როდესაც ვამბობ, რომ ქიმია თვით სიცოცხლეა, ზოგიერთები ეჭვის თვალით მიყურებენ. მავანი შესაძლოა, გულში იცინის კიდეც, მაგრამ გააჩნია, ჩემს ნათქვამს თქვენ როგორ გაიგებთ. სწორედ ამაშია მთელი არსი, თორემ მე კი ვიცი, რასაც ვამბობ… და თქვენ? თქვენ იცით კი, როგორ იგებთ? (ეს რიტორიკული შეკითხვა არაქიმიკოსებს ეხება).

სწორად გაგება-არ გაგების უამრავი მაგალითი არსებობს. მაგალითად, ავიცენამ დაწერა სიჯანსაღისა და ახალგაზრდობისთვის ახალი სისხლია საჭიროო, რადგან ფილოსოფიური ქვა სწორედ სისხლიაო.

სისხლიო?… დააჭყიტეს თვალები შარლატანებმა და საბრალო უსახლკაროებს და მარტოსულებს დაერივნენ. მთელი ხოცვა-ჟლეტა მოაწყეს ახალი სისხლის მისაღებ- შესასმელად.

შედეგი? შედეგმა არ გაამართლა, ძალიან ბევრი ახალი სისხლის სმას კიდეც შეეწირა.

არადა, ავიცენამ სრულიად უწყინარი რამ იგულისხმა. სისხლის განახლებაა საჭირო მოძრაობითო. ანუ, ივარჯიშეთო, იმოძრავეთო და თქვენივე სისხლი დაძარით ადგილიდან, წაგადგებათო.

ამავე ავიცენამ თქვა, ალუმინიანი წყალი ბევრი არ დალიოთ და ნამდვილი წყალი მისით არ ჩაანაცვლოთო.

ჰაჰაჰა-ო, გაიცინეს… უკაცრავად, ავიცენას ჭირიმე, ალუმინიანი წყალი, საერთოდ რატომ უნდა დავლიოთო? მერე ვიღაც ჭკვიანი დაფიქრდა და მიხვდა, რომ იბნ-სინა მინერალურ წყალს გულისხმობდა და დიახ, მისით ნამდვილი წყლის ჩანაცვლება არ შეიძლება.

ჰოდა, ახლა, მოდი, ვიმსჯელოთ, რამდენად გვჭირდება ელემენტარული, თუნდაც სასკოლო-საბაზისო ქიმიური ცოდნა სიჯანსაღისა და სიცოცხლის შენარჩუნებაში.

სიცოცხლის ხალისის შენარჩუნებას ენერგია სჭირდება. ენერგია, რომ გვქონდეს პირველ რიგში სრულყოფილი ძილია აუცილებელი. ძილს მელატონინის არსებობა განაპირობებს. ის იგივე N-აცეტილ-5-მეთოქსიტრიპტამინია. თუმცა, ეს ქიმიური სახელი შესაძლოა არც იცოდეთ. სამაგიეროდ, მისი ძირითადი ფუნქციებია საინტერესო: 1. არეგულირებს ენდოკრინულ სისტემას, სისხლის წნევას, ძილის პროცესს; 2. ანელებს დაბერების პროცესს; 3. აძლიერებს იმუნურ სისტემას; 4. აქვს ანტიმჟანგავი თვისებები; 5. მოგზაურობის დროს დროის ცვლილებასთან ადაპტირების საშუალებას გვაძლევს; 6. მონაწილეობს თავის ტვინის უჯრედების მუშაობაში, საჭმლის მომნელებელი ტრაქტის ფუნქციობაში, წნევის რეგულირებაში.

ზრდასრული ადამიანის ორგანიზმი დღე-ღამის განმავლობაში 30 მკგ. მელატონინს გამოიმუშავებს და სისხლში მისი კონცენტრაცია ღამის სამ საათზე აღწევს პიკს. ხუთი წუთით სინათლის ანთება და მელატონინი დაშლას იწყებს ან ფუნქციონირებას წყვეტს, ამიტომ საძინებელში ღამით სიბნელე უნდა იყოს.

შემდეგი მნიშვნელოვანი ამბავი, სწორედ ჩვენივე საკვები ქიმიაა. რა ტიპის ქიმიური ნუტრიენტები გვჭირდება ენერგიული და ჯანსაღი ცხოვრებისთვის?

პირველი სამი ნუტრიენტი სისხლის წითელი უჯრედების ფორმირებას უკავშირდება. ანუ, ახალი სისხლია საჭირო იმისთვის, რომ თითოეული უჯრედი სათანადო რაოდენობის ჟანგბადით მოამარაგოს. რამე ხომ არ გეცნობათ? ავიცენაც იმავეს ამტკიცებდა, ოღონდ, ის სპორტს გულისხმობდა და ვინ იცის, ქვეცნობიერად, შესაძლოა ვიტამინებსაც.

პირველი ასეთი დანამატი ვიტამინი ციანკობალამინია (B12). მის შემადგენლობაშია კობალტი Co. კობალტზე, კობოლდებზე და ჰენრიხ ბრანდზე ვრცლად, აი, ამ წერილში წაიკითხეთ კობოლდების კობალტი მე კი კვლავ ციანკობალამინს დავუბრუნდები.

B12 ნაწლავებში არსებული მიკროფლორის მიერ სინთეზირდება. წყალში ხსნადი ვიტამინებიდან B12 ერთადერთია, რომელიც შეიძლება ორგანიზმში დაგროვდეს. ძირითადად ღვიძლში დეპონირდება. ნაწლავებში მისი შეწოვისთვის აუცილებელია ცილა ტრანსკორინი, ანუ კასლის შინაგანი ფაქტორი (კასლის გარეგანი ფაქტორი თავად B12 ვიტამინია), რომელიც კუჭის ლორწოვანი გარსის პარიეტული უჯრედების მიერ სეკრეტირდება.

ციანკობალამინი ძირითადად ცხოველურ პროდუქტებში (ხორცი, თევზი, კვერცხი) გვხვდება. მისი ნაკლებობისას ადამიანი უბრალოდ დაიღლება, განვითარდება მეგალობლასტური ანემია.

შემდეგი დანამატი-ფოლატების ჯგუფს მიეკუთვნება, ფოლის (ფოლიუმის) მჟავა, იგივე B9 ვიტამინი. ერითროციტების ფორმირებაში, დნმ-ის სტაბილიზებასა და ბევრ სხვა პროცესში მონაწილეობს. მისი დეფიციტის სხვადასხვა მიზეზი არსებობს. ერთ-ერთი მათგანი გადაჭარბებული სოლარიუმია. ულტრაიისფერი გამოსხივების ზედმეტმა დოზამ შესაძლოა ფოლიუმის მჟავას დეფიციტი გამოიწვიოს… და ზოგადად რუჯი, რომ არ არის სასარგებლო საქმე, ამაზეც არაერთხელ გითხარით:

ზღვა ფიქრობს… ფიქრობს…

რუჯი და ქიმია

ბუნებრივი სახით ნებისმიერ მწვანეფოთლებიან ბოსტნეულშია. თავად ტერმინი „ფოლიუმ“ ლათინურიდან მწვანეს ნიშნავს. დეფიციტისას ვითარდება დაღლილობა, მოდუნება, აღინიშნება განსაკუთრებული ტიპის ანემია.

ერითროციტების ფორმირებას რკინაც სჭირდება. საუკეთესო წყაროა წითელი ხორცი, ან იგივე ბროწეული/ჭარხალი/ალუბალი/ ვაშლი. მეტს რკინაზე არაფერს დავწერ, რადგან წერილების მთელი სერია მაქვს მიძღვნილი, სადაც თავგამოდებით ვამტკიცებ-„მომკლავს უშენობა“-მეთქი.

„მომკლავს მე უშენობა“

შუმერების “მთვარის ქვა” ანუ რკინა

https://mastsavlebeli.ge/?p=16677

კიდევ ერთი აუცილებელი ვიტამინი B1-ია, იგივე თიამინი, რომელიც ენერგიის წყაროს – ადენოზინ ტრიფოსფატის სინთეზში მონაწილეობს. ფაქტობრივად ცეცხლის ნაპერწკალია კოცონის დასანთებად. რატომ? იმ ფერმენტების კოფერმენტია, რომლებიც ნახშირწყლების მიმოცვლაში მონაწილეობენ – გლიკოლიზი, პიროყურძნის მჟავას ჟანგვითი დეკარბოქსილირება, კრებსის ლიმონმჟავას ციკლი, ანუ, ყველა იმ რეაქციათა ერთობლიობა, რომელთა შედეგად ATP-ს იღებს უჯრედი.

თუმცა, თუ დიდი რაოდენობით ნახშირწყლებს ვიღებთ, მაშინ თიამინის ასევე, განსაკუთრებით დიდი რაოდენობაა საჭირო, რამაც მისი დეფიციტი შეიძლება გამოიწვიოს. შედეგად კი პროცესი სხვა მხარეს წავა და ნახშირწყლები ნეიტრალურ ცხიმებად და ქოლესტეროლად გარდაიქმნება.

თიამინი ის ვიტამინია, რომელსაც გააქტიურება ესაჭიროება. ნახშირწყლების მეტაბოლიზმში სუფთა თიამინი კი არა, თიამინპიროფოსფატი მონაწილეობს. ანუ, მისი ენერგეტიკულად აქტიური ფორმა. თიამინის გააქტიურება წვრილი ნაწლავის სპეციალურ უჯრედებში მიმდინარებს, მას ჰიდროქსილის ჯგუფის ხარჯზე პიროფოსფატის ერთი მოლეკულა უკავშირდება. ამის, შემდეგ ხდება მისი შეწოვა.

დიდი რაოდენობითაა სხვადასხვა მარცვლეულში, მზესუმზირაში, თხილში, ნიგოზში. მისი ანტივიტამინი ფერმენტი თიამინაზაა. თიამინაზა ზღვის და ოკეანის თევზში გვხვდება და თიამინის დაშლას იწვევს. შევაჯამოთ და ასე გამოვა – თუ ხშირად მიირთმევთ უმი თევზისგან დამზადებულ სუშის, მაშინ თიამინი დააყოლეთ, რადგან შეიძლება მისი დეფიციტი განვითარდეს.

მოიცა, უკვე მესმის კლავიატურის წკაპუნის ხმა. ვიღაც კომენტარს წერს:

• მაშ, სუში აღარ ვჭამოთ? შეგვეშვით, ნუ გვასწავლით!

აი, კვლავ გაგება-ვერ გაგების ამბავია. მე რის თქმას ვცდილობ, თქვენ რა გაიგეთ.

მიირთვით, ბატონო სუში, მაგრამ კვირაში ხუთჯერ არა, შეზღუდეთ ოდნავ. თუ მაინცდამაინც 24/7-ზე გნებავთ სუშის დაგემოვნება, დააყოლეთ B1 ვიტამინის შემცველი საკვებიც. სულ ესაა.

შემდეგი მნიშვნელოვანი დანამატი მაგნიუმია, რომლის გარეშეც ენერგია ვერ გვექნება, რადგან მაგნიუმი ATP სინთეზისთვისაა საჭირო. იგივე ამბავია, რაც თიამინზე იყო. ზემოთ ჩამოთვლილი პროცესების ფერმენტთა ნაწილი მეტალ დამოკიდებულია და მათი გააქტიურებისთვის მაგნიუმია აუცილებელი.

მაგნიუმის მიღება ქლოროფილით მდიდარი საკვებით შეიძლება. ანუ, ბოსტნეულით და მწვანე ფერის ხილით. ასევე, საკმაოდ ბევრია მარცვლეულში, თუმცა თუ მარცვლეულისგან მომზადებულ საკვებს, მაგ. ფაფებს რძეს დავუმატებთ, ფიტინის მჟავა გააქტიურდება და მაგნიუმის და კალციუმის შეწოვას დაბლოკავს.

დაბოლოს, აქ დასაწერ სიაში კალიუმი მაქვს, რაზეც ერთ სხვა წერილში უკვე მოგითხრეთ ოღონდაც კი წავიდეს…! უჯრედების მემბრანაში გვაქვს ნატრიუმ/კალიუმის ტუმბო, რომელიც კუნთებსა და ნერვული სისტემის უჯრედებში ენერგიის გამომუშავებაში გვეხმარება. ორგანიზმში ასეთი ტუმბო უამრავია. ეს ტუმბოები აქტიურ მემბრანულ ტრანსპორტს უზრუნველყოფენ.

ნახეთ, რა გამოდის… ქიმიური რეაქციების სწორად მიმდინარეობა, ქიმიური კომპონენტების სწორი კომბინაცია და რაოდენობა განაპირობებს ჩვენს ჯანსაღ და უწყინარ ყოფას.

ჰოდა…

კარგად აღარ მახსოვს, ადრე ამოვიკითხე სადღაც. არ ვიცი ჩერჩილზე, არ ვიცი რუზველტზე ეწერა. ინტერვიუში რაღაც უთქვამს და პასუხად ჟურნალისტების მთელი არმია დასევია, ასე და ასე რატომ თქვიო?

• ღმერთი, რჯული, – უპასუხია არ ვიცი ჩერჩილს, არ ვიცი რუზველტს, მე სულ სხვაგვარად გითხარით და რა ჩემი საქმეა თქვენ, როგორ გაიგეთო.

ჰოდა, მეც გეუბნებით, რომ ქიმია, თვით სიცოცხლეა.

დანარჩენი კი თქვენზეა…

“მენატრებოდა დედა, რომელიც ჩემს ტანსაცმელს კარადაში საახალწლო ნათურებს კიდებდა, როცა პატარა ვიყავი, იმიტომ რომ იქ მცხოვრები ბუების მეშინოდა; და არა დედა, რომელსაც დენის გადასახადის გადახდა დაავიწყდა, შუქი გაგვითიშეს და ამიტომ სკოლაში ჭუჭყიანი ტანსაცმლით მივედი. რა თქმა უნდა, ყველამ შეამჩნია და ეგრევე “დარეხვილების” სიაში მოვხვდი.

მენატრებოდა დედა, რომელიც თეფშზე სოსისებს, ბარდასა და კარტოფილს ისე აწყობდა, რომ მოღიმარი სახე გამოსულიყო და არა დედა, რომელიც მეუბნებოდა, რასაც იპოვი, ის ჭამეო.

მენატრებოდა დედა, რომელიც ჩემზე იზრუნებდა – ქალი იმ ძველ ფოტოზე: ბედნიერებისგან გაბრწყინებული თვალებით. დედა, რომელიც ჩამეხუტებოდა, ჩამკოცნიდა, სახეზე მომეფერებოდა და მეტყოდა, რომ ვუყვარვარ.

მაგრამ ამ ყველაფერს ხომ ვერ ვეტყოდი? კიდევ უფრო დასევდიანდებოდა და ვეღარასოდეს ვნახავდი.”

ეს ლუსია, პატარა გოგო, რომელსაც კარგად გამოსდის ძველი ნივთების შეკეთება. ლუსი მეექვსე კლასის ბოლო კვირაში თავის კლასელ ბიჭს ცხვირ-პირს მიუნაყავს, როცა ის კითხავს, ასე კარგად თუ გეხერხება ჩხირკედელაობა და დაზიანებული ძველმანების გაკეთება, დედაშენს რით ვერ მოუხერხე ვერაფერიო? საქმე იმაშია, რომ ლუსის დედას დეპრესია აქვს, პერიოდულად კლინიკაშიც ხვდება აუცილებელი მკურნალობისთვის და არის ისეთი დღეებიც, როცა საწოლიდან ვერ დგება, ვერც შვილზე ზრუნავს, ვერც საკუთარ თავზე და ამ დროს ლუსი იძულებულია, დეიდა შილასთან დარჩეს. დეიდა შილასთან ცუდი არ არის, მაგრამ არც ისეთი კარგია, როგორც ბედნიერ დედასთან, საკუთარ სახლში ცხოვრება. ლუსიც თავს იტეხს იმაზე ფიქრით, როგორ დაეხმაროს დედას, როგორ დაუბრუნოს მას უდარდელი სიცილი და ბედნიერი გამომეტყველება სახეზე, ძალა და ენერგია. ლუსი ყველაფერზეა წამსვლელი, ოღონდ ეს შეძლოს, ოღონდ ბედნიერი დედა დაიბრუნოს.

ლუსი ჯენი პირსონის წიგნის პერსონაჟია. წიგნს “ჩვენი საოცარი რეკორდი ჰქვია.” ლუსი და მისი მეგობარი სანდეში ცდილობენ იპოვონ რეკორდი, რომლის დამყარებასაც შეძლებენ ცნობილ ტელეშოუში, რომლის წამყვანიც ლუსის აზრით დედამისის ბედნიერების საიდუმლოს ფლობს. წიგნის ბოლოს ირკვევა, რომ ტელეშოუში მონაწილეობა არც ისე კარგი აზრი იყო (მიუხედავად იმისა, რომ სანდეში შეძლებს რეკორდის დამყარებას) და  მისი წამყვანი ვერც ლუსის და ვერც დედამისს ვერაფრით დაეხმარება. ამ დროს ლუსის უკვე ჰყავს საუკეთესო მეგობარი და იცის, რომ დედამისის ბედნიერებაზე პასუხისმგებლობა არ უნდა აიღოს, მისი მხარდაჭერა და უპირობო სიყვარულიც საკმარისია.

“მეგონა, დედაჩემის ბედნიერებას ვეძებდი, თურმე ვცდებოდი. სინამდვილეში საკუთარ ბედნიერებას ვეძებდი.

 ალბათ მეგონა, რომ თუ დედა გამოჯანმრთელდებოდა, მეც ბედნიერი გავხდებოდი, მაგრამ ამაშიც შევცდი. რა თქმა უნდა, მინდა დედა ბედნიერი იყოს, მაგრამ ახლა ისეთიც მაბედნიერებს, როგორიც არის.

 მივხვდი, რომ არ შეიძლება, ბედნიერებას ვინმესგან ან რამისგან მოელოდე. ბედნიერების წყარო ბევრი რამ შეიძლება იყოს. უბრალოდ, უნდა შეამჩნიო” – ამბობს ლუსი წიგნის ერთ-ერთ ბოლო გვერდზე და ჩამოთვლის იმ მომენტებს ბოლო პერიოდიდან, რომელიც თავისუფლად შეიძლება ბედნიერად ჩაითვალოს.

ჯენი პირსონი სანამ მწერალი გახდებოდა, მასწავლებელი იყო და ამ დრომდე მუშაობს ბრიტანეთის სკოლებში. “ჩვენი საოცარი რეკორდის” გარდა სხვა წიგნებიც აქვს დაწერილი. მისი წიგნებიდან  ქართულად “ფრედი იეიტსის სუპერ სასწაულებრივი მოგზაურობაც” არის ნათარგმნი და თუკი ორივე წიგნი წაკითხული გაქვთ, მიხვდებით რომ ეს არის ამბავი ისეთ ბავშვებზე, რომელთა მართვაც მასწავლებლებს უჭირთ და ისეთ პრობლემებზე, რომლებზეც საუბარი უხერხულად მიიჩნევა: ნაშვილები და რთული ქცევის მოზარდები, მარტოხელა მშობლები, სიღარიბე, იდენტობის ძებნა, ფსიქიკური პრობლემები, დამალული თავგადასავლები და სახიფათო შემთხვევითი ნაცნობები, ყველაფერია აქ და თან ისეთი სიმსუბუქით, თითქოს ჩვეულებრივი ამბავი იყოს, როცა 4 ბიჭი ერთ-ერთის ბიოლოგიური მამის საძებნელად მიდის სხვა ქალაქში ან ორი მოზარდი ტაქსის ნაცვლად ყაჩაღების მანქანით მგზავრობს და ეძებს მოპარულ ნახატს, რომელსაც მათი დედის სახლის დახსნა შეუძლია ბანკისგან.

თუკი ჯენის ვებ-საიტზე შეიხედავთ, ნახავთ შესანიშნავ სავარჯიშოებს მისი წიგნების მიხედვით – ეს კიდევ ერთი გაკვეთილია, როგორ შექმნა არა მხოლოდ კარგი წიგნები ბავშვებისთვის მათი ცხოვრების სირთულეებზე, კარგი გასართობებიც გააკეთო ლიტერატურულ ნაწარმოებებზე და თავგადასავალი და ტექსტთან მეგობრობა კითხვის მერეც გააგრძელო.

 “ცხოვრებამ მასწავლა, როცა პრობლემაზე არ ლაპარაკობ, ის უფრო დიდი, საშიში და რთულად დასაძლევი ხდება. ამას კი ის მოჰყვება, რომ თავს უსუსურად გრძნობ და გგონია, ამქვეყნად ერთადერთი ხარ, ვისაც ასეთი უბედურება დაატყდა თავს. სინამდვილეში კი, როცა შენს განცდებს სხვებს უზიარებ, ხვდები, რომ ასე არაა და მარტო აღარასოდეს ხარ” – წერს ჯენი თავის მკითხველს და ახსენებს, ყოველწლიურად ოთხიდან ერთ ადამიანს ფსიქიკური პრობლემები ექმნებაო. ეს სტატისტიკა ყველას კარგად უნდა გვახსოვდეს, უფროსებსაც და ბავშვებსაც – ამ რიცხვებშია ჩვენი უბედურებაც და ბედნიერებაც, ხსნაც და სევდაც – ფსიქიკური დაავადებები ისეთივე ჩვეულებრივი ამბავია, როგორც კიდურების მოტეხილობა ან რესპირაციული ვირუსები, უბრალოდ მათთან ქცევა და მათ შესახებ ლაპარაკი უფრო უხერხულად ითვლება, მათი მკურნალობისთვის კი ჩვენთან გაცილებით ნაკლები უფასო და კვალიფიციური სერვისი არსებობს, ვიდრე, მაგალითად, დიდ ბრიტანეთში.

ცნობიერების დაბალი დონე და სერვისების სიმწირე ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ზრუნვას ართულებს, თუმცა, უცვლელად ტოვებს მთავარ პრინციპებს: მოითხოვე დახმარება, როცა ის გჭირდება; ელაპარაკე პრობლემებზე მათ, ვინც იცის მოსმენა;

გეოგრაფია  ჩვენ გარშემო არსებულ სამყაროს სწავლობს. მახსენდება ფილმი „ სახლი“ („Home”), რომელიც დედამიწაზე არსებულ ყველა პრობლემას მძაფრად წარმოაჩენს, თუმცა დასაწყისიც და დასასრულიც ოპტიმისტურია და მთელი თავისი დიდებულებით ასახავს დედამიწის მშვენიერებას, ამიტომაც მოსწავლეებს როგორსაც დავანახებთ ამ სამყაროს,  ისეთ სამყაროში იცხოვრებენ.

ცოდნის მისაღებად საჭიროა, მოსწავლემ ისწავლოს სახელმძღვანელოსთან მუშაობა: სწორად გამოიყენოს ტექსტი, შეძლოს  შინაარსის გაანალიზება და ყველაზე მნიშვნელოვნის გამოყოფა, რუკების, დიაგრამების, ფოტოების ანალიზი და მათ შორის კავშირის დამყარება. სახელმძღვანელოში განთავსებული კითხვები და დავალებები სასწავლო მასალის უკეთ გააზრებას უწყობს ხელს, რაც განაპირობებს  ცნებების ჩამოყალიბებას, ახალი ტერმინების, გეოგრაფიული ობიექტების შესწავლას.

მოსწავლეები დამატებით ცოდნასა და ახალ ინფორმაციას ტელევიზიისა და ინტერნეტის საშუალებით იღებენ. ამიტომ, ძალიან მნიშვნელოვანია მათ ცოდნას სწორი მიმართულება მივცეთ, რათა სასწავლო პროცესი საინტერესო იყოს.

ამჟამად გეოგრაფიული მეცნიერება სულ უფრო მეტად იძენს გეოეკოლოგიურ ორიენტაციას, რაც ზრდის მის პრაქტიკულ მნიშვნელობას. ბოლო დროს გახშირდა საუბრები კლიმატცვლილებაზე და  ადამიანის ჯანმრთელობაზე მის გავლენაზე. ჰიპოკრატეც (460-377წ.წ. ჩვ. წ.აღ-მდე) კი, ადამიანის ავადმყოფობის გამომწვევ ერთ-ერთ ძირითად მიზეზად ქალაქებში არახელსაყრელ კლიმატურ პირობებს ასახელებს. მისი ცნობილი გამონათქვამებიდან ჩვენთვის საყურადღებოა: „ექიმი მკურნალობს, ბუნება კურნავს“.

რამდენად ხშირად ვაბრალებთ ამინდს ცუდ გუნება-განწყობას, ჯანმრთელობის პრობლემებს, სისუსტესა და არაფრის კეთების სურვილს, ან სხვა უსიამოვნებებს. ნამდვილად შეუძლია თუ არა ამინდს ასეთი აქტიური გავლენა მოახდინოს ჩვენს ჯანმრთელობაზე? ამინდის პროგნოზისას დიქტორები ჩვეულებრივ გვაცნობენ: ატმოსფერული წნევა 760 მმ Hg (ან 749, ან 754 …). რამდენ ადამიანს ესმის, რას ნიშნავს ეს?  საიდან იღებენ სინოპტიკოსები ამ მონაცემებს? როგორ იზომება ატმოსფერული წნევა, როგორ იცვლება და რა გავლენას ახდენს ადამიანზე?

ამ კითხვებზე პასუხი მე-7 კლასის სახელმძღვანელოში შეიძლება ვიპოვოთ, თემაში „დედამიწა“. პირველ სემესტრში სასკოლო კურიკულუმში რამდენიმე კარგი კომპლექსური დავალება გვაქვს შეტანილი. თუმცა, ვფიქრობ, რომ შეიძლება საკითხების (კომპლექსური დავალების) დამატება, რომელშიც შეიძლება ტოპოგრაფიული რუკის განხილვით გამჭოლი ცნების გეოგრაფიული კვლევის მკვიდრი წარმოდგენების ჩამოყალიბება.

გთავაზობთ კომპლექსურ დავალებას „ატმოსფერული წნევის გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობაზე“.

თემა  –  დედამიწა

ცნება: გეოგრაფიული გარსი;  შედეგი: 4,5,7,9,10,11,12,13

 ქვეცნება: ატმოსფერო

ცნება: გეოგრაფიული მოვლენა, გეოგრაფიული პროცესი; შედეგი: 4, 5;

ქვეცნება: ატმოსფეროში მიმდინარე პროცესები;

საკითხი:  ატმოსფერული წნევის გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობაზე

ქვესაკითხები: კლიმატის ჩამოყალიბების ფაქტორები, ამინდი, ამინდის ელემენტები, ტემპერატურა, ატმოსფეროს წნევა, ვერტიკალური გრადიენტი, ბარომეტრული საფეხური, კლიმატური დიაგრამა, მეტეოროლოგიური ხელსაწყოები, თემატური რუკები, იზოხაზები, ტოპოგრაფიული რუკა, მასშტაბი, კილომეტრული ბადე …

კომპლექსური დავალება

მეტეოროლოგიური დამოკიდებულება გულისა და სისხლძარღვების პათოლოგიების მქონე ადამიანებისთვის არის დამახასიათებელი; ასევე მათთვის, ვისაც აწუხებს მრავალი ქრონიკული დაავადება, მათ შორის ჰიპერტონია. ისინი ამინდის ცვლილების მიმართ ძალიან მგრძნობიარენი არიან, განსაკუთრებით უარყოფითად მოქმედებს ატმოსფერული წნევის ცვლილება.

ატმოსფერული წნევის ცოდნა ძალიან მნიშვნელოვანია. შენ შეგიძლია დაეხმარო ბაბუას, ბებოს, რადგან  შეგიძლია დაადგინო წნევა და გააფრთხილო ამინდის გაუარესების შესახებ, რადგან ისინი ძალიან მძაფრად რეაგირებენ ატმოსფერული წნევის ცვლილებაზე: მათ აწუხებთ თავის ტკივილი და ზოგადი ჯანმრთელობაც მკვეთრად უარესდება.

მოსახლეობის უმეტესობამ არ იცის, რა განსხვავებაა ჰიპერტენზიასა და ჰიპერტონიას შორის.

სინამდვილეში, ჰიპერტონია და ჰიპერტენზია დაახლოებით ერთი და იგივეა. განსხვავება იმაშია, რომ ჰიპერტონია არის დიაგნოზი, ხოლო ჰიპერტენზია არის წნევის მატების ფაქტი.

წარმოიდგინე, რომ კერძო სამედიცინო კომპანიაში მუშაობ და დაგავალეს მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების მიზნით შექმნა ვებგვერდი, სადაც განათავსებ ინფორმაციას და რეკომენდაციებს ატმოსფერული წნევისა და ჰიპერტენზიის შესახებ. შენი მიზანია, დაადგინო ატმოსფერული წნევის გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობაზე და შეიმუშაო რეკომენდაციები, რომლებიც შენს ბებია-ბაბუასაც დაეხმარება წნევის ცვლილებების რეგულაციაში.

ვებგვერდზე ხაზგასმით წარმოაჩინე:

• როგორ და რატომ იცვლება ატმოსფეროში მიმდინარე პროცესები;
• როგორ მოქმედებს ატმოსფერული წნევის ცვლილება ადამიანის ჯანმრთელობაზე;
• როგორ შეიძლება ატმოსფერული წნევის ზემოქმედების შემცირება ადამიანის ჯანმრთელობაზე;
• როგორ შეიძლება დავიცვათ თავი ატმოსფეროში მიმდინარე პროცესების უარყოფითი გავლენისაგან.

რესურსები: გეოგრაფიის სახელმძღვანელო – გეოგრაფია;  მე-7კლასი ნაწილი I;  გამომცემლობა: ბაკურ სულაკაური; 2019.   § 6. რუკა, გეგმა და ატლასი; § 7. როგორ წავიკითხოთ რუკა; § 8. გეოგრაფიული ინფორმაციის წყაროები; § 11. ამინდის ელემენტები; § 12. მეტეოროლოგიური ხელსაწყოები; § 13. კლიმატწარმომქმნელი ფაქტორები და კლიმატური სარტყლები.

სტატია: სიმაღლის დაავადება https://www.aversi.ge/ka/cnobari/2367/simaghlis-daavadeba

გთავაზობთ რამდენიმე რეკომენდაციას:

ამ კომპლექსური დავალების საშუალებით ვამუშავებთ ორ ცნებას: გეოგრაფიული გარსი და გეოგრაფიული მოვლენა, გეოგრაფიული პროცესი. ამავე დროს მოსწავლეს გეოგრაფიული თვალსაჩინოებების დამუშავების უნარებიც უყალიბდება, რადგან გეოგრაფიული კვლევის ჩატარება წარმოუდგენელია გეოგრაფიული რუკებისა და კლიმატური დიაგრამების ანალიზის გარეშე. ამიტომაც საჭიროების მიხედვით სახელმძღვანელოს § 6, § 7 და § 8 პარაგრაფების განხილვასაც მოვიაზრებ.

პირველი ნაბიჯის, შეფასების კრიტერიუმის – როგორ და რატომ იცვლება ატმოსფეროში მიმდინარე პროცესები – დამუშავებისას ვამუშავებთ ცნებას გეოგრაფიული გარსი. ამ ცნებისა და ქვეცნების – ატმოსფეროს დამუშავებაში დაგვეხმარება პარაგრაფები: § 11. ამინდის ელემენტები; § 12. მეტეოროლოგიური ხელსაწყოები; § 13. კლიმატწარმომქმნელი ფაქტორები და კლიმატური სარტყლები. აქვე დაგვჭირდება თემატური რუკებისა და კლიმატური დიაგრამების გააზრებისთვის § 6, § 7 და § 8  განხილვაც.   ქვესაკითხებიც შესაბამისად არის: კლიმატი, ამინდი, ამინდის ელემენტები, კლიმატის ჩამოყალიბების ფაქტორები, ვერტიკალური გრადიენტი, ბარომეტრული საფეხური, თემატური რუკები, იზოხაზები, ტოპოგრაფიული რუკა …

მეორე ნაბიჯში, სადაც დავამუშავებთ მეორე კრიტერიუმს – როგორ მოქმედებს ატმოსფერული წნევის ცვლილება ადამიანის ჯანმრთელობაზე – კარგი იქნება, თუ ტოპოგრაფიულ რუკაზე  გამოითვლიან, როგორ შეიცვლება ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით.  ამ ნაბიჯში კონკრეტული ამოცანის ამოხსნისას ისწავლიან ტოპოგრაფიული რუკის კითხვას და გამოყენებას. ამიტომაც მაქვს ქვესაკითხებში შეტანილი: იზოხაზები,  თემატური რუკები, ტოპოგრაფიული რუკა, მასშტაბი, კილომეტრული ბადე…

მესამე და მეოთხე კრიტერიუმებს მესამე ნაბიჯზე ერთად ვამუშავებთ – როგორ შემიძლია შევამცირო ატმოსფერული წნევის ზემოქმედება ადამიანზე; როგორ შეიძლება დავიცვათ თავი ატმოსფეროში მიმდინარე პროცესების უარყოფითი გავლენისაგან. რაშიც დაგვეხმარება დამატებითი რესურსი – სტატია: სიმაღლის დაავადება.

ამ ნაბიჯზე მუშაობისას მოსწავლეები აიღებენ ინტერვიუს ოჯახის წევრებისგან, მეზობლებისგან, დაადგენენ, რამდენად მოქმედებს მათზე და მათ ჯანმრთელობაზე ამინდის ცვლილება, როგორ გამოიხატება და ა. შ. კარგი იქნება, თუ მუშაობის პროცესში სკოლის ექიმსაც ჩავრთავთ. მოსწავლეებისთვის მნიშვნელოვანია სხვადასხვა პროფესიის ადამიანებთან საქმიანი ურთიერთობა.

ვფიქრობ, რომ ამ დავალებით მოსწავლეები  გეოგრაფიული ცოდნის საჭიროებას დაინახავენ. თუ მოგეწონებათ და გამოიყენებთ, შეგიძლიათ შეცვალოთ თქვენი კლასის საჭიროებიდან გამომდინარე.

მასწავლებლები ჩვენს აღსაზრდელებთან ერთად ვქმნით იმ საზოგადოებას, რომელიც ჩვენი მომავალია. შესაბამისად, სწავლა-განათლების პარალელურად, ვზრუნავთ მათ პიროვნულ განვითარებაზე. სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, ხელი შევუწყოთ მათი სწორად აზროვნებისა და ქცევის ჩამოყალიბებას. როდესაც მოსწავლეები სკოლაში ატარებენ დროს, ისინი სწავლობენ სოციუმთან ურთიერთობას, ავლენენ საკუთარ ხასიათს, ცდილობენ თვითდამკვიდრებას. ჩვენ ხელი უნდა შევუწყოთ  შესაძლებლობების გამოვლენაში და მივცეთ სწორი მიმართულება. უნდა დავუთმოთ დრო მნიშვნელოვან საკითხებს, მაგალითად, როგორიცაა ჩაგვრის თემა.

ვფიქრობ, თუ თითოეულ ადამიანს მცირე ასაკიდანვე შთავაგონებთ, რომ ძალადობა არ შეიძლება, საზიანო და დამანგრეველია, ნელ-ნელა  შემცირდება მსოფლიოში შემთხვევები.

ჩაგვრის თემასთან დაკავშირებით ჩვენმა სკოლამ, წლის განმავლობაში, სასკოლო პროექტი განახორციელა, რომელშიც ყველა ასაკობრივი საფეხური იყო ჩართული. პროექტში განხორციელებული ყველა აქტივობა საბოლოოდ ჩემმა მოსწავლეებმა გააერთიანეს და სატელევიზიო გადაცემა ,, ერუდიტი  TV -ის“ ფარგლებში შესთავაზეს საზოგადოებას.

გთავაზობთ პროექტის მიმდინარეობას:

კომპეტენციები –     ადამიანის    ღირსებისა    და  უფლებების    დაფასება;      პატივისცემა; მოქალაქეობრივი აზროვნება;      ემპათია;

თემა – ძალადობისა და ჩაგვრის პრევენცია

პრიორიტეტები ესგ – კონფლიქტების მართვა

მიზნობრივი   ჯგუფები:

• დაწყებითი საფეხურის მოსწავლეები;
• საბაზო საფეხურის მოსწავლეები;
• საშუალო საფეხურის მოსწავლეები;
• მშობლები;
• კათედრების წევრები;
• სამოქალაქო განათლების კლუბი.

განხორციელებული აქტივობები:

1. ჩაგვრის თემაზე ესეებისა და ლექსების შექმნა:

მოსწავლეებმა ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებლის დახმარებით, შეადგინეს ლექსები და ესეები, სადაც ისინი საუბრობენ და ძალადობაზე  საკუთარ დამოკიდებულებას გამოხატავენ. ამ აქტივობით, მოსწავლეებში ღრმავდება თემის არსი. ვფიქრობ, როდესაც რაღაცას ქმნი და მის შესახებ ფიქრობ, ის სულ შენთან რჩება და აღარსად მიდის.

2. თოჯინების სპექტაკლების წარმოდგენა

ზღაპარი ,,ვეფხვი და კატა“  თოჯინების სპექტაკლისთვის გამოიყენეს მოსწავლეებმა. თავად შექმნეს თოჯინები, გაახმოვანეს და გადაიღეს სპექტაკლის მიმდინარეობა.

3.არასამთავრობო ორგანიზაციების ანგარიშის სტატისტიკური ანალიზი

მოსწავლეებმა მათემატიკის მასწავლებელთან ერთად მოიძიეს ინფორმაცია ბოლო წლებში საქართველოში ბავშვებზე განხორციელებულ ძალადობაზე. გადაამუშავეს მონაცემები და წარმოადგინეს დიაგრამების სახით. ბოლო წლებში მიმდინარეობს ძალადობის ამსახველი ფაქტების აღრიცხვა, მათი გამოვლენა და რაც მთავარია, დახმარების აღმოჩენა.

4.სიმღერის ჩაწერა
მოსწავლეებმა თავად დაწერეს ძალადობის თემაზე სიმღერის ტექსტი და ჩაწერეს სიმღერა. ამით კიდევ ერთხელ გამოხატეს საკუთარი დამოკიდებულება და მოუწოდეს საზოგადოებას, უარი განაცხადონ ძალადობაზე.

5.სამოქალაქო კლუბის მიერ ორგანიზებული დისკუსია – თემაზე: ,,არ დაჩაგრო, იმეგობრე!“

სამოქალაქო კლუბის წევრებმა გამართეს დისკუსია ჩაგვრის თემაზე. ისაუბრეს ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა ,,ნაადრევი ქორწინება“, ,,ცხოველების ჩაგვრა“, ,,მოსწავლეების ჩაგვრა მასწავლებლების მიერ“ და სხვა. თემებზე დისკუსიის შედეგად მოსწავლეებს ჩამოუყალიბდათ სწორი ხედვა ჩაგვრის მიმართ.

6.მოსწავლეთა მშობლებისათვის ფილმის „400 დარტყმა“ ჩვენება, დისკუსია Microsoft Teams-ში.

მშობლებმა სურვილი გამოთქვეს, მონაწილეობა მიეღოთ პროექტის განხორციელებაში.  ამისათვის გადაწყვიტეს, ენახათ ფილმები ძალადობაზე: „400 დარტყმა“, „საოცრება“, „ცხოვრება მშვენიერია“ და გაემართათ დისკუსია პედაგოგებთან ერთად ძალადობის სახეებზე, ტიპებსა და ფორმებზე. ეს დაეხმარება მათ, უკეთ გაიაზრონ და შეაფასონ ძალადობრივი ქმედებების მიზეზები და შედეგები.

7. ჩაგვრა ისტორიულ ჭრილში

მოსწავლეებმა მოიძიეს ისტორიულ პიროვნებებზე ინფორმაცია, რომლებიც ჩაგრავდნენ სხვებს. გააკეთეს პრეზენტაცია, განიხილეს, იმსჯელეს და ამ საკითხზე მოაწყვეს დისკუსია.

8.კლიპები ჩაგვრის თემატიკაზე „უთხარი არა ბულინგს“

მოსწავლეებმა გადაწყვიტეს გადაეღოთ კლიპი 1 კლიპი 2  ჩაგვრის  შესახებ. მისი სახელია: არ დაჩაგრო, იმეგობრე! ამ კლიპით ისინი უარს ამბობენ ძალადობაზე და მეგობრობისკენ მოუწოდებენ თანატოლებს. ვიდეო რგოლში მოსწავლეები თავად ასრულებენ იმ როლს, რომლის მორგებაც, სამწუხაროდ, ზოგ ადამიანს უწევს, როლური თამაშით მათ უკეთ გაიაზრეს პრობლემის არსი.

9. მულტფილმ „საოცრება“-ს ჩვენება-განხილვა. პოსტერების დამზადება

პროექტის პირველ   ეტაპზე  დაწყებით კლასებში  ჩატარდა  მინი ლექცია.  მასწავლებლებმა ახსნეს, თუ რას გულისხმობს ტერმინი ,,ბულინგი’’.  მსჯელობის შემდეგ თავადაც შეძლეს და ჩამოთვალეს  მათი თანატოლების ქმედებები, რომლებიც შეიძლება ჩაგვრაში გადაიზარდოს: ხელის  კვრა, დაცინვა, თმების მოქაჩვა,  ნივთის წართმევა და ა.შ.  მათ უყურეს ფილმს ,,საოცრება“, ასევე მოუსმინეს აუდიო წიგნებს, რომელიც შექმნილი იყო  ,,კეთილი ამხანაგები’’-ს  და  ,,კოჭლი კაცი’’-ს  მიხედვით.   ასევე კლასმა უყურა ანიმაციურ ფილმს  ,,ბულინგი  სკოლაში’’ მოხდა  თითოეული პერსონაჟის თვისებებზე დაკვირვება და განხილვა.

მოსწავლეებმა სიუჟეტური სურათების გამოყენებით, შეთხზეს ამბავი. საბოლოოდ კი მიღებული  ინფორმაციის საფუძველზე და პირადი გამოცდილების გათვალისწინებით,  მოსწავლეებმა შექმნეს ნახატები. გადმოსცეს  მათი თვალით  დანახული ჩაგვრა.

პროექტის დასრულების შემდეგ,   მოხდა მისი შეჯამება. ანკეტური გამოკითხვა, მონაცემთა დახარისხება და ანალიზი.

მისი მდგრადობა შემდეგში მდგომარეობს: მოსწავლეთა თვითმმართველობის ჩართულობით სკოლაში აქტიურად გაგრძელდა მუშაობა ონლაინ კლუბში, რომელიც ყოველთვიურად გეგმავს სხვადასხვა აქტივობებს დემოკრატიული კომპეტენციების განვითარების ხელშეწყობის მიზნით.

ვფიქრობ, თითოეული აქტივობის შესრულებით, მოსწავლეებში გავაღვივეთ ემპათია. ვთვლი, რომ ძალადობაზე უარს არა მარტო ჩვენი სკოლის მოსწავლეები იტყვიან, არამედ სხვებსაც მოუწოდებენ ამისკენ.  ყველამ ერთად უნდა ვთქვათ ხმამაღლა: ,,არ დაჩაგრო, იმეგობრე!”

ზოგადი განათლების რეფორმის ფარგლებში, მასწავლებელთა საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარების მიზნით,  2021-2022 სასწავლო წლის შემაჯამებელი ეროვნული კონფერენცია  გაიმართა.

საგნობრივი მიმართულებების მიხედვით განაწილებულ სექციებში, ორი დღის განმავლობაში,  მსმენელთა წინაშე საინტერესო მოხსენებებით წარდგნენ საქართველოს ყველა რეგიონში მოღვაწე  მასწავლებლები.

მინდა, გაგიზიაროთ სსიპ ალექსანდრე ცინცაძის სახელობის ქალაქ თბილისის 150-ე საჯარო სკოლის დაწყებითი კლასების მასწავლებლის, ირმა ჯალაღონიას საავტორო კომპლექსური დავალება ქართულ ენასა და ლიტერატურაში.

კლასი – III

ძირითადი რესურსი/ტექსტი -„მზიანი დღე“- ილია ჭავჭავაძის „გლახის ნაამბობის“ მიხედვით.

თემა – განათლების უფლება

სამიზნე ცნება – სიტყვიდან ტექსტამდე (შედეგები: (I) 4,5,6)

ქვეცნება – დასაბუთება

საკითხი – წერილობითი დასაბუთება პირადი თვალსაზრისისა ბავშვის განათლების უფლებასა და მნიშვნელობასთან დაკავშირებით

ქვესაკითხები – დასაბუთების    შემადგენელი  ნაწილები/ელემენტები (პოზიცია, არგუმენტი, მაგალითი). ლოგიკური   კავშირების,  შეფასება-დამოკიდებულების გამოხატვა     (მაგ., აზრის დასაბუთებისას, შეფასებისას).წინადადება, აბზაცი, ტექსტი.

საკვანძო შეკითხვა – როგორ დავასაბუთო წერილობით ჩემი მოსაზრება?

რამდენად     ამყარებს        ჩემს    მოსაზრებას  მოყვანილი            არგუმენტები           და მაგალითები?

როგორ          შევარჩიო      სიტყვები       და       წინადადებები            სათქმელის გამოსახატავად? როგორ გავიმდიდრო სიტყვების მარაგი?

კომპლექსური დავალების პირობა

 დაფიქრდი და წერილობით დაასაბუთე შენი მოსაზრება შემდეგ საკითხზე:

ყველა ბავშვისთვის მნიშვნელოვანია განათლების მიღება.

ნამუშევარში:

• გადმოეცი, ეთანხმები თუ არა განათლების საჭიროებას ყველა ბავშვისთვის.
• ახსენი, რატომ ფიქრობ ასე და მოიყვანე მოსაზრების დამადასტურებელი მაგალითები (გაიხსენე შესწავლილი მოთხრობა ან პირადი გამოცდილება, ან ბრძნული გამონათქვამი)
• გადმოეცი სათქმელი თანმიმდევრულად, გამოიყენე პირადი დამოკიდებულების

აღმნიშვნელი ენობრივი საშუალებები (მაგ., ჩემი აზრით, მე ვფიქრობ, ვეთანხმები… იმიტომ, იმის გამო, რომ, რადგან…)

• გამოიყენე აბზაცები და სასვენი ნიშნები.

ნამუშევრის წარდგენისას წარმოაჩინე: (შეფასების კრიტერიუმები)

• როგორია შენი თვალსაზრისი; ახსენი, რატომ ფიქრობ ასე და მოიყვანე შენი პოზიციის დამადასტურებელი მაგალითები (ს. 3);
• რამდენად შეესაბამება/ განამტკიცებს შენი მოყვანილი მაგალითები მოსაზრებას (ს. 2, 3);
• მიზეზშედეგობრიობისა და პირადი დამოკიდებულების გამომხატველ რომელ სიტყვებს, ფრაზებს გამოიყენებ დასაბუთებისას (ს.1)

შენიშვნა:  თითოეულ კრიტერიუმთან, ფრჩხილებში, შემოკლებითაა მითითებული სამიზნე ცნება ,,სიტყვიდან ტექსტამდე“.

ეტაპი I. მოსწავლეებისთვის კომპლექსური დავალების პირობის გაცნობა და გაცნობიერება.

• გაიხსენეთ, რის დასაბუთება გიწევთ თანატოლთან, მშობელთან; როგორ ასაბუთებთ თქვენს მოსაზრებას?
• გაიხსენეთ, რომელი მოსაზრება დავასაბუთეთ ბოლოს? რას მივაქციეთ დასაბუთების დროს ყურადღება?
• გაიხსენეთ, როგორია კარგი დასაბუთების მაგალითი – რა ნაწილებისგან უნდა შედგებოდეს? (თვალსაზრისი, არგუმენტი, მაგალითი);
• რას მოითხოვს თქვენგან ეს დავალება?
• როგორ გამოიყენებ მიღებულ ცოდნა-გამოცდილებას დავალების შესრულებისას?
• რისი შესწავლა დაგვჭირდება?

ეტაპი II – კომპლექსურ დავალებაზე მუშაობა

 ნაბიჯი 1. რატომ ფიქრობ, რომ შენი ტექსტი დასაბუთებას წარმოადგენს? რამდენად ამყარებს შენი არგუმენტები და მაგალითები მოსაზრებას? (ს.1,2);

აქტივობა: მოსწავლეებმა გაიხსენეს შესწავლილი თემა: ,,ტყის დაცვა სიცოცხლისთვის მნიშვნელოვანია’’ და გამოხატეს პოზიცია ტყის გაფრთხილებასთან დაკავშირებით.

ნაბიჯი 2. რომელ ენობრივ საშუალებებს, მიზეზშედეგობრიობისა და პირადი დამოკიდებულების გამომხატველ რომელ  სიტყვებს, ფრაზებს გამოიყენებ დასაბუთებისას? (ს.1)

აქტივობა: მოსწავლეებმა გაიხსენეს დასაბუთების ენობრივი მახასიათებლები:

აქტივობა: მოსწავლეებმა უპასუხეს სამიზნე ცოდნის კონსტრუირებისთვის დასმულ შეკითხვებს ბავშვთა უფლებების დეკლარაციის მიხედვით:

• რას გულისხმობს, რას ნიშნავს ბავშვის განათლების უფლება?
• ვინ უნდა ზრუნავდეს ბავშვის განათლების უფლების დაცვაზე? რატომ უნდა შეუწყოს მშობელმა შვილს ხელი სწავლაში?
• რატომ სჭირდება ბავშვს თამაშისა და დასვენების უფლება?
• რას აკეთებენ თქვენი მშობლები იმისათვის, რომ თქვენ განათლება მიიღოთ?
• წიგნის გარდა, რა საშუალებები არსებობს განათლების მისაღებად?
• როგორ ფიქრობთ, რაში დაგეხმარებათ წიგნი და განათლება? რისთვის გჭირდებათ ცოდნა.

აქტივობა: მოსწავლეებმა შექმნეს საერთო საკლასო პოსტერი ბავშვთა უფლებების თემაზე – ბავშვთა დაცვის დღეს, 1 ივნისს.

ნაბიჯი 3. შინაარსის გასამდიდრებლად, მკითხველზე/მსმენელზე შთაბეჭდილების

მოსახდენად მნიშვნელოვანია მრავალფეროვანი სიტყვებისა და წინადადებების გამოყენება.

აქტივობა: მოსწავლეებმა გაიხსენეს და შეისწავლეს ცნობილი გამონათქვამები სწავლისა და განათლების შესახებ.

,,ცოდნა  ბედნიერებაა.“

„ცოდნა სამოთხეა, არცოდნა-ჯოჯოხეთიო.“

„ცოდნა ძალაა.“

„უსწავლელი კაცი უტარო ცულიაო.“

„სწავლა სიმდიდრეს სჯობიაო.“

„ცოდნა ხმალზეც უფრო ჭრის და ზარბაზანზეც უფრო ძლიერიაო.“

„სწავლა სალესავია, კაცს ფხას აძლევსო.“

„მხოლოდ განათლება იყო და არის წყარო ყოველგვარი ხალხის ბედნიერებისა და კეთილდღეობისა”

„ქვეყანა იმით კი არ არის უძლური, რომ ღარიბია, არამედ იმით, რომ მცოდნე, გონებაგახსნილი, გულგანათებული კაცები არა ჰყავს”

„ცოდნა მხოლოდ მაშინ არის ღირებული, თუ მას პრაქტიკაში გამოიყენებ.”

„სწავლის ძირი მწარე არის, კენწეროში გატკბილდების“

„თუ კაცსა ცოდნა არა აქვს, გასტანჯავს წუთისოფელი“

„მითხარი და დამავიწყდება, მაჩვენე და დავიმახსოვრებ, გამაკეთებინე და მეცოდინება.“

„განათლებულ ადამიანს ყოველთვის უფრო მეტი შეკითხვა აქვს, ვიდრე პასუხი.“

„განათლება იწყება წარუმატებლობით, პირველი მარცხი პირველი გაკვეთილია.“

 აქტივობა: მოსწავლეებმა შექმნეს მინიპოსტერები: ,,რას ამბობენ ჭკვიანი ადამიანები განათლების შესახებ”

აქტივობების განხორციელების  შემდეგ მოსწავლეებმა შექმნეს პირველადი ვერსია -თვალსაზრისის წერილობითი დასაბუთება – ყველა ბავშვისთვის მნიშვნელოვანია განათლების მიღება. კრიტერიუმებზე დაყრდნობით გააუმჯობესეს  ნამუშევრები და შექმნეს საბოლოო პროდუქტი.

ნამუშევრის შეფასების კრიტერიუმები:

• გამოკვეთილი გაქვს თუ არა შენი პოზიცია (ანუ ეთანხმები თუ არა გამოთქმულ თვალსაზრისს)?
• გაქვს თუ არა არგუმენტი (ანუ ახსნილი, რატომ ფიქრობ ასე) ?
• გაქვს თუ არა მოყვანილი არგუმენტის შესაბამისი მაგალითები?
• გაქვს თუ არა გამოყენებული მიზეზშედეგობრიობის (რადგან…, ამიტომ; იმიტომ, რომ….;  ან   პირადი დამოკიდებულების  (ჩემი აზრით, მე ვფიქრობ…) აღმნიშვნელი სიტყვები?
• სწორად გაქვს თუ არა აბზაცები გამოყოფილი? რის საფუძველზე გამოყავი ისინი?
• სწორად გაქვს თუ არა დასმული სასვენი ნიშნები?
• რის საფუძველზე დასვი სასვენი ნიშნები?

როგორც თავად ქ-ნი ირმა ჯალაღონია აღნიშნავს,  ნამუშევრების განმავითარებელი შეფასების საფუძველზე გამოიკვეთა, რომ მოსწავლეებმა (ასაკის შესაბამისად) სიღრმისეულად გაიაზრეს, თუ რა მნიშვნელობა აქვს ბავშვთა უფლებებს შორის განათლების უფლებას და გამოხატეს თავიანთი მოსაზრება  განათლების მიღებასთან დაკავშირებით; საკუთარი პოზიციის განმტკიცებას შეეცადნენ სხვადასხვა არგუმენტის და მაგალითის მოყვანით; გაეცნენ ცნობილი ადამიანების აზრებს და შეეცადნენ ამგვარი ციტატების გამოყენებას თავიანთ მსჯელობაში.

მოსწავლეებს განუვითარდათ ფუნქციურ-კომპონენტური უნარები: შემოქმედებითობა, კრიტიკული აზროვნება, კომუნიკაცია, მოქალაქეობა.

პ.ს. შემდეგ სტატიაში შემოგთავაზებთ ეროვნულ კონფერენციაზე წარდგენილ მხიარულ კომპლექსურ დავალებას ,,მე და საზოგადოების’’ საგნობრივი მიმართულებიდან.

მრავალი წლის წინ გერმანიაში, ქალაქ მიუნხენში ჩემს მეგობართან ერთად ვიმოგზაურე. მთელი ქალაქი და მთელი რეგიონი მოვიარეთ. საქმიანი შეხვედრების მიღმა ვცდილობდით, ევროპის უძველესი რეგიონის ღირსშესანიშნაობები მოგვენახულებინა. ჩემი მეგობარი დემოკრატიის ისტორიით ნაკლებად დაინტერესებული ადამიანი გახლავთ. ამიტომ შავი დღე მაყარა, როდესაც ბავარიის დედაქალაქის ერთ-ერთ ვიწრო ქუჩაზე კურტ აისნერის, ცნობილი რევოლუციონერის დახვრეტის ადგილზე მივიყვანე. მას შემდეგ ბევრი დრო გავიდა, მაგრამ მაინც ხშირად იხსენებს, რომ მომქანცველი დღის ბოლოს რამდენიმე საათი ვატარე, რათა ტროტუარზე დაგებული ფილა მენახა.

მწარე გამოცდილების შემდეგ ვცდილობ, რომ სხვებისთვის ნაკლებად მნიშვნელოვანი და ჩემთვის ამაღელვებელი ადგილები მარტომ მოვინახულო. შესაბამისად, უცხო ქალაქებში ეულად მიწევს ხეტიალი, რათა საკუთარი იდეებისთვის თავგანწირულ და სამართლიანობისთვის მებრძოლი ადამიანების მემორიალებს მივაკვლიო. ცოტა ხნის წინ გამიმართლა და თურქეთში სამუშაო ვიზიტის დროს ჩვენმა მასპინძლებმა კონფერენციის ყველა მონაწილე წაგვიყვანეს ჩემთვის სრულიად უცნობი ადამიანის მუზეუმის მოსანახულებლად.

სტამბოლის შუაგულში, ოსმანბეის რაიონის ერთ-ერთ ცენტრალურ აღმართზე ნებისმიერ დაკვირვებულ ტურისტს თვალს მოსჭრის ფილაქანზე ამოტვიფრული სომხური წარწერა. სრულიად გამორჩეული სომხური ასოების დანახვისთანავე მთელმა ჯგუფმა გაკვირვებით გადავხედეთ ერთმანეთს. ბევრი ვერ ვიჯერებდით, რომ ამდენი ომების, სიძულვილის, გრანდიოზული კატასტროფის შემდეგ მთავარი ქალაქის ერთ-ერთ მთავარ ქუჩაზე ასე ხელუხლებლად და თავისუფლად შეიძლებოდა სომხური დაფის განთავსება. სტამბოლური თავისუფლებითა და ტოლერანტობით აღფრთოვანება დიდ ხანს არ გაგრძელებულა, რადგან მალევე შეგვიყვანეს ფილაქნის მიღმა მდებარე შენობაში, სადაც ჰრანტ დინკის მუზეუმი ფუნქციონირებს. მუზეუმის დათვალიერების შემდეგ მივხვდით, თუ რის ფასად გამოჩნდა თურქულ პროსპექტზე სომხური ანბანი.

ჰრანტ დინკი თურქეთის ეროვნებით სომეხი მოქალაქე გახლდათ, რომელიც ობოლთა თავშესაფარში გაიზარდა. ღრმა ბავშვობიდან მოყოლებული მას სიღარიბესა და ჩაგვრაში უწევდა ცხოვრება. ის და მისნაირი ადამიანები იდევნებოდნენ თავიანთი მწირი ეკონომიკური შესაძლებლობისა და ნაციონალური იდენტობის გამო. ხელმოკლეობისა და გარიყულობის მიუხედავად, სომეხმა ახალგაზრდამ მაინც შეძლო უნივერსიტეტში ჩაბარება, სწავლობდა ფილოსოფიასა და ზოოლოგიას. თურქეთისათვის ჩვეულ მორიგ სამხედრო გადატრიალებამდე ხელმძღვანელობდა სომეხი ბავშვებისთვის გახსნილ საზაფხულო ბანაკს, ბანაკის კონფისკაციის შემდეგ წიგნების ვაჭრობითა და გამოცემით ირჩენდა თავს. დინკი ყოველთვის აქტიური იყო საზოგადოებრივ ასპარეზზეც, მონაწილეობდა სტუდენტთა გამოსვლებსა თუ მუშათა დემონსტრაციებში, მაგრამ პოლიტიკა მისი საქმიანობის მთავარი სფერო დიდ ხანს არ ყოფილა. ყველაფერი 1990-იან წლებში შეიცვალა, როდესაც თურქეთის ხელისუფლებასა და ქურთისტანის მუშათა პარტიას შორის ურთიერთობები უკიდურესად დაიძაბა. დაძაბულობის ეპოქაში ქვეყნის ელიტები ყველაფერს აკეთებდნენ იმისთვის, რომ ნებისმიერი ნაციონალური უმცირესობა ტერორისტთა თანამზრახველებად წარმოეჩინათ. თურქეთში მცხოვრებმა სომხებმა კი გადაწყვიტეს, რომ თავიანთი საზოგადოებრივ-პოლიტიკური პოზიციების წარმოსაჩენად უფრო აქტიურად, ღიად და მკაფიოდ ესაუბრათ არა მხოლოდ ერთმანეთთან, არამედ თურქეთის მთელ მოსახლეობასთან.

სომხურ თემსა და დანარჩენ თურქულ საზოგადოებას შორის კომუნიკაციის დასამყარებლად 1996 წელს გაზეთი „აგოსი“ დაფუძნდა, რომლის რედაქტორ-გამომცემელიც ჰრანტ დინკი გახლდათ. გაზეთი ორ ენაზე გამოდიოდა, მის ფურცლებზე სომხური თემის წარმომადგენელთა მოსაზრებების, დამოკიდებულებების წაკითხვა შესაძლებელი იყო სომხურადაც და თურქულადაც.

ჰრანტ დინკის გაზეთმა მრავალი მიმართულებით დაიწყო მუშაობა. დინკის თანამშრომლები მწვავედ აკრიტიკებდნენ თურქეთში მომუშავე სომხურ ორგანიზაციებს კარჩაკეტილობისა და იზოლაციონიზმისათვის, პარალელურად კი თავდაუზოგავად ამხელდნენ თურქეთის ხელისუფლებას სომხური თემის ჩაგვრისა და გარიყვის, სომხური კულტურული მემკვიდრეობის კვალის წაშლისა და განადგურების გამო. რაც მთავარია, ჰრანტ დინკი საკუთარ თავს მხოლოდ უმცირესობის წარმომადგენლად არ მიიჩნევდა, მას და „აგოსის“ ჟურნალისტებს აწუხებდათ ყველაფერი ის, რასაც უმრავლესობა აღიარებდა პრობლემად. შესაბამისად, სომხურ-თურქული გამოცემის გვერდებზე ხშირად იბეჭდებოდა სტატიები სიღარიბის, სოციალური უსამართლობის, სხვა ნაციონალური ჯგუფების უფლებების, დემოკრატიული ინსტიტუტების შესახებ. მაშასადამე, გაზეთის გადაშლისას რიგით მკითხველს მხოლოდ სომეხთა სირთულეებზე არ მოუწევდა ტექსტების წაკითხვა. ის საკუთარი განსაცდელის თაობაზეც ამოიკითხავდა საგულისხმო აზრებს.

ცხადია, სომეხი თანამოქალაქის შრომამ მთელი საზოგადოების ყურადღება მიიპყრო. სომხურ-თურქული ურთიერთობების უმძიმესი გამოცდილების გათვალისწინებით, ბევრი განცვიფრებული იყო ჰრანტ დინკის სიმამაცით. მათ არ სჯეროდათ, რომ მოქალაქეობის მიუხედავად სომეხს მაინც სხვების თანასწორად შეეძლო საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობა. არმენოფობიურ წრეებს აღიზიანებდათ „აგოსის“ რედაქტორის გონივრული და ზომიერი სტრატეგია, რომელიც ხმაურის, ქუჩის მღელვარებებისა და პარტიული საქმიანობის ნაცვლად ყოველკვირეულ გაზეთში სხვადასხვა თემების ინტენსიურ, არგუმენტებით გამყარებულ გაშუქებას ეფუძნებოდა. ობოლთა თავშესაფრის აღზრდილი მალევე იქცა ულტრანაციონალისტური და ექსტრემისტული ძალების სამიზნედ. მათ მხარი აუბეს ოფიციალურ სტრუქტურებში დასაქმებულმა, რადიკალურად განწყობილმა სამართალდამცველებმაც. შედეგად, რედაქტორის წინააღმდეგ რამდენჯერმე აღძრეს სისხლის სამართლის საქმე, რომელიც სომეხ მოქალაქეს თურქი ხალხის შეურაცხყოფასა და დამცირებაში სდებდა ბრალს. მთელი თავისი ჟურნალისტური კარიერის განმავლობაში დინკი გაწამებული იყო პირობითი სასჯელებით, მუდამ განაჩენთა გასაჩივრებით იყო დაკავებული, თვეობით ელოდებოდა ევროპული მართლმსაჯულების ვერდიქტს. დაპატიმრების განუწყვეტელი მუქარის მიუხედავად, „აგოსის“ თანამშრომლები უკომპრომისოდ აგრძელებდნენ თავიანთი ღირებულებების ერთგულებას.

სომხურ-თურქული გაზეთის მოწინააღმდეგეთა მოთმინების ფიალა მაშინ აივსო, როდესაც „აგოსის“ ფურცლებზე გამოქვეყნდა სტატია საბიჰა გოგჩენის შესახებ. საბიჰა გოგჩენი თურქეთის რესპუბლიკის დამაარსებლის – მუსტაფა ქემალ ათათურქის ნაშვილები გოგონა გახლდათ, რომელიც მოგვიანებით მსოფლიოს ერთ-ერთ პირველ მფრინავ ქალად და სამხედრო პილოტად ჩამოყალიბდა. საბიჰა უმნიშვნელოვანესი სიმბოლოა თურქი ხალხისა და გენერალური შტაბისათვის. ჰრანტ დინკის გაზეთმა კი გაასაჯაროვა ინტერვიუ, სადაც საბიჰას ნათესავი მის სომხურ წარმომავლობაზე მიანიშნებდა. თურქეთის ნაციონალური გმირის ეროვნებით სომხად გამოცხადება, სასიკვდილო განაჩენზე ხელმოწერის ტოლფასი მოვლენა გახლდათ. „საბიჰას საიდუმლოს“ გამჟღავნების შემდეგ „აგოსის“ რედაქციასთან მასობრივი დემონსტრაციების ორგანიზება დაიწყო. ჰრანტ დინკი ყოველკვირა იღებდა მუქარის წერილებს. საბოლოოდ, ჟურნალისტი 17 წლის არასრულწლოვანმა ექსტრემისტმა ქუჩაში დახვრიტა, გასროლის შემდეგ ის ყვიროდა: “მე ურჯულო მოვკალი!”. მკვლელი საზოგადოების ნაწილმა მალევე შერაცხა გმირად.

დინკს შეეძლო თურქეთიდან გაქცეულიყო, ბინა დაედო ევროპაში და უზრუნველად ეცხოვრა დასავლელ ინტელექტუალთა გარემოცვაში. რედაქტორს სხვა არჩევანიც ჰქონდა, თავდადებულ მოღვაწეს სიხარულით მიიღებდნენ ერევანშიც და გმირის სტატუსით გაატარებინებდნენ მთელს დარჩენილ სიცოცხლეს, მაგრამ ის სტამბოლში დარჩა, რადგან სჯეროდა, რომ თურქეთის რესპუბლიკის შვილები მხოლოდ ეროვნებით თურქები არ არიან. დინკს სწამდა, რომ მიუხედავად ყველაფრისა, თურქეთსაც შეეძლო მრავალი სომხისთვის სრულყოფილი სამშობლოს როლის შესრულება. ის მოკლეს, მაგრამ მრავალეროვანი თურქეთის იდეა და გაზეთი „აგოსი“ ცოცხალია.