, პოზიტიურ განმტკიცებას, თანატოლების ჩართულობასა და სტრუქტურირებული გარემოს შექმნას. თითოეული სტრატეგია მიზნად ისახავს ბავშვის ძლიერი მხარეების გამოყენებას, კომუნიკაციური და სოციალური უნარების განვითარებას და ინკლუზიურ გარემოში წარმატებული მონაწილეობის ხელშეწყობას. პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ სისტემატურად დაგეგმილი, ბავშვის საჭიროებებზე მორგებული აქტივობები მნიშვნელოვნად ზრდის დამოუკიდებლობას, ამცირებს შფოთვას და აუმჯობესებს სოციალური ურთიერთობების ხარისხს.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.

2. Hume, K., Steinbrenner, J. R., Odom, S. L., Morin, K. L., Nowell, S. W., Tomaszewski, B., Szendrey, S., McIntyre, N. S., Yücesoy-Özkan, Ş., & Savage, M. N. (2021). Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism: Third Generation Review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(11), 4013–4032.

3. Wong, C., Odom, S. L., Hume, K. A., Cox, A. W., Fettig, A., Kucharczyk, S., Brock, M. E., Plavnick, J. B., Fleury, V. P., & Schultz, T. R. (2015). Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism Spectrum Disorder: A Comprehensive Review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45(7), 1951–1966.

4. Odom, S. L., Brown, W. H., Frey, T., Karasu, N., Smith-Canter, L. L., & Strain, P. S. (2003). Evidence-Based Practices for Young Children With Autism. Topics in Early Childhood Special Education, 18(3), 166–175.

5. National Association for the Education of Young Children (NAEYC). (2020). Developmentally Appropriate Practice (DAP) Position Statement.