წარმოიდგინეთ ტიპური სურათი სკოლის სპორტული დარბაზიდან: ბავშვების ერთი ჯგუფი მონდომებით დარბის, ყვირის, ბურთს ერთმანეთს აწვდის და თამაშის ყოველი წამით ტკბება, იქვე, კუთხეში კი ზის მოსწავლე, რომელიც სკამს არის მიჯაჭვული, იატაკს დასცქერის და ცდილობს, მასწავლებელს თვალი არ გაუსწოროს, რომ მოედანზე გასვლა არ მოუწიოს. თუ მაინც გამოიძახებენ, ზანტად დგება, პირველივე წამზე აგებს და ჩუმად ამბობს: „ხომ ვამბობდი, მაინც არაფერი გამომივაო“.
ეს არ არის უბრალო სიზარმაცე ან ფიზიკური მომზადების ნაკლებობა. ხშირად ასეთი ქცევის მიღმა იმალება უხილავი ბარიერი, რომელსაც ფსიქოლოგები მარცხის სინდრომს უწოდებენ.
სპორტი თავისი არსით ძალის, დისციპლინისა და გუნდურობის განვითარების საუკეთესო გზაა, მაგრამ მოედანზე მოგებასთან ერთად ყოველთვის არის წაგებაც. როდესაც წაგებები ერთმანეთს ებმის, ხოლო გარშემო მყოფებისგან მხარდაჭერის ნაცვლად იღებს მხოლოდ კრიტიკას, ბავშვის გონებაში ნეგატიური ჯაჭვი იკვრება.
რა არის მარცხის სინდრომი და როგორ ვლინდება ის?
ეს არის სპეციფიკური ფსიქოლოგიური მდგომარეობა, როდესაც ადამიანს აქვს მუდმივი განცდა, რომ წარმატებას ვერასდროს მიაღწევს. მოსწავლე წინასწარ, თამაშის დაწყებამდე ელის წარუმატებლობას, სრულიად კარგავს მოტივაციას და ხშირად თავიდანვე უარს ამბობს ბრძოლაზე. ის აღარც ცდილობს საკუთარი შესაძლებლობების მაქსიმუმის გამოვლენას – აზრი არ აქვს, შედეგი ხომ, მისი აზრით, მაინც ნეგატიური იქნება.
როგორ ამოვიცნოთ ეს მდგომარეობა?
თუ ბავშვის ქცევას დავაკვირდებით, სასკოლო სივრცეში ამ პრობლემის შემჩნევა ძნელი არ არის. ძირითადი ნიშნებია:
- აქტივობებისთვის თავის მიზანმიმართული არიდება;
- გუნდური თამაშების დროს პასიურობა და ყურადღების ცენტრში მოხვედრის შიში;
- საკუთარი თავის მიმართ გამოხატული ნიჰილიზმი: „მე ეს არ შემიძლია“, „მაინც წავაგებთ“.
ეს დამოკიდებულება მხოლოდ ნიშნებზე ან სპორტულ შედეგებზე კი არ ახდენს გავლენას, არამედ ბავშვის პიროვნულ განვითარებასაც აფერხებს. ის კარგავს საკუთარი თავის რწმენას და მომავალში ცხოვრებისეული გამოწვევების მიღებაც უჭირს.
რატომ ედება მარცხი საფუძვლად ფსიქოლოგიურ ტრავმას?
თავისთავად, სპორტში მარცხი ჩვეულებრივი მოვლენაა. მეტიც, ის აუცილებელიც კია – სწორედ წაგება ასწავლის ადამიანს მოთმინებას, შეცდომების გაანალიზებას და მომავალში უკეთესად მოქმედებას. მაგრამ ეს ფორმულა მუშაობს მხოლოდ მაშინ, როცა გარემო ჯანსაღია. როდესაც მარცხს თან ახლავს მკაცრი კრიტიკა, დაცინვა და ზურგს უკან ჩურჩული, სპორტსმენის (და, მით უმეტეს, მოსწავლის) თავდაჯერება მომენტალურად ჩამოიშლება, მის ადგილს კი სტრესი და შიში იკავებს.
რა როლს ასრულებს სოციალური გარემო?
მარცხის სინდრომის ერთ-ერთი მთავარი მამოძრავებელი ძალა მუდმივი შედარებაა. როდესაც მოსწავლეს სხვებს უსახავენ მაგალითად და ხაზს უსვამენ, რომ თანაკლასელები მასზე ბევრად ძლიერები ან სწრაფები არიან, მას უჩნდება მუდმივი არასრულფასოვნების განცდა. მოზარდ ასაკში, როცა თანატოლების აზრს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს, ეს მიდგომა განსაკუთრებით მტკივნეულია.
იქ, სადაც ნორმად არის ქცეული შეცდომების გამო დაცინვა ან მასწავლებელი არაადეკვატურად ბევრს ითხოვს, ბავშვი სპორტს მხოლოდ ნეგატიურ ემოციებთან აიგივებს.
როგორ შევცვალოთ რეალობა?
სკოლა ის ადგილია, სადაც ბავშვმა უნდა იპოვოს და არა დაკარგოს საკუთარი ძალების რწმენა. სწორი მხარდაჭერითა და გარემოს შეცვლით სავსებით შესაძლებელია, მარცხი აღქმულ იქნეს არა კატასტროფად, არამედ წინ გადადგმულ ნაბიჯად.
ამისთვის საჭიროა მუშაობა ორი მიმართულებით:
- პრაქტიკული გზები სპორტის მასწავლებლებისთვის
პედაგოგის როლი აქ გადამწყვეტია. შედეგიდან (ვინ მოიგო, ვინ გაიტანა გოლი) მან ფოკუსი უნდა გადაიტანოს პროცესზე – მონდომებაზე, შრომასა და ინდივიდუალურ პროგრესზე.
რა ნაბიჯები დაეხმარება პედაგოგს?
- მცდელობის დაფასება: შეაქეთ მოსწავლე არა მხოლოდ საბოლოო ქულისთვის ან გამარჯვებისთვის, არამედ იმისთვისაც, რომ მოინდომა და სცადა. ხშირად ერთი თბილი სიტყვაც კი საკმარისია მოტივაციის დასაბრუნებლად.
- შეცდომა როგორც სამუშაო მასალა: აჩვენეთ კლასს, რომ შეცდომა სწავლის ბუნებრივი ნაწილია. შეცდომის გამო ბავშვი არ უნდა გახდეს გაკიცხვის ან დაცინვის ობიექტი.
- ინდივიდუალური რეალობა: მოერიდეთ ბავშვების ერთმანეთთან შედარებას. ყველას სხვადასხვა ფიზიკური მოცემულობა აქვს. უმჯობესია, მოსწავლის დღევანდელი შედეგი მისსავე გუშინდელ შედეგს შევადაროთ.
- ჯანსაღი მიკროკლიმატი დარბაზში: მკაცრად გააკონტროლეთ, რომ კლასში არ იყოს აგრესია, დაცინვა ან თანაკლასელების გარიყვა. გაკვეთილზე მთავარი ურთიერთპატივისცემაა.
- მიღწევადი მიზნები: დაუსახეთ მოსწავლეს პატარა ამოცანები, რომელთა შესრულებასაც ნამდვილად შეძლებს. მცირე წარმატებაც კი თავდაჯერების საუკეთესო საძირკველია.
- ყველას ჩართულობა: ნუ დაუშვებთ, გაკვეთილი მხოლოდ „ლიდერების“ თამაშად იქცეს. მოიფიქრეთ ისეთი როლები და თამაშის წესები, რომ თითოეულმა მოსწავლემ იგრძნოს თავს გუნდის საჭირო წევრად.
- ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა და ოჯახის როლი
თუ ბავშვის შინაგან განწყობაზე არ ვიმუშავეთ, მხოლოდ ფიზიკური ვარჯიში ვერაფერს შეცვლის. მას, უწინარეს ყოვლისა, ემოციურ ტრანსფორმაციაში უნდა დავეხმაროთ.
როგორ?
- ემოციური კონსტრუქციულობა: ვასწავლოთ ბავშვს საკუთარი ემოციების მართვა, სტრესთან გამკლავება და იმის გაცნობიერება, რომ წაგება მისი პიროვნული მარცხი არ არის.
- სპორტი სიამოვნებისთვის: აქცენტი გადავიტანოთ იმაზე, რომ სპორტი ენერგია, ჯანმრთელობა და მეგობრებთან ერთად მხიარულებაა და არა მხოლოდ სპორტული ტაბლო.
- ოჯახური მხარდაჭერა: მშობლების მხრივ გადამეტებული მოლოდინი და გამარჯვების მუდმივი მოთხოვნა ბავშვს თრგუნავს. მან სახლშიც და სკოლაშიც უნდა იგრძნოს, რომ მას უპირობოდ უჭერენ მხარს.
- კრიტიკის ფორმა: ნებისმიერი შენიშვნა უნდა იყოს რბილი, მეგობრული და იმაზე ორიენტირებული, თუ „როგორ გავაკეთოთ უკეთესად შემდეგში“ და არა იმაზე, „რა გაფუჭდა ახლა“.
მთავარი სათქმელი: სპორტის უპირველესი მიზანი ჩემპიონის გამოზრდა კი არა, ჯანსაღი, ძლიერი და თავდაჯერებული ადამიანის ჩამოყალიბებაა. ცვლილებები სწორედ იმ წამიდან იწყება, როდესაც მოსწავლე იჯერებს მარტივ ჭეშმარიტებას: უდიდესი ჩემპიონებიც კი ათასჯერ დამარცხებულან, მაგრამ სწორედ ამ გამოცდილებამ აქცია ისინი იმად, ვინც დღეს არიან. საკუთარი თავის რწმენა და პატარა, მტკიცე ნაბიჯები ნებისმიერ ბარიერს დაგვაძლევინებს.
