მასწავლებლობა სპეციალური მასწავლებლის კომპეტენციებით – მრავალფეროვანი კლასის მხარდასაჭერად

თანამედროვე სკოლაში მასწავლებელს ყოველდღიურად უწევს განსხვავებული შესაძლებლობების, საჭიროებებისა და გამოცდილების მქონე მოსწავლეებთან მუშაობა. ერთ კლასში შეიძლება სწავლობდნენ ბავშვები, რომლებიც ერთმანეთისგან განსხვავდებიან სწავლის ტემპით, კომუნიკაციის ფორმით, ინტერესებით, ქცევითა და სასწავლო პროცესში ჩართვის გზებით. ასეთ გარემოში მხოლოდ საგნის ცოდნა და მისი გადაცემის ტრადიციული მეთოდების გამოყენება ყოველთვის საკმარისი აღარ არის. მასწავლებელს სჭირდება ცოდნა და პრაქტიკული უნარები, რომლებიც დაეხმარება მას, დაინახოს მოსწავლის შესაძლებლობები, ამოიცნოს სწავლისას წარმოქმნილი ბარიერები და შექმნას პირობები, რომ თითოეულმა ბავშვმა შეძლოს სასწავლო პროცესში მონაწილეობა.

საქართველოში მოქმედი მასწავლებლის მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამები ბოლო წლებში გარკვეულ ცოდნას აძლევს მომავალ მასწავლებლებს სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეებთან მუშაობის შესახებ. თუმცა სკოლაში სხვადასხვა თაობის მასწავლებლები არიან დასაქმებული და ბევრ მათგანს პედაგოგიური პროფესიის დაუფლების პერიოდში მსგავსი ცოდნა არ მიუღია. ამასთან, მოსწავლეთა საჭიროებები ერთმანეთისგან განსხვავდება და მათთან მუშაობა განსხვავებულ ცოდნასა და პრაქტიკულ უნარებს მოითხოვს.

მაგალითად, სწავლის უნარის დარღვევის, აუტიზმის სპექტრის, ინტელექტუალური განვითარების დარღვევის, სმენის ან მხედველობის დარღვევის მქონე მოსწავლეების სწავლასა და მხარდაჭერას შესაბამისი პროფესიული ცოდნა და განსხვავებული მიდგომები სჭირდება. ამიტომ მხოლოდ ზოგადი წარმოდგენა ინკლუზიური განათლების შესახებ ყოველთვის არ არის საკმარისი. მასწავლებელს კონკრეტულ მოსწავლეებთან ყოველდღიური და ხანგრძლივი მუშაობისთვის არა მხოლოდ თეორიული ცოდნა, არამედ მისი პრაქტიკაში გამოყენების შესაბამისი უნარებიც სჭირდება. ამ თვალსაზრისით, მასწავლებლებისთვის ერთ-ერთი შესაძლებლობაა მოკლევადიანი ტრენინგ-პროგრამები და ცალკეული სასწავლო კურსები, თუმცა ისინი ყოველთვის ვერ უზრუნველყოფს იმ სიღრმისეული ცოდნისა და პრაქტიკული უნარების ჩამოყალიბებას, რომლებიც კონკრეტულ მოსწავლესთან მუშაობის მთელი პერიოდის განმავლობაში სჭირდება მასწავლებელს.

აღნიშნული საჭიროება არ უნდა იქნას გაგებული ისე, თითქოს საგნის მასწავლებელმა სპეციალური მასწავლებლის ფუნქციები უნდა შეითავსოს. რა თქმა უნდა, სპეციალური მასწავლებელი და საგნის მასწავლებელი განსხვავებული ფუნქციების მქონე პროფესიონალები არიან, თუმცა მათი კომპეტენციების და საქმიანობის გარკვეული ნაწილი იკვეთება და მათი თანამშრომლობა მოსწავლის მხარდაჭერის მნიშვნელოვანი პირობაა. სწორედ ამიტომ, საგნ(ებ)ის მასწავლებლის სპეციალური მომზადების ფარგლებში მიღებული ცოდნა და პრაქტიკული გამოცდილება შეიძლება მნიშვნელოვანი რესურსი იყოს მათი პროფესიული განვითარებისა და მრავალფეროვან კლასში ეფექტური მუშაობისთვის.

გზა ერთი მიზნისკენ განსხვავებული პროფესიული როლებით

ინკლუზიურ გარემოში მოსწავლის მხარდაჭერა მხოლოდ სპეციალური მასწავლებლის პასუხისმგებლობად ვერ განიხილება. სპეციალური მასწავლებელი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მოსწავლის საჭიროებების შეფასებაში, მხარდაჭერის დაგეგმვასა და შესაბამისი სტრატეგიების შერჩევაში, თუმცა მოსწავლის ყოველდღიური სასწავლო გამოცდილება დიდწილად საგნის მასწავლებელთან ურთიერთობასა და თანამშრომლობას უკავშირდება. ამიტომ საგნის მასწავლებლისთვის მნიშვნელოვანია, იცოდეს, როგორ შეიძლება მის მიერ დაგეგმილი გაკვეთილი სხვადასხვა შესაძლებლობის მქონე მოსწავლისთვის უფრო ხელმისაწვდომი გახდეს. ეს არ ნიშნავს, რომ მან სპეციალური მასწავლებლის ფუნქციები უნდა შეითავსოს, პირიქით, სპეციალური მასწავლებლის პროფესიული ცოდნა და საგნის მასწავლებლის საგნობრივი კომპეტენცია ერთმანეთის დამატებით რესურსად უნდა განიხილებოდეს.

მაგალითად, ხშირად საკმარისია დავალების წარდგენის ფორმის შეცვლა, დამატებითი ვიზუალური მასალის გამოყენება, ინსტრუქციის ეტაპებად დაყოფა, პასუხის გაცემის სხვადასხვა შესაძლებლობის შეთავაზება ან მოსწავლისთვის დამატებითი დროის მიცემა, რათა მან უკეთ გაიგოს დავალება, შეძლოს მისი შესრულება და საკუთარი ცოდნისა და შესაძლებლობების გამოვლენა. ასეთი ცვლილებები არ ნიშნავს, რომ თითოეული მოსწავლისთვის ცალკე გაკვეთილი ან განსხვავებული სასწავლო მიზანი უნდა დაიგეგმოს. საერთო სასწავლო მიზნის ფარგლებში სწორად შერჩეულმა და გამოყენებულმა მიდგომებმა შეიძლება მნიშვნელოვნად გაზარდოს კონკრეტული მოსწავლის სასწავლო პროცესში ჩართულობის შესაძლებლობა.

აქცენტი შესაძლებლობებზე და არა სირთულეებზე

ბავშვის შესახებ საუბრისას ყურადღება ხშირად მის სირთულეებზე გადადის – რას ვერ აკეთებს, რა უჭირს ან რაში სჭირდება დახმარება. თუმცა მოსწავლის ეფექტური მხარდაჭერისთვის მხოლოდ სირთულის დანახვა საკმარისი არ არის. მასწავლებლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პროფესიული კომპეტენციაა მოსწავლის შესაძლებლობების, საჭიროებებისა და სწავლის პროცესში არსებული ბარიერების დანახვა. ეს მასწავლებელს ეხმარება, ბავშვის ქცევა და სასწავლო მიღწევები მხოლოდ საბოლოო შედეგით არ შეაფასოს და დააკვირდეს იმასაც, რა პირობებში ავლენს მოსწავლე საკუთარ შესაძლებლობებს და რა ეხმარება მას სწავლაში.

მაგალითად, მოსწავლის შესახებ შეიძლება გვესმოდეს: „ვერ კითხულობს“, „ვერ ასრულებს დავალებას“, „ვერ ჩერდება გაკვეთილზე“, „არ ერთვება საგაკვეთილო პროცესში“, „სულ გაფანტულია“, „ჩაკეტილია“ და ა. შ. თუმცა თითოეული ასეთი შეფასების უკან შეიძლება უფრო მნიშვნელოვანი კითხვები იდგეს: რას კითხულობს და რას ახერხებს დამოუკიდებლად? რა უშლის ხელს დავალების შესრულებაში? რა პირობებში ახერხებს გაკვეთილზე ყურადღების შენარჩუნებას? რა ეხმარება საგაკვეთილო პროცესში ჩართვაში? რა შეიძლება იწვევდეს გაფანტულობას? რა პირობებში გამოხატავს საკუთარ აზრსა და ცოდნას? რა მხარდაჭერა სჭირდება მას დამოუკიდებლად მოქმედებისთვის?

ამ კითხვებზე პასუხების ძიება მასწავლებელს ეხმარება, მოსწავლე მხოლოდ მისი სირთულეებით კი არ შეაფასოს, არამედ უკეთ დაინახოს მისი ძლიერი მხარეები, შესაძლებლობები და სწავლის პროცესში არსებული ბარიერები. ასეთ შემთხვევაში მხარდაჭერა მხოლოდ პრობლემაზე რეაგირება აღარ არის, მასწავლებელი ცდილობს, განსაზღვროს, რა შეიძლება დაეხმაროს მოსწავლეს სწავლაში, სასწავლო პროცესში ჩართულობასა და დამოუკიდებლად მოქმედებაში. შედეგად, მხარდაჭერის სტრატეგიებიც უფრო მიზანმიმართული და კონკრეტული ხდება და მოსწავლეს ეძლევა შესაძლებლობა, საკუთარი ძლიერი მხარეები და შესაძლებლობები სასწავლო პროცესში უფრო სრულად გამოიყენოს.

ერთი დავალება და სხვადასხვა გზა მის შესასრულებლად 

ყველა მოსწავლემ ერთი და იგივე დავალება აუცილებლად ერთი გზით არ უნდა შეასრულოს. მნიშვნელოვანია, მასწავლებელმა ერთმანეთისგან განასხვაოს სასწავლო მიზანი და ამ მიზნის მისაღწევი გზა.

მაგალითად, თუ სასწავლო მიზანია ახალი ცნების გაგება და გამოყენება, მასწავლებელმა შეიძლება მოსწავლეებს მისი გაცნობისა და გააზრების სხვადასხვა გზა შესთავაზოს: ერთისთვის უკეთ აღსაქმელი იყოს ვიზუალური მასალა და სქემა, მეორისთვის – ზეპირი ახსნა და დისკუსია, მესამისთვის კი – პრაქტიკული აქტივობა და კონკრეტულ მაგალითზე მუშაობა. თუ მოსწავლეს ენობრივი ბარიერი აქვს, შესაძლებელია დამატებითი ვიზუალური მასალის, მარტივი და მკაფიო ინსტრუქციების, საკვანძო სიტყვების ან სხვა მხარდამჭერი რესურსების გამოყენება.

მოსწავლეთა განსხვავებული შესაძლებლობების, სწავლის თავისებურებების, გამოცდილებისა და ენობრივი საჭიროებების გათვალისწინება სასწავლო მიზნის შეცვლას არ ნიშნავს. იცვლება გზა, რომლითაც მოსწავლეს ამ მიზნის გაგებასა და მიღწევაში ვეხმარებით. საჭიროების შემთხვევაში შეიძლება შეიცვალოს დავალების ფორმა, ინსტრუქციის მიწოდების გზა, პასუხის გამოხატვის საშუალება, საჭირო დრო ან გამოყენებული რესურსი, ხოლო ძირითადი სასწავლო მიზანი იგივე დარჩეს.

ასეთი მიდგომა მასწავლებელს საშუალებას აძლევს, საერთო სასწავლო მიზანი შეინარჩუნოს და მის მისაღწევად მოსწავლეებს მათი შესაძლებლობებისა და საჭიროებების შესაბამისი გზები შესთავაზოს. ამისთვის კი მნიშვნელოვანია, მასწავლებელს ჰქონდეს შესაბამისი ცოდნა და პრაქტიკული კომპეტენციები, რათა შეძლოს მოსწავლისთვის არსებული ბარიერების ამოცნობა და მხარდაჭერის შესაბამისი სტრატეგიის შერჩევა. ზოგჯერ ერთი მცირე ცვლილება – დავალების ფორმის, ინსტრუქციის, რესურსის ან პასუხის გამოხატვის შესაძლებლობის შეცვლა – შეიძლება მნიშვნელოვანი აღმოჩნდეს მოსწავლის ჩართულობისა და მიღწევების გასაუმჯობესებლად. სწორედ აქ იკვეთება მასწავლებლის პროფესიული ცოდნისა და პრაქტიკული უნარების მნიშვნელობა: შესაბამისი სტრატეგიის ცოდნა და მისი სწორად გამოყენება მასწავლებელს ეხმარება, უკეთ დაინახოს, რა მუშაობს კონკრეტულ მოსწავლესთან და როგორ გააგრძელოს მისი მხარდაჭერა.

ინსტრუქციის მიცემაც პროფესიული უნარია

ზოგჯერ მოსწავლის სირთულე თავად დავალების სირთულეში კი არა, ინსტრუქციის ფორმულირებასა და მიწოდების ფორმაშია. ერთი შეხედვით მარტივი ინსტრუქცია, როგორიცაა: „დაწერე ტექსტი და შემდეგ უპასუხე კითხვებს“, ზოგიერთი მოსწავლისთვის შეიძლება ერთდროულად რამდენიმე მოქმედების შესრულებას მოითხოვდეს და დავალება უფრო რთულად აღსაქმელი გახადოს.

ასეთ შემთხვევაში მასწავლებელს შეუძლია დავალება ეტაპებად დაყოს: ჯერ წაიკითხე ტექსტი, შემდეგ მონიშნე მთავარი ინფორმაცია, ახლა უპასუხე პირველ კითხვას. საჭიროების შემთხვევაში შესაძლებელია ინსტრუქციის ზეპირად და წერილობით მიწოდება, ვიზუალური მინიშნებების გამოყენება ან მოსწავლისთვის დამატებითი დროის მიცემა.

ინსტრუქციის გამარტივება დავალების სასწავლო მიზნის გამარტივებას არ ნიშნავს. მასწავლებელმა უნდა შეძლოს ინსტრუქციის ისეთი ფორმით ჩამოყალიბება და მიწოდება, რომელიც კონკრეტულ მოსწავლეს დავალების გაგებასა და შესრულებაში დაეხმარება, ისე, რომ სასწავლო მიზანი უცვლელი დარჩეს. ამისთვის კი აუცილებელია მოსწავლის საჭიროებებისა და სწავლის თავისებურებების, ასევე ინსტრუქციის სწორად ჩამოყალიბებისა და მიწოდების შესაბამისი სტრატეგიების ცოდნა და მათი პრაქტიკაში გამოყენების გამოცდილება.

სპეციალური მასწავლებელი – მასწავლებლის პარტნიორი და არა „შემცვლელი“

ინკლუზიურ გარემოში სპეციალური მასწავლებლის ჩართულობა არ ნიშნავს, რომ საგნის მასწავლებელმა მოსწავლესთან მუშაობის პასუხისმგებლობა მთლიანად სპეციალურ მასწავლებელს უნდა გადააბაროს. სპეციალური მასწავლებელი საგნის მასწავლებლის პარტნიორია და არა მისი შემცვლელი, მათი თანამშრომლობა კი მნიშვნელოვანია იმისთვის, რომ მოსწავლის მხარდაჭერა სასწავლო პროცესისგან განცალკევებულ საქმიანობად არ იქცეს.

საგნის მასწავლებელმა იცის, რა სასწავლო მიზანს უნდა მიაღწიოს კლასმა, ხოლო სპეციალურ მასწავლებელს აქვს შესაბამისი პროფესიული კომპეტენცია მოსწავლის საჭიროებების, მხარდაჭერის სტრატეგიებისა და ადაპტაციის მიმართულებით. როდესაც ისინი ერთმანეთს უზიარებენ ინფორმაციას და ერთად გეგმავენ მხარდაჭერას, თითოეული მათგანი საკუთარ პროფესიულ როლში რჩება, თუმცა მოსწავლისთვის შექმნილი მხარდაჭერა უფრო თანმიმდევრული და მიზანმიმართული ხდება.

ასეთი თანამშრომლობის შედეგად მოსწავლის მხარდაჭერა სასწავლო პროცესისგან განცალკევებულ საქმიანობად აღარ აღიქმება. ის საერთო სასწავლო პროცესის ბუნებრივ ნაწილად იქცევა და მოსწავლეს შესაბამისი მხარდაჭერის პირობებში სწავლის შესაძლებლობას აძლევს.

რა კომპეტენციები სჭირდება საგნის მასწავლებელს ინკლუზიური განათლების განხორციელებისთვის?

მრავალფეროვან კლასში მუშაობისთვის საგნის მასწავლებელს კონკრეტული კომპეტენციები სჭირდება. ეს კომპეტენციები ეხმარება მას:

• უკეთ დაინახოს მოსწავლეთა ინდივიდუალური განსხვავებები;

• ამოიცნოს სწავლის პროცესში არსებული ბარიერები;

• დაგეგმოს უფრო მოქნილი სასწავლო აქტივობები;

• მოსწავლის საჭიროებების შესაბამისად შეცვალოს ინსტრუქციის მიწოდების ფორმა და გამოიყენოს შესაბამისი სასწავლო რესურსები;

• მოსწავლეს მისცეს ცოდნის გამოხატვის განსხვავებული შესაძლებლობები;

• უკეთ ითანამშრომლოს სპეციალურ მასწავლებელთან და სხვა სპეციალისტებთან;

• ბავშვის ქცევაზე რეაგირებისას გაითვალისწინოს მისი შესაძლო საჭიროებები;

• ყურადღება გაამახვილოს არა მხოლოდ სირთულეებზე, არამედ ბავშვის ძლიერ მხარეებზე.

შესაბამისი კომპეტენციების ფლობა არ ნიშნავს, რომ მასწავლებელმა სპეციალური მასწავლებლის როლი უნდა შეითავსოს. პირიქით, კარგი ინკლუზიური პრაქტიკა სწორედ პროფესიული როლების განსხვავებისა და თანამშრომლობის საფუძველზე იქმნება. ამ კომპეტენციების განვითარება შესაძლებელია სხვადასხვა გზით – პროფესიული განვითარების კურსებით, პრაქტიკული ტრენინგებითა და სამუშაო პროცესში კოლეგებთან თანამშრომლობით; სპეციალური მასწავლებლის მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამა კი ამ მიმართულებით ერთ-ერთი შესაძლებლობაა, რომელიც შესაბამის ცოდნასა და პრაქტიკულ გამოცდილებას უფრო სისტემურად და თანმიმდევრულად აერთიანებს.

ყველა მასწავლებელი სპეციალური მასწავლებელი არ არის, მაგრამ ყველა მასწავლებელი მუშაობს მრავალფეროვან კლასში

სპეციალური მასწავლებლის პროფესიული როლი, პასუხისმგებლობები და კომპეტენციები არ შეიძლება სხვა მასწავლებლის ფუნქციებთან გაიგივდეს. საუბარი უფრო ფართო პროფესიულ საჭიროებას ეხება: მასწავლებელმა უნდა იცოდეს, როგორ ასწავლოს კლასს, რომელშიც ყველა მოსწავლე ერთნაირად არ სწავლობს. ეს ცოდნა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ინკლუზიური განათლების პირობებში, თუმცა მისი მნიშვნელობა მხოლოდ სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეებთან მუშაობით არ შემოიფარგლება. განსხვავებული სწავლის ტემპი, ინტერესები, კომუნიკაციის ფორმები და სწავლის სტრატეგიები ნებისმიერი კლასის ბუნებრივი ნაწილია. ამიტომ მრავალფეროვან კლასში მუშაობისთვის საჭირო კომპეტენციები მხოლოდ კონკრეტული მოსწავლის მხარდაჭერას კი არ ემსახურება, არამედ ხელს უწყობს ისეთი სასწავლო გარემოს შექმნას, სადაც განსხვავებული შესაძლებლობებისა და საჭიროებების მქონე მოსწავლეებს სწავლისა და მონაწილეობის თანაბარი შესაძლებლობა აქვთ.

ამრიგად, მასწავლებლის პროფესიული მზადყოფნა მხოლოდ საკუთარი საგნის ცოდნით არ შემოიფარგლება. მასწავლებელს უნდა შეეძლოს, დაინახოს, რა ეხმარება მოსწავლეს სწავლაში, რა ქმნის ბარიერს და როგორ შეიძლება სასწავლო გარემოსა და სწავლების მეთოდების ისე შეცვლა, რომ მოსწავლემ საკუთარი შესაძლებლობების ფარგლებში შეძლოს სწავლა, მონაწილეობა მიიღოს სასწავლო პროცესში და პროგრესს მიაღწიოს.

]სპეციალური მასწავლებლის მომზადების პროგრამა შეიძლება განვიხილოთ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გზად იმ კომპეტენციების სისტემურად განვითარებისთვის, რომლებიც მასწავლებელს მრავალფეროვან კლასში მუშაობაში ეხმარება არა იმისთვის, რომ სპეციალური მასწავლებელი გახდეს, არამედ იმისთვის, რომ უკეთ შეძლოს თითოეული მოსწავლის სწავლის მხარდაჭერა და მისი შესაძლებლობების გამოვლენის ხელშეწყობა.