თანამედროვე ლიტერატურის სწავლების პროცესში მნიშვნელოვანი ხდება ისეთი აქტივობების განხორციელება, რომლებიც გაააქტიურებს მოსწავლეთა ფანტაზიას, გააღვივებს მათ ანალიზისა და კრიტიკული აზროვნების უნარებს, თანატოლებთან თანამშრომლობით გააღრმავებს ტექსტის გააზრებას. ქვემოთ აღწერილი მეთოდები და პროექტები სწორედ ამ მიზანს ემსახურება – ისინი ლიტერატურულ ნაწარმოებს ცოცხალ, მოსწავლეთათვის საინტერესო და მრავლისმომცველ საგნად აქცევს. წარმოგიდგენთ 12 საინტერესო აქტივობას ლიტერატურის გაკვეთილისთვის.

1. ლიტერატურული წრე

კლასში მოსწავლეები იყოფიან მცირე ჯგუფებად და ერთად კითხულობენ ლიტერატურულ ნაწარმოებს. თითოეული ჯგუფი ირჩევს სხვადასხვა როლს.

როლები შეიძლება იყოს:

• პერსონაჟების მკვლევარი – აფასებს გმირების ქცევას, ხასიათსა და განვითარებას.
• სიტყვების მკვლევარი – პოულობს რთულ სიტყვებს, ხსნის მათ მნიშვნელობას. იხსენებს მსგავს და საპირისპირო სიტყვებს.
• შემაჯამებელი – მოკლედ გადმოსცემს ტექსტის შინაარსს, გამოყოფს ძირითად სიუჟეტურ ხაზებს.
• კავშირების ამომცნობი – ტექსტს აკავშირებს პირად გამოცდილებასთან, სხვა ტექსტებთან ან კონტექსტთან.
• მხატვრული ანალიზის შემსრულებელი – ამოიცნობს ავტორის სტილს, მეტაფორებსა და მხატვრულ ხერხებს.
• დეტალების ამომცნობი – გამოყოფს მნიშვნელოვან მინიშნებებს, სიმბოლოებსა და საკვანძო ფრაზებს.

2. წიგნის ტრეილერი

მოსწავლეები ამზადებენ მოკლე (30 წამიდან 2 წუთამდე) ვიდეოს, რომელიც გადმოსცემს წიგნის სიუჟეტსა და ხასიათს. ისინი ამზადებენ მოკლე ვიდეოს, რომელიც წაკითხული წიგნის სიუჟეტს, პერსონაჟებსა და ატმოსფეროს აჩვენებს ისე, როგორც ფილმის რეკლამაში. იყენებენ მუსიკას, ვიზუალს, ტექსტსა და ხმოვან ეფექტებს. ამით ისინი სწავლობენ ტექსტის კრიტიკულ შინაარსობრივ გადმოცემას და ივითარებენ მედიაინფორმაციულ უნარებს.

რეკომენდაციები:

• შინაარსზე ფოკუსი: დაეხმარეთ მოსწავლეებს, გაიაზრონ, როგორ შეიძლება ტექსტის სიღრმისეული გადმოცემა მულტიმედიის გზით;
• ინკლუზიურობა: შესთავაზეთ ალტერნატივები ტექნიკური სირთულის მქონე მოსწავლეებს;
• საჯარო ჩვენება და შეფასება: გაკვეთილის ბოლოს მოაწყვეთ პროექტების ჩვენება და გამოიყენეთ თანატოლთა შეფასება;
• რესურსები:
  ვიდეოებისთვის — Canva, CapCut, Adobe Express, Clipchamp, Animoto.
  სურათებისთვის — Pixabay, Unsplash, Pexels.
  მუსიკისთვის — Free Music Archive, Pixabay Music.

3. პერსონაჟის სოციალური მედიის პროფილი

ლიტერატურული პერსონაჟის სოციალურ ქსელში წარმოჩენისას
მოსწავლეები ქმნიან პერსონაჟის Instagram/Facebook/Twitter პროფილს: წერენ ბიოგრაფიას, პოსტებს, კომენტარებს, არჩევენ ფოტოებს — მოქმედებებს ასრულებენ პერსონაჟის პერსპექტივიდან.

რჩევები:

• მოდელი: გაკვეთილამდე უჩვენეთ ნიმუშები;
• მიეცით კითხვები, რომლებიც მუშაობისას მათ მისცემს0 მიმართულებას;
• ფორმატი: გამოიყენეთ Google Slides, Canva ან ხელნაწერი ვარიანტი — რეალური ქსელის გამოყენება საჭირო არ არის;
• ეთიკა: არ განათავსოთ ნამუშევრები რეალურ პროფილზე, წარადგინეთ სლაიდები ან ბეჭდური ვერსია.

4. ლიტერატურული გაქცევის ოთახი (Literary Escape Room)

მოსწავლეები იმყოფებიან „დახურულ“ სივრცეში (რეალურად ან სიმბოლურად) და გათავისუფლებისთვის უნდა ამოხსნან ტექსტზე დაფუძნებული თავსატეხები, კოდები და მინიშნებები.

სცენარის ვარიანტები:

• დაკარგულია მთავარი გმირი — უნდა მოიძებნოს მინიშნებების მიხედვით;
• გაშიფვრა სჭირდება საიდუმლო წერილს;
• მოპარული წიგნის დასაბრუნებლად უნდა ამოიხსნას სიუჟეტზე დაფუძნებული ამოცანები.

სასურველია, გამოიყენოთ ფაზლები, კოდები, მინიშნებები, ვიზუალური მასალა. აღნიშნული მასალის მომზადება, შესაძლოა, დაავალოთ თავად ბავშვებს.

5. ერთგვერდიანი ანალიტიკური პროექტი (One-Pager)

მოსწავლე ქმნის ერთგვერდიან ვიზუალურ ნამუშევარს, რომელიც გამოხატავს ნაწარმოების შინაარსს, იდეას, პერსონაჟებსა და სიმბოლიკას. შეიძლება შესრულდეს ხელით ან ციფრულად (Canva, Google Slides). აღნიშნულ გვერდზე შეიძლება იყოს ფრაზები, პერსონაჟის მახასიათებლები, ფოტოები, ჩანახატები, მოსწავლის ნააზრევი, ლოგო, მისი ოთახი, იდეა და სხვა.

6. ლიტერატურული სწრაფი პაემანი (Literary Speed Dating)

მოსწავლეები განასახიერებენ ლიტერატურული ნაწარმოების პერსონაჟს და მონაწილეობენ „სწრაფ პაემნებში“. 2-3 წუთში აცნობენ სხვას თავიანთი პერსონაჟის ცხოვრებას, მიზნებსა და სირთულეებს.

ჩატარების თანმიმდევრობა:

მასწავლებელი ასახელებს პერსონაჟებს (ან ირჩევენ თავად);

წრეზე დააწყობთ მერხებს, რომლის ერთ მხარეს ერთი პერსონაჟი ზის, მეორე მხარეს – მეორე. მოსწავლეები ერთმანეთს აცნობენ შერჩეულ პერსონაჟს (ყველა „პაემანი“ გრძელდება ზუსტად 2-3 წუთი);

ყოველი შეხვედრის შემდეგ მოსწავლეები ავსებენ დაკვირვების ფურცელს.

7. ტექსტის გადაწერა სხვა პერსპექტივით

0მოსწავლეები წერენ მონაკვეთს სხვა პერსონაჟის თვალით ან სრულიად ახალი პერსპექტივიდან (მაგ., მტრის, უცნობი ან ახალი პერსონაჟის თვალთახედვით. თუნდაც საგნის პოზიციიდან).

მაგალითები:

• „გამზრდელი“ (აკაკი წერეთელი) – როგორ აღიქვამს ბათუ ჰაჯი უსუპის გადაწყვეტილებას?
• „ბედი ქართლისა“ (ნიკოლოზ ბარათაშვილი) – საქართველო, როგორც ქვეყანა, რა პასუხს გასცემდა ერეკლე მეფეს?

8. სოკრატეს სემინარი

ეს არის ორგანიზებული, არგუმენტირებული დისკუსია ლიტერატურულ საკითხებზე. მოსწავლეები არა უბრალოდ პასუხობენ კითხვებს, არამედ უსმენენ, პასუხობენ და სვამენ ახალ კითხვებს. დისკუსიის ბოლოს მოსწავლეები ჩანაწერების სახით წარმოადგენენ ძირითად დასკვნებს.

თანმიმდევრობა:

• ტექსტის შერჩევა – აირჩიე რთული, ღრმა ლიტერატურული ნაწყვეტი;
• კითხვების მომზადება – შექმენი ღია ტიპის, ღრმა და საანალიზო კითხვები;
• მოსწავლეების მომზადება – მოსწავლეები კითხულობენ ტექსტს და წინასწარ ამზადებენ დასკვნებს/შეკითხვებს;
• კლასის განლაგება – წრეზე დასმა დიალოგისთვის. მასწავლებელი მხოლოდ დამკვირვებელია;
• დისკუსიის წარმართვა – მოსწავლეები პასუხობენ ერთმანეთს, გამოაქვთ დასკვნები, სვამენ ახალ კითხვებს.

9. შავ-თეთრი პოეზია

მოსწავლე იღებს ბეჭდურ ტექსტს, ლექსს და შავად ფარავს ყველა სიტყვას, რომლებიც არ სჭირდება. ამოვარდნილი სიტყვების ნაცვლად სვამენ ახალს და ქმნიან უნიკალურ პოეზიას.

10. ლიტერატურული პოდკასტები

მოსწავლეები ქმნიან აუდიოჩანაწერს, რომელშიც განიხილავენ ნაწარმოების თემას, პერსონაჟებს ან წარმოსახვითად „საუბრობენ“ ავტორთან, პერსონაჟთან. პოდკასტში შეიძლება იყოს წარმოდგენილი: მიმოხილვა (ტექსტის იდეის, პერსონაჟის, აქტუალობის შეფასება), ინტერვიუ პერსონაჟთან, პერსონაჟის მონოლოგი. 

11. ვიზუალური სიუჟეტური რუკა
    მოსწავლეები ქმნიან სიუჟეტის რუკას, რომელშიც ნაჩვენებია:

შესავალი, კვანძის შეკვრა მოქმედების განვითარება, კულმინაცია, კვანძის გახსნა და ფინალი. ეს ტექნიკა ამყარებს ტექსტის სტრუქტურულ გააზრებას.

12. სიმბოლური კოლაჟი/ვიდეო
    მოსწავლეები ქმნიან ვიზუალურ კოლაჟს/ვიდეოს, რომელშიც აერთიანებენ ნახატებს, სიტყვებს, სიმბოლოებს, რეალურ ობიექტებს ან მათ გამოსახულებებს, რაც ასახავს ნაწარმოების მნიშვნელოვან თემებს, პერსონაჟების ხასიათებს, ემოციურ მდგომარეობას, სიუჟეტურ ეპიზოდებს, მთავარ იდეებს ან პრობლემატიკას.

კოლაჟი შეიძლება შესრულდეს:

ხელით (ჟურნალებიდან ამოჭრილი მასალებით, დახატული დეტალებით),

ციფრულად (Canva, Google Slides, Jamboard და სხვა პლატფორმებით).

ამ სახალისო და შემოქმედებითი მიდგომების საშუალებით, ლიტერატურის გაკვეთილი გადაიქცევა შემეცნებით და შემოქმედებით პროცესად. თითოეული მეთოდი ხელს უწყობს მოსწავლის ინდივიდუალური შესაძლებლობების გამოვლენასა და საერთო სასწავლო პროცესს მდიდარ, მრავალფეროვან გამოცდილებად აქცევს. აღნიშნული მიდგომები, ვფიქრობ, აძლიერებს მოტივაციას, თანამშრომლობით უნარებს და აღრმავებს მოსწავლეების ინტერესს ლიტერატურისადმი.

,,თამაში ბავშვის საქმეა“, ის მისი წამყვანი ქცევა და ბუნებრივი აქტივობაა ადრეულ ასაკში. თამაში ისეთივე სერიოზული და მნიშვნელოვანი საქმიანობაა ბავშვობაში, როგორც ჩვენთვის, ზრდასრულებისთვის – მაგალითად, სამსახური. მისი განსაკუთრებული მნიშვნელობა და მრავალფეროვნება შეიძლება კიდევ უფრო მკაფიოდ დავინახოთ განვითარების სხვადასხვა დარღვევის დროს. ბავშვებს სირთულეები, შესაძლოა, სწორედ თამაშთან და მის კონკრეტულ ფორმებთან დაკავშირებით ჰქონდეთ. მათ, შესაძლოა, არ იცოდნენ, როგორ ითამაშონ და როგორ მიანიჭონ ნივთებს მრავალფეროვანი ფუნქციები თამაშის დროს. აქ ჩნდება ადრეული ინკლუზიური განათლების მნიშვნელოვანი როლი და ფუნქცია. ბუნებრივი კონტექსტი, რასაც ბავშვებს განვითარებისთვის ადრეული და სკოლამდელი განათლება აძლევს, შეუცვლელია. სწორედ ამ ბუნებრივ გარემოშია მნიშვნელოვანი სპეციალური საჭიროების მქონე ბავშვების მხარდაჭერა, უშუალოდ თამაშის პროცესში, როგორც მათი ფუნქციონირებისა და განვითარების ყველაზე ადაპტიურ მოცემულობაში.

თამაში

თამაშის ბევრი განმარტება არსებობს, თუმცა მკვლევრები თანხმდებიან საერთო დეფინიციაზე (Ginsburg, 2007). იგი შეგვიძლია გავიგოთ, როგორც მდგომარეობა, რომლის დროსაც ინდივიდი თავის მზარდ ენერგიას მიმართავს აქტივობაზე, რომელიც სავსეა მხიარულებით, მოიცავს თავისუფლებას არჩევანსა და პროცესის წარმართვაში, ახლავს ცდისა და შეცდომის მეთოდით სწავლა და აღმოჩენები. თამაში შინაგანად არის მოტივირებული და ბავშვი ამ დროს მოქნილი და თავისუფალია. მისი ერთ-ერთი მთავარი ნიშანი სპონტანურობა და ნებაყოფლობითობაა. თამაშზე დაკვირვებისას აღმოვაჩენთ, რომ ამ დროს ბავშვი ყოველმხრივ ვითარდება. ესაა პროცესი, რომლის დროსაც იგი ივითარებს ფანტაზიას, ენისა და მეტყველების, სოციალური, ემოციური ინტელექტის, თანამშრომლობის, ემპათიის, ფიზიკურ და კოგნიტიურ უნარებს.

თამაში და სწავლა ურთიერთგადაჯაჭვული პროცესია. უფრო მეტიც, ადრეულ ასაკში ბავშვი სწორედ თამაშით სწავლობს. ბავშვი, რომელიც წყლით თამაშობს, ჩაყრის მასში სხვადასხვა საგანს, აღმოაჩენს, რომ მათი ნაწილი ტივტივებს, ნაწილი კი იძირება. ბავშვი, რომელიც საქანელაზე ქანაობს, მიზიდულობისა და უსაფრთხოების შესახებ საკუთარი გამოცდილებით იგებს. ხოლო ის ბავშვი, რომელიც კუბებით თამაშობს, სწავლობს ფერებს, სხვადასხვა გზით პრობლემის გადაჭრას და ბალანსის ცნებას. გამოცდილებით მიღებული ინფორმაცია კი, ყველაზე უკეთ ამახსოვრდება ჩვენს ტვინს. სწორედ ამიტომ, ის ადრეულ განათლებაში უხვად უნდა იყოს. მასწავლებლებმა უნდა გამოიყენონ თავიანთი ცოდნა და გამოცდილება, რომ ჰარმონიულად ერთმანეთს დაუკავშირონ ბავშვების თამაშის ეპიზოდები, სცენები და განვითარების ინსტრუქციული სტრატეგიები და სახელმძღვანელოები, რომლებიც თამაშს კურიკულუმის ცენტრში აყენებს.

თამაში განვითარების სხვადასხვა დარღვევის დროს.

განვითარების დარღვევების მქონე ბავშვებთან თამაში ნაკვლევია სხვადასხვა უნარის განვითარებასთან მიმართებაში. მას ისეთივე კრიტიკული მნიშვნელობა აქვს განვითარების დარღვევის მქონე ბავშვებისთვის, როგორც ტიპური განვითარების შემთხვევაში. განვითარების სხვადასხვა დარღვევის დროს ჩვენ ვხვდებით უშუალოდ თამაშის უნარების დეფიციტს.

აუტისტური სპექტრის აშლილობის დროს ვხვდებით იმიტაციის, მიბაძვით სწავლის, გაზიარებული ყურადღების, სიმბოლური თამაშის, ემოციების გაგებისა და გამოხატვის სფეროებში არსებულ სირთულეებს. პრობლემებს ვაწყდებით ინტელექტუალური ფუნქციონირების დროსაც, აღქმის უჩვეულო პასუხების, აგრესიული ან თვითდამაზიანებელი ქცევის, განმეორებითი და სტერეოტიპული ქცევითი პატერნებისა და რიტუალების და სხვა სირთულეების სახით, რომლებიც განსხვავებულად ვლინდება ბავშვებში და ასევე, შესაძლოა განსხვავებულად გამოვლინდეს ერთი ბავშვის შემთხვევაშიც დროთა განმავლობაში. თუმცა დარღვევა რეციპროკულ სოციალურ ურთიერთობებსა და სიმბოლურ თამაშში აუტისტური სპექტრისთვის დამახასიათებელ ერთ-ერთ მთავარ ნიშნებად მიიჩნევა. ამ დროს ბავშვებს უჭირთ თამაშში სპონტანური ჩართვა, თავიანთი ადგილის მოძებნა, იდეების გენერირება და განვითარება თამაშში. სირთულეს წარმოადგენს მენტალური რეპრეზენტაციები. მათ უჭირთ საგნისთვის ისეთი მნიშვნელობის მინიჭება, რაც მას სინამდვილეში არ აქვს, ან რაიმე ობიექტის ისეთ საგნად წარმოდგენა, რაც ის სინამდვილეში არაა, ამას კი წარმოსახვითი თამაშის დროს ცენტრალური მნიშვნელობა აქვს. მაგალითად, ბავშვს შეიძლება გაუჭირდეს, წარმოიდგინოს, რომ ბანანი ტელეფონია ან ჯოხი – ცხენი. აქვე ვხვდებით სირთულეს სწორედ მათი „გონების თეორიის“ დეფიციტში, რომელიც სოციალურ ცნობიერებასთანაა გადაჯაჭვული. როლური, წარმოსახვითი თამაში, სწორედ ამ ,,გონების თეორიის“ განვითარებასა და მენტალურ რეპრეზენტაციას მოითხოვს, ანუ ბავშვმა იცის, სინამდვილეში ვინაა, რა საგანს ფლობს, მაგრამ თამაშობს, ვითომ სხვაა და სხვა საგანი უჭირავს და ამ საგანს განსხვავებულ ფუნქციას ანიჭებს ან სულაც, იმ მომენტისთვის არარსებულ საგანს წარმოიდგენს და თამაშობს, თითქოს ნამდვილად უჭირავს ის, რაც წარმოიდგინა. მაგალითად, ყურზე იდებს ხელს და საუბრობს, ისე, თითქოს ნამდვილად ეჭიროს ტელეფონი. არსებული სირთულეების დაძლევა უფროსების მხარდაჭერით სრულიად შესაძლებელია. რატომ არის ამდენად მნიშვნელოვანი ზრდასრულის სწორი და ფრთხილი მხარდაჭერა განვითარების დარღვევების მქონე ბავშვებთან? სხვადასხვა კვლევის მიხედვით, მათ სჭირდებათ მხარდაჭერა ურთიერთობების აგებასა და შენარჩუნებაში, თამაშში ჩართვასა და მის განვითარებაში და ამ შემთხვევაში აღწერილი სირთულეების დაძლევა სრულიად შესაძლებელია.

მასწავლებლის როლი

პედაგოგები არიან იდეალური საყრდენები ადრეულ განათლებაში ინტერვენციის განსახორციელებლად. მასწავლებლებს აქვთ უზარმაზარი პოტენციალი, რათა დაეხმარონ ბავშვებს რეციპროკული, სოციალური ინტერაქციის და სიმბოლური თამაშის განვითარებაში, რაც თავის მხრივ, მათ სხვა სფეროების განვითარებაშიც ეხმარებათ. თამაშის უნარები, რასაც ბავშვი თერაპიულ ოთახში შეიძენს, არაა საკმარისი. მნიშვნელოვანია, იქ შეძენილი უნარები ინტერნალიზებული გახდეს, ბავშვმა ისინი გაიშინაგანოს და თავისი ქცევითი რეპერტუარის ბუნებრივ ნაწილად აქციოს. მისი ყოველდღიური გარემო კი ამ უნარების გენერალიზებისა და გავარჯიშებისთვის შეუცვლელია, ამიტომ ამ გარემოში მასწავლებლების კომპეტენციები და როლი საკვანძო მნიშვნელობას იძენს.

სპეციალური საჭიროების მქონე ბავშვებს შეუძლიათ სიმბოლური თამაშის იმიტირება და წარმოსახვით თამაშში ჩართვა, თუ ის არის უფროსის მიერ ინიციირებული და მხარდაჭერილი. სხვადასხვა კვლევა აჩვენებს, როგორ ვითარდება ბავშვებში დეფიციტური უნარები უფროსის მხარდაჭერით. კვლევებით ვლინდება, რომ ფუნქციური თამაშის სწავლებისას, მისი მოდელირების გზით, მათ შორის თანატოლთა მხრიდან მოდელირების საშუალებით, აუტიზმის მქონე ბავშვები ავლენენ უფრო მეტ გაზიარებულ ყურადღებას, რაც შეიძლება გამოვლინდეს როგორც ვერბალური, ისე არავერბალური ფორმით: კომენტირება, კითხვების დასმა, თვალით ან ჟესტით მინიშნება (Basso, T., Charlop, M.H., Gumaer G.B.). წიგნიერების უნარების სწავლებისა და განვითარების შესახებ ჩატარებული ერთ-ერთი კვლევის მიხედვით, ბავშვები, რომლებსაც მასწავლებლები მხარს უჭერდნენ თამაშის სწავლების მიზნით, ავლენდნენ არა მხოლოდ წიგნიერების უფრო მაღალ უნარებს, არამედ უფრო მეტად ჰქონდათ განვითარებული ენობრივი, სოციალური უნარები და უკეთ იცოდნენ თავიანთი ფიზიკური და კოგნიტიური ქცევის რეგულირება, ვიდრე ის ბავშვები, რომელთა ჯგუფში თამაშში დახმარება არ იყო მიჩნეული მნიშვნელოვნად. ამავე ჯგუფში პედაგოგებს ჰქონდათ პრობლემა ჯგუფის მართვასთან დაკავშირებითაც, ხოლო ბავშვებს – ნაკლები ინტერესები კითხვისა და წერის მიმართ (Bodrova, E. Leong, J, D. 2003). ბევრი ავტორი, სხვადასხვა კვლევის საფუძველზე ამტკიცებს (Rensel, K. 2015), რომ ზრდასრულების ჩართვას ბავშვების თამაშში მნიშვნელოვანი სარგებელი აქვს. ის ხელს უწყობს ბავშვების მიკუთვნებულობას, ყურადღების უფრო დიდხანს შენარჩუნებას, თანატოლებთან გაზრდილ ინტერაქციას, თამაშის უფრო მეტად დამუშავებულ და გაუმჯობესებულ ეპიზოდებს. აღნიშნული მტკიცება კი, ხაზს უსვამს ამ მიმართულებით ადრეულ განვითარებასა და განათლებაში პედაგოგების როლსა და მნიშვნელობას.

როგორ უნდა ჩაერთონ ისინი ბავშვების თამაშში ისე, რომ ეს ავთენტური მოვლენა კვლავ პროცესზე ორიენტირებულად დარჩეს და ბავშვების განვითარებასა და განათლებას შეუწყოს ხელი? მასწავლებლები ამ საკითხს სიფრთხილით უნდა მოეკიდონ და შეძლონ, ,,კულისებში“ მუშაობა, ანუ იმგვარად მოქმედება, რომ მათი ჩართვა არ იყოს თამაშის ჩაშლისა და შეცვლის მიზეზი. მასწავლებელმა უნდა იცოდეს, რატომ და როდის ერევა პროცესში. ბავშვების თამაშში უხეში და შეუსაბამო ჩარევა მათი შემოქმედებითობის და ფანტაზიის განვითარების ხელის შემშლელი შეიძლება აღმოჩნდეს, ხოლო პირიქით მოქმედებისას, მათ შეუძლიათ დაეხმარონ ბავშვებს, განავითარონ თამაში ისე, რომ მათ გაეხსნათ გზა სხვადასხვა ცოდნისა და საბაზისო უნარის შესაძენად.

როგორ ვეხმარებით ბავშვებს, ისწავლონ თამაში?

• უპირველესად, ყველა ბავშვი და ყველა შემთხვევა უნიკალურია. სტრატეგიები და ხერხები, რომლებსაც ჩვენ ბავშვების თამაშის უნარების განვითარებისთვის გამოვიყენებთ, ერთი მხრივ, ,,მომარაგებული“ უნდა გვქონდეს, მეორე მხრივ კი, იმპროვიზაციაც უნდა გამოვიყენოთ. ჩვენი ცოდნა და პროფესიული ინსტრუმენტები კონკრეტული ბავშვის შესაძლებლობების, საჭიროებებისა და ინტერესების გათვალისწინებით უნდა ავამოქმედოთ.
• შემოქმედებითობა ძალიან გვჭირდება. ვიფიქროთ, როგორ შეგვიძლია კონკრეტული შემთხვევა ბავშვისთვის სასარგებლო გამოცდილებად ვაქციოთ. მაგალითად, როდესაც კუბებით სახლის აშენებისას, ბავშვს ,,სამშენებლო მასალა“ აკლდება, წავახალისოთ დამხმარე კითხვებით, რა შეიძლება გააკეთოს, როგორ შეიძლება გადაჭრას პრობლემა? აჩვენეთ საკუთარ თავთან საუბრის მაგალითით, თუ როგორ მსჯელობთ, როგორ იფიქრებთ სხვადასხვა ხერხს. დასაწყისში, შესაძლოა მათ ჩვენი მხრიდან სრული დახმარება დასჭირდეთ, თუმცა მალევე შეძლებენ პრობლემების გადაჭრის სხვადასხვა გზის მოფიქრებას: ან დახმარებას სთხოვენ მეგობარს, ან სახლის მასშტაბებს შეამცირებენ, ან კუბებთან ერთად სხვა მასალასაც გამოიყენებენ და ა.შ.
• დავაფასოთ მცირე ნაბიჯები: ბავშვისთვის, რომელიც არავისთან ამყარებს სოციალურ კომუნიკაციას, დასაწყისში თუნდაც ერთი წუთით ჩართვა სხვა ბავშვებთან ერთად საერთო თამაშში, მნიშვნელოვან მიღწევად შეგვიძლია მივიჩნიოთ: პარალელური, მარტო თამაში, მაგრამ სხვა ბავშვების გარემოცვაში; შემთხვევით გადმოვარდნილი ბურთის დაბრუნება ბავშვების ჯგუფისთვის, როგორც სხვების დანახვის, მათი თამაშის ,,შემჩნევის’’ და გარკვეული სოციალური როლის შესრულება, შესაძლოა, შემდგომში ამ ნაცნობი და ბუნებრივი პროცესის გაზიარების წინაპირობად იქცეს;
• ყოველთვის დავაკვირდეთ, რა მოსწონს, რა უყვარს, რით ინტერესდება ბავშვი და ჩვენი მხარდაჭერაც ამას დავაშენოთ.
• გამოვიყენოთ მოდელირება, ჩვენ გავაკეთოთ იმის იმიტირება, რაც გვინდა, რომ ბავშვმა განახორციელოს თამაშის პროცესში (ვატაროთ სათამაშო მანქანა, მასზე დავსვათ მისთვის საინტერესო სათამაშო, გულწრფელი ექსპრესიით გამოვხატოთ სიხარული, როცა ჩავაგდებთ ბურთს კალათში, ან – წყენა, როცა ვერ ჩავაგდებთ)…
• გულწრფელად ვაჩვენოთ, რომ ისიც გინდათ ამ პროცესის ნაწილი იყოს;
• მასთან ერთად, წყვილში ჩართვა სხვების თამაშში, დაწყებულ თამაშში ჩართვის მოდელირება, ინიციირების მოდელირება… (,,გამარჯობა, მე და გიორგიც მოვედით თქვენს მაღაზიაში პროდუქტის შესაძენად’’; ბავშვებო, კიდევ ერთი მგზავრი ხომ არ გჭირდებათ ავტობუსში?’’)…
• გამოიყენეთ მოტორული თამაშები, რომლებიც თანატოლების ერთობლივ მოქმედებას საჭიროებს, მაგ. ბურთის ან ბუშტის მკერდით მიტანა ერთი ადგილიდან მეორემდე და სხვა უამრავი…
• ყოველთვის უთხარით, რომ მოგეწონათ მასთან ერთად თამაში.
• მაგალითები იმდენია, რამდენიც – ბავშვი და მათი განსხვავებული ინტერესები და საჭიროებები. აქ ჩვენი დაკვირვება დაგვეხმარება.

ბავშვებს, რომლებსაც აქვთ განვითარების სხვადასხვა დარღვევა ან არიან ამ რისკის ქვეშ, ნაკლებად ერთვებიან თამაშებში და ამ მხრივ დეფიციტურ უნარებს ავლენენ, ნამდვილად სჭირდებათ ჩვენი, უფროსების კარგად გააზრებული მხარდაჭერა. ამგვარად, ადრეული ინკლუზიური განათლების კრიტიკულად მნიშვნელოვანი როლი ამ ჭრილშიც უნდა დავინახოთ.

გამოყენებული ლიტერატურა:

Ahmad, Saghir et al. (2016). Play and Cognitive Development: Formal Operational

Perspective of Piaget’s Theory. Journal of Education and Practice, 28, 72-79.

Baron-Cohen, S. (1987). Autism and Symbolic Play. British Journal of Developmental

Psychology, 5, 139-148.

Basso, T., Charlop, M. L. and Gumaer, C. B. (2021). Using a Functional Play Intervention

to Increase Joint Attention of School-Aged, Non-Verbal Children with Autism

Spectrum Disorder (ASD). International Electronic Journal of Elementary Education, 3, 323-331.

Bodrova, E. and Leong D. J. (2003). The Importance of Being Playful. Educational

Leadership: Journal of the Department of Supervision and Curriculum

Development, 7, 50-53.

Carrero, K. et al. (2014). Research-Based Strategies for Teaching Play Skills to Children

with Autism. Beyond Behavior, 23, 17-25.

Casby, M.W. (2003). Development Assessment of Play: A Model for Early Intervention.

Communication Disorders Quarterly, 4, 175-183.

Felekidou, K., Lenakakis, A. and Hovard, J. L. (2018). Play and Inclusive Education: Greek

Teachers’ Attitudes. European Journal of Special Education Research, 129-163.

Hoorn at all. Play at the Center of the Curriculum. Pearson, 2007.

Lawton, K. and Kasari, C. (2013). Teacher Implementation of Joint Attention Intervention

in Preschool Classrooms: Fidelity and Context. Autism – Open Access, 3, 1-6.

Lifter, K. et al. (2011). Overview of Play Its Uses and Importance in Early

Intervention/Early Childhood Special Education. Infant @ Young Children, 3, 225-

Mccune, L. (1981). Toward Symbolic Functioning: Structure of Early Pretend Games and

Potential Parallels with Language. Child Development, 52, 785-797

Nicholson, J. and Dominges-Pareto, I. (2021). The Powerful Role of Play in Early

Education.

Mundy, P. and Newell, L. (2007). Attention, Joint Attention, and Social Cognition. Current

Directions in Psychological Science, 5, 269-274.

Lynch, M. (2015). More Play, Please The Perspective of Kindergarten Teachers on Play in

The Classroom. American Journal of Play, 5, 347-370.

Mastrangelo, S. (2009). Play and The Child With Autism Spectrum Disorder: From

Possibilities to Practice. International Journal of Play Therapy, 1, 13-30.

Logue, M. L. and Harvey, H. (2010). Preschool Teachers’ Views of Active Play. Journal of

Research in Childhood Education, 24, 32-49

Rengel, K. (2014). Preschool Teachers’ Attitudes Towards Play. Croatia Journal of

Education, 1, 113-125.

Tarman, B. and Tarman, I. (2011). Teachers; Involvement in Children’s Play and Social

Interaction. Elementary Education Online, 1, 325-337.

Movahedazarhouligh, S. (2018). Teaching Play Skills to Children with Disabilities:

Research-based Interventions and Practices. Early Childhood Education Journal, 6,

587-599.

თანამედროვე  განათლების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს – ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაში  ისეთი სასწავლო ფორმატების დანერგვა, რომლებიც მოსწავლეს ცოდნის პასიური მიმღებიდან ცოდნის  აქტიურ შემქმნელად აქცევს. ამ კონტექსტში კონსტრუქტივისტული  სასწავლო პროექტი და მოსწავლეთა კონფერენცია წარმოადგენს ეფექტიან სინთეზს, სადაც სწავლა მიმდინარეობს კვლევით, თანამშრომლობით და ნაშრომის, ფესტივალზე საჯაროდ წარდგენის გზით.

მე-6 კლასში განხორციელებული სასწავლო პროექტი და მოსწავლეთა კონფერენცია – „პური ჩვენი არსობისა“ – ნათელი მაგალითია იმისა, თუ როგორ შეიძლება ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის თემა იქცეს ინტეგრირებულ, მრავალეტაპიან სასწავლო პროცესად.

მთავარი საკითხი –  ქართული ხორბლის ენდემური ჯიშები, „ქართული პურის ისტორია“, რა საფეხურებს გადის ხორბალი,სანამ პური გახდება. რა გვახსოვს ბიბლიიდან პურის შესახებ. პურის ფესტივალის ჩატარება.

სტანდარტით გათვალისწინებული შედეგი – ჩვენი კულტურული მემკვიდრეობა და მისი დაცვა საზ.მეც.დაწყ. (II).1.2.12.13.15. საზ.მეც.დაწყ.(II).6. ქვეყნის განვითარებისთვის ვაჭრობის, სხვა ტრადიციული და ამჟამინდელი პროფესიებისა და საქმიანობის მნიშვნელობისა და საჭიროების გააზრება

კონფერენციის მონაწილეები – მე – 6 კლასი

კონფერენციის მიზანი  –   დაეხმაროს მოსწავლეებს საკუთარი ქვეყნის მრავალმხრივად დანახვასა და შეცნობაში;  გაუღვივოს ცნობისმოყვარეობა ქვეყნის წარსულისა და თანამედროვეობის მიმართ;  გააცნობიერებინოს, რომ საქართველოს ეთნოგრაფიული, ბუნებრივი, ეთნიკური, რელიგიურ-კულტურული მრავალფეროვნება ჩვენი ქვეყნის სიმდიდრეა; ცნობიერების ამაღლება მოსწავლეებში  სოფლის მეურნეობაში, კერძოდ მარცვლეული კულტურების განვითარება – „ საქართველო ხორბლის სამშობლოა რვა ათასწლოვანი ისტორიით“.   შემოქმედებითი უნარების –  „კეთებით სწავლება“,  კოგნიტური უნარების,  თანამშრომლობითი უნარების განვითარება .  კონფერენციაში მონაწილეობის მიღების გამოცდილება, ფესტივალის ორგანიზება და ჩატარება. მდგრადი განვითარების მიზნების გაცნობა, კერძოდ მე-2 და მე-3 მიზნებთან პარალელების გავლება.

კონფერენციის განსახილველი თემები :

1. ქართული ხორბლის ჯიშები ;
2. მარცვლეულის წარმოშობის კერები და წარმოების ტრადიციები ;
3. საქართველო-ხორბლის სამშობლო რვა ათასწლოვანი ისტორიით ;
4. ქართული პურის ისტორია ;
5. პოსტერების წარდგენა/პრეზენტაცია – რომლებზეც ქართული პურის სახელებია ;
6. კითხვა -პასუხის რეჟიმი : ბიბლიიდან რა ვიცით პურის შესახებ ?

ბოლოს კი – პურის ფესტივალის ორგანიზება და ჩატარება და დაჯილდოვება – საუკეთესო პურის ავტორს გადაეცემა სიგელი – საუკეთესო პურის მცხობელი (ხაბაზი) 

მოსწავლეთა კონფერენციამდე გაიმართა მთელი რიგი მოსამზადებელი აქტივობები: 

  I – ნაბიჯი – წინარე ცოდნის გააქტიურება

მასწავლებელი სთხოვს მოსწავლეებს, გაიხსენონ, რა სმენიათ, უნახავთ ან წაუკითხავთ ქართული ხორბლის, მისი წარმოშობის კერების ან წარმოების ტრადიციების შესახებ და სქემაში – „ვიცი; ვისწავლე; მინდა, ვიცოდე“ – შეავსონ პირველი გრაფა.

  II -ნაბიჯი –  ფილმის ყურება  – „ქართული ხორბლის ჯიშები

მარცვლეულის წარმოშობის კერები და წარმოების ტრადიციები“ და  ავსებენ  –  ცხრილის მეორე და მესამე გრაფას.

სქემის ნიმუში:

III ნაბიჯი  -ზოგადი ცნობები პურის შესახებ –  (რომლებიც მომზადებული აქვთ მოსწავლეებს) .

საინტერესო ტრადიციები პურის /ხორბლის შესახებ .

 IV ნაბიჯი –   მასწავლებელი მოსწავლეებს აჩვენებს ვიდეოფილმს „ქართული პურის ისტორია“ -ყურადღებით დააკვირდნენ, რა საფეხურებს გადის ხორბალი, სანამ პური გახდება.

„ ქართული პურის ისტორია „

V ნაბიჯი  – სასწავლო კონფერენცია

 განსახილველი თემები :

1. ქართული ხორბლის ჯიშები;
2. მარცვლეულის წარმოშობის კერები და წარმოების ტრადიციები;
3. საქართველო-ხორბლის სამშობლო რვაათასწლოვანი ისტორიით;
4. ქართული პურის ისტორია;
5. ქართული პურის სახელები;
6. ბიბლიიდან რა ვიცით პურის შესახებ?

მოსწავლეთა საკონფერენციო თემების მცირე ანოტაციები

 ქართული ხორბლის ჯიშები – მოცემული თემა მიზნად ისახავდა მოსწავლეთა გაცნობას საქართველოს ენდემური ხორბლის ჯიშებთან (მაგ.: ზანდური, დიკა, ასლი, მახა და სხვ.), მათი ბიოლოგიური თავისებურებებისა და კულტურული მნიშვნელობის გააზრებას. მოსწავლეებმა დამოუკიდებლად მოიძიეს ინფორმაცია ქართული ხორბლის მრავალფეროვნებაზე, დაადგინეს მისი უნიკალურობა მსოფლიო აგრარულ მემკვიდრეობაში და გააცნობიერეს, რომ ქართული ხორბლის ჯიშები არა მხოლოდ სასოფლო-სამეურნეო რესურსია, არამედ ეროვნული იდენტობის ნაწილი.

თემაზე მუსაობა ხელს უწყობდა კვლევითი უნარების, ინფორმაციის კლასიფიცირების და ისტორიულ-გეოგრაფიული აზროვნების განვითარებას.

მარცვლეულის წარმოშობის კერები და წარმოების ტრადიციები – ამ თემის ფარგლებში მოსწავლეებმა შეისწავლეს მარცვლეული კულტურების წარმოშობის გლობალური კერები და საქართველოს ადგილი ამ პროცესში. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო ტრადიციულ მიწათმოქმედებას, ხორბლის მოყვანის, შენახვისა და დამუშავების მეთოდებს.

მოსწავლეებმა გაავლეს პარალელები ძველ და თანამედროვე აგრარულ პრაქტიკებს შორის, იმსჯელეს სოფლის მეურნეობის როლზე ქვეყნის ეკონომიკურ და სოციალურ განვითარებაში.

თემა ემსახურებოდა ისტორიული პროცესების მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის გააზრებას და ტრადიციული ცოდნის მნიშვნელობის შეფასებას თანამედროვე რეალობაში.

საქართველო – ხორბლის სამშობლო (რვაათასწლოვანი ისტორია) – მოცემული თემა წარმოდგენილი იყო მინი-კვლევის ფორმატში, რომლის მიზანი იყო საქართველოს, როგორც ერთ-ერთი უძველესი აგრარული ცივილიზაციის კერის წარმოჩენა.

მოსწავლეებმა გაანალიზეს არქეოლოგიური, ისტორიული და ეთნოგრაფიული მონაცემები, რომლებიც ადასტურებს ხორბლის მოყვანის მრავალათასწლოვან ტრადიციას საქართველოში.

თემა ხელს უწყობდა ეროვნული თვითშეგნების გაძლიერებას, ისტორიული მემკვიდრეობის დაფასებასა და ქვეყნის განვითარების პროცესების გრძელვადიან პერსპექტივაში გააზრებას.

ქართული პურის ისტორია – მარცვლიდან სუფრამდე – თემის ფარგლებში მოსწავლეებმა დეტალურად შეისწავლეს პურის დამზადების გზა – ხორბლის დათესვიდან, მოსავლის აღებიდან და დაფქვიდან, თონის პურამდე.

განხილული იყო ქართული პურის მრავალფეროვანი სახეობები (ლავაში, შოთი, მესხური, დედას პური და სხვ.) და მათი კავშირი კონკრეტულ რეგიონებთან.

თემა ხელს უწყობდა პროცესული აზროვნების, თანმიმდევრობის გააზრებისა და შრომის ღირებულების დაფასებას.

 პური ბიბლიაში – სულიერი და ზნეობრივი კონტექსტი – ინტეგრირებული საგნის – საღვთო სჯულის – ფარგლებში მოსწავლეებმა გააანალიზეს ბიბლიური ტექსტები, სადაც პური წარმოდგენილია როგორც სიცოცხლის, შრომის და ღვთიური კურთხევის სიმბოლო.

განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო იგავს „იფქლისა და ღვარძლის შესახებ“, რომლის განხილვამ მოსწავლეებს მისცა შესაძლებლობა ემსჯელათ სიკეთესა და ბოროტებაზე, შრომაზე, მოთმინებასა და არჩევანის მნიშვნელობაზე.

თემა ემსახურებოდა მოსწავლეთა სულიერი ფასეულობების ჩამოყალიბებას და ეთიკური მსჯელობის უნარების განვითარებას.

 VI  ნაბიჯი –  პურის ფესტივალის ორგანიზება და ჩატარება

მასწავლებელი კლასს ყოფს ჯგუფებად და სთხოვს ჯგუფების წარმომადგენელს, აირჩიონ ბარათები, რომლებზეც მხოლოდ ქართული პურის სახელებია დაწერილი,  მაგალითად:  ლავაში, შოთი, მესხური, კოლხური, ლაზური, დედას პური, კვერი, დოლის პური, კუტი პური (თონეში ჩავარდნილი პური, რომელიც ნაკვერჩხლებზე გამოცხვა). ინფორმაციის მოძიების შემდეგ მოსწავლეებმა უნდა წარმოადგინონ პრეზენტაციები მათთვის სასურველი ფორმით (მაგ.: ბუკლეტის, პოსტერის, კედლის გაზეთის და სხვა სახით) მოსწავლეები ამასთანერთად მოიძიებენ  პურის გამოცხობის რეცეპტს და სახლში მშობლების დახმარებით აცხობენ პურს. მათ  ასევე შეუძლიათ, ოჯახის ტრადიციული რეცეპტის გამოყენებაც . მოსწავლეები ასე გეგმავენ და ემზადებიან პურის ფესტივალისთვის, რომელიც სკოლის დარბაზში  გაიმართება და სადაც ისინი  დაჯილდოვდებიან ნომინაციაში – „საუკეთესო მეპურე (ხაბაზი) .

პურის ფესტივალში მონაწილეობის მისაღებად მოსწავლემ ასევე დამოუკიდებლად უნდა მოიფიქროს:

1. დაარქვას პურს სახელი
2. ყველა წესის დაცვით შექმნას მისი ეტიკეტი და გააფორმოს ვიზუალურად
3. პურის ვიზუალური მხარე
4. პურის გემოვნური მხარე

ჟიურის შეფასების  რუბრიკა :

VIII  ნაბიჯი – დაგემოვნება, მოსწავლეების მიერ გამომცხვარი პურის და საუკეთესო პურის მცხობელის დასახელება და დაჯილდოება.

შეჯამების სახით შეიძლება ითქვას სასწავლო პროექტის ფორმატში ორგანიზებული მოსწავლეთა კონფერენცია ადასტურებს, რომ სწავლა ყველაზე ეფექტიანია მაშინ, როდესაც იგი კეთებით, საჯაროდ მომზადებული მასალის წარდგენით და კულტურული კონტექსტის გათვალისწინებით  მიმდინარეობს. განსაკუთრებით აღსანიშნავია პურის ფესტივალი, როგორც პროექტის ინტეგრაციული და ემოციურად ძლიერი ეტაპი, რომელმაც გააძლიერა მოსწავლეთა მოტივაცია, პასუხისმგებლობა და სწავლისადმი დადებითი დამოკიდებულება.

სასკოლო მათემატიკის პროგრამა ხშირად გვაიძულებს „სწრაფად და ფართოდ“ მოქმედებას – მოკლე დროში ბევრი თემის ზედაპირულად გავლას. შედეგად, რთული, მაგრამ ფუნდამენტური საკითხები, როგორებიცაა სინუსოიდური ფუნქციების მოდელირება, ხშირად იქცევა მხოლოდ მექანიკური დამახსოვრების საგნად. მოსწავლეები სწავლობენ გრაფიკების აგებას, მაგრამ ვერ აცნობიერებენ, რატომ არის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი პარამეტრები A, B, C და D.
მე-11 კლასში ჩატარებული ჩემი გაკვეთილის მთავარი მიზანი სწორედ ამ პედაგოგიური დილემის გადაჭრა იყო: ფორმულების მექანიკური დამახსოვრების სიღრმისეული გაგებით ჩანაცვლება. მიუხედავად იმისა, რომ მან დიდი დრო მოითხოვა. გაკვეთილი, რომელიც თავისი მოცულობით 3-4 საგაკვეთილო საათს მოიცავდა, სცილდებოდა სტანდარტული დროის ლიმიტს, მაგრამ დამანახა, რომ სინუსოიდური ფუნქციების y(t) = A sin(B(t-C)) + D; y(t) = Acos(B(t-C)) + D თითოეული პარამეტრის ინტენსიური, კონტექსტის შესაბამისი კვლევა (ამპლიტუდა, პერიოდი, ფაზური და ვერტიკალური წანაცვლება) სრულად ამართლებს დროის ინვესტიციას.

ვრცლად

რაც ადრე, მით უკეთესი – ეს ინკლუზიური განათლების და ადრეული ინტერვენციის ერთ-ერთი პრინციპია. რაც „ადრე“, ანუ ადრეულ ბავშვობაში ხდება, იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ ჩვენს ყოველმხრივ განვითარებასა და პიროვნების ფორმირებაზე ახდენს გავლენას. ჰუმანური საზოგადოების ერთ-ერთი მთავარი ღირებულება ინკლუზიურობაა. ეს არ ნიშნავს ვიღაცებისთვის განსაკუთრებული წყალობის მინიჭებას, ან ვინმეს შეცვლას და გარკვეულ ნორმებზე მორგებას. ეს აუცილებელია იმისთვის, რომ განვვითარდეთ, როგორც საზოგადოება. არ უნდა არსებობდეს „ჩვენ“ და „ისინი“. ყველანი „ჩვენ“ ვართ. ჩვენ ყველა ერთნი ვართ და „ჩვენ’’ და „ისინის“ გაჩენა უკვე ქმნის სტიგმატიზაციისა და დეჰუმანიზაციის საფრთხეს. სწორედ ამიტომ, ჯანსაღ საზოგადოებაში არ არსებობს ასეთი სეგრეგაცია, ყველანი „ჩვენ“ ვართ.

ამ ღირებულებითი სისტემისა და ფილოსოფიური ხედვის გაზიარება და შესაბამისად, ინკლუზიის სრულფასოვნად განხორციელება პრაქტიკაში დღეს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს. ამ სტატიის ფოკუსი კი არის ინკლუზიის ნამდვილი არსის გააზრება და იმ ღირებულებების ხაზგასმა, რომლებსაც ადრეული ინკლუზიური განათლება აძლევს საზოგადოებას. ასევე, ის, თუ როგორია სწორი და ნამდვილი გაგება ინკლუზიისა და რომელია არასწორი და დეფორმირებული ხედვა ამ პროცესის, რადგან სწორედ აღნიშნულის გააზრება, მიღება და ცოდნა არის ერთ-ერთი ფუნდამენტური საკითხი საკლასო ოთახებსა და სასწავლო-სააღმზრდელო ჯგუფებში ინკლუზიური განათლების ეფექტურობისთვის.

ინკლუზიაში ერთ-ერთი ძირითადი ბარიერი მისი არასწორი გაგებაა, მისი, როგორც ასიმილაციის აღქმა. ასიმილაციის დროს აქცენტირებულია ბავშვის ცვლილება იმისთვის, რომ ის გახდეს საკმარისად „ნორმალური“, რათა მოერგოს გარემოს და სისტემას და არა, პირიქით, მოხდეს გარემოსა და პირობების ადაპტირება, აკომოდაცია და მორგება ბავშვის ინდივიდუალურ საჭიროებებზე. ყოფნა, არ ნიშნავს ინკლუზიას, ის არაა საკმარისი. ინკლუზიის საუკეთესო ვერსია არც ინტეგრაციაა, თუმცა, შესაძლოა, პოზიტიურად ჟღერდეს. ის მაინც არ გულისხმობს გარემოსა და პირობების სრულ ადაპტირებას, ცვლილებასა და მორგებას. ასე რომ, ინტეგრირების პრინციპი არაა სრულყოფილი. მას ხშირად ფორმალურობასა და სრული ჩართულობის დეფიციტს ედავებიან, რადგან ინტეგრაციის დროს, ბავშვი დროის დიდ ნაწილს შესაძლოა, ატარებდეს ცალკე სივრცეში და სასწავლო პროცესში მისი ჩართვა მხოლოდ გარკვეული აქტივობების დროს ხდებოდეს, რაც დროისა და არც საგანმანათლებლო პროცესების უმნიშვნელო ნაწილია. ნამდვილი ინკლუზიის დროს ხორციელდება დისკრიმინაციის ნებისმიერი ფორმისაგან თავისუფალი, სოციალური და აკადემიური ინკლუზია, ბავშვის სრული ჩართვა პროცესში მისი შესაძლებლობის მაქსიმალური გამოყენებით და გარემოს შესაბამისი ადაპტირების გზით და ყველა მცდელობა და ძალისხმევა სწორედ ამისკენაა მიმართული.

საზოგადოების ნაწილს ეშინია ინკლუზიის. რატომ? რა საფრთხეებს ხედავენ? ის, რაშიც ხედავენ შიშს, სინამდვილეში ინკლუზიური განათლების საყოველთაო სიკეთე და სარგებელია.

ინკლუზია და აკადემიური მოსწრება

მშობლები და თვით ადრეული განათლების სპეციალისტებიც კი ღელავენ იმაზე, რომ დარღვევების მქონე ბავშვების ინკლუზიამ შესაძლოა უარყოფითი გავლენა მოახდინოს დანარჩენების აკადემიურ შედეგებზე, თუმცა კვლევები საპირისპიროს ამბობს. ბავშვები, რომლებსაც არ აქვთ დარღვევები, ავლენენ თანაბარ ან უფრო მაღალ აკადემიურ შედეგებს, ვიდრე ისინი, ვინც არაინკლუზიურ გარემოში სწავლობენ.

ინკლუზია და ქცევა

წუხილის საგანია ბავშვების ქცევაზე გავლენის მოხდენაც. თუმცა ინკლუზიური განათლება ხელს უწყობს პოზიტიური ქცევის განვითარებას, მათ შორის, დამოუკიდებლობის, მოთმინების, სხვისი განსხვავებულობის მიღებისა და საჭიროებებისადმი პასუხისმგებლობის განვითარებას.

კომუნიკაციის, ენისა და ფიზიკური განვითარება

 ინკლუზიისას მდიდრდება დანარჩენი ბავშვების ენისა და მეტყველების უნარები და ასევე, კვლევების მიხედვით, უმჯობესდება მათი ფიზიკური განვითარებაც.

ინკლუზია და ბულინგი

კვლევების მზარდი რაოდენობა ავლენს საინტერესო მიგნებას იმის შესახებ, რომ უფრო მეტია ბულინგის ალბათობა სეგრეგირებულ გარემოში, ვიდრე იქ, სადაც ინკლუზიური განათლებაა დანერგილი. ინკლუზიური განათლება უზრუნველყოფს სოციალურ და ემოციურ განვითარებას, მეგობრული ურთიერთობების, ემპათიის ჩამოყალიბებას, რაც სეგრეგირებულ გარემოში ვერ მოხერხდებოდა. ის უზრუნველყოფს მიკუთვნებულობის განცდას ბავშვებში, რაც იდენტობისა და პოზიტიური თვითშეფასების ფორმირების წინაპირობაა.

სხვადასხვა სოციალურ გარემოში გარკვეული თვალსაზრისით განსხვავებულის დანახვისას ჩვენ ჯერ კიდევ გვაქვს გაოცების რეაქცია; ვარქმევთ მას ახალ, უცნაურ სახელს, რაც სტიგმატიზაციის წინაპირობას ქმნის. ადრეული ინკლუზიური განათლება კი არის წინაპირობა იმისა, შეიქმნას იმგვარი ჰუმანური საზოგადოება, რომელშიც განსხვავებულობა გაოცებისა და გაკვირვების საგანი არ იქნება და ის ისეთივე ჩვეულებრივ მოვლენად იქნება აღქმული, როგორც, მაგალითად, თაფლისფერი თვალები. დისკრიმინაციის ყოველგვარი ფორმისაგან თავისუფალი საზოგადოების კონტურები ადრეული ასაკიდანვე იკვეთება და ყალიბდება. ადრეული განათლების პროფესიონალებს – პედაგოგებს ამ პროცესში მძლავრი და ფუნდამენტურად მნიშვნელოვანი როლი აქვთ.

როგორ მივხვდეთ, ნამდვილად ვახორციელებთ თუ არა ინკლუზიას? ახალ ზელანდიაში მშობლებსა და ადრეული ასაკის ბავშვებთან მომუშავე სპეციალისტების კვლევის შედეგად იდენტიფიცირდა ის ფაქტორები, რომლებიც ამის განსაზღვრაში დაგვეხმარება. ამ კვლევის შედეგები თავისუფლად შეგვიძლია განვაზოგადოთ და ვუპასუხოთ ჩვენს კითხვას, როდის ხორციელდება ნამდვილი ინკლუზია:

• როდესაც ბავშვები და მშობლები არიან მიღებულები, როგორც საზოგადოების ღირებული წევრები და გრძნობენ მიკუთვნებულობას;
• ინკლუზია აღიქმება, როგორც ჩვეულებრივი, ორდინალური მოვლენა და ცხოვრების ნაწილი;
• როდესაც მიესალმებიან მშობლების ჩართვასა და კოლაბორაციას;
• როდესაც თანატოლების მიმღებლობა და სოციალური ერთობა წახალისებულია;
• როდესაც პირობები ბავშვის მისაღებად არაა დაწესებული და მის ყოფნას ნებისმიერ დროს მიესალმებიან;
• ადაპტაციები განხორციელებულია;
• ადრეული განათლების სპეციალისტები მუშაობენ იმისთვის, რომ მხარი დაუჭირონ მშობლებს და გაუწიონ ადვოკატირება;
• ქმნიან საჭირო რესურსებს, ცვლიან გარემოს და მოიძიებენ დაფინანსებას საჭიროების მიხედვით;
• ყველა თანამშრომელი ჩართულია ყველასთან. მაგალითად, დამხმარე სპეციალისტების მხარდაჭერას იყენებენ ნებისმიერი საჭიროების დროს, ასევე, გარე და მოწვეული სპეციალისტები მუშაობენ მასწავლებლებთან ინკლუზიური განათლების მხარდასაჭერად.

ინკლუზია ყველას ეხება. ჩვენ ყველა „ჩვენ“ ვართ. ესაა ღირებულება და ხედვა, რომელიც ჩვენი განვითარებულ და ჰუმანურ საზოგადოებად ჩამოყალიბების ნიშანია და მნიშვნელოვანია, გავაცნობიეროთ, რომ ეს პროცესი ადრეული ასაკიდანვე იწყება.

გამოყენებული ლიტერატურა:

Ardic, A. 2014. A Practical Guide to Early Childhood Inclusion: Effective Reflection. International Journal of Early Childhood Special Education.

Blackburn, C. 2016. Early Childhood Inclusion in The United Kingdom. Infants and Young Children.

Cologon, K. 2014. Better Together: Inclusive Education in The Early Years. Oxford University Press.

European Agency for Special Needs and Inclusive Education. 2017. Inclusive Early Childhood Education: New Insights and Tools – Final Summary Report.

Rietveld, C.M. 2010. Early Childhood Inclusion: The Hidden Curriculum of Peer Relationships. New Zealand Journal of Educational Studies.

MacArthur, J. 2009. Learning Better Together.

ალბათ ბევრ თქვენგანს სმენია საკმაოდ ეფექტური და საინტერესო სასწავლო მეთოდის – ლიტერატურული სასამართლოს შესახებ, რომელსაც საგაკვეთილო პროცესში აქტიურად იყენებენ ფილოლოგები და სამოქალაქო განათლების პედაგოგები. მის შესახებ პირველად მეც ჩემი ერთ-ერთი კოლეგის, ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებლის გაკვეთილიდან შევიტყვე. მასწავლებლის მიერ კარგად დაგეგმილი და ორგანიზებული, ხოლო მოსწავლეების მიერ შემოქმედებითად და დახვეწილად შესრულებული ეს მეთოდი მაშინვე იქცა ჩემთვის შთაგონების წყაროდ. რატომ არ შეიძლება სასამართლო პროცესები გავმართო ბიოლოგიის გაკვეთილებზეც? დიახ, სასამართლო პროცესები – ბრალდებულების, მოსამართლის, პროკურორებისა და ადვოკატების მონაწილეობით, მით უფრო, როცა საბრალდებო საქმეების დეფიციტს ნამდვილად არ ვუჩივით ბიოლოგიის საგანში როგორც საბაზო, ისე საშუალო საფეხურზე და არც დაწყებითი საფეხურის ბუნებისმეტყველებაა ღარიბი ამგვარი საკითხებით.

რა მიზანს ემსახურება ბიოლოგიის გაკვეთილში სასამართლო პროცესის ჩართვა? – პირველი, რაც საკუთარი გამოცდილებიდან მახსენდება არის ის, რომ მეთოდი შეიცავს შეჯიბრებისა და როლური თამაშის ელემენტებს, რაც მოსწავლეებში ყოველთვის იწვევს დიდ ინტერესს, ზრდის საგაკვეთილო პროცესში მათ ხალისით მონაწილეობას და უბიძგებს გონებრივი შესაძლებლობების მობილიზებისა და კრეატიული აზროვნებისაკენ.

გარდა ამისა, ზემოაღნიშნული მეთოდი შეიძლება დაგვეხმაროს როგორც კონკრეტულად ბიოლოგიის სტანდარტით განსაზღვრული ხანმოკლე თუ გრძელვადიანი მიზნების განხორციელებაში, ისე მოსწავლეებში ზოგადი უნარ-ჩვევების ჩამოყალიბებაში, კერძოდ:

• მოსწავლეს უჩნდება ინტერესი ცოცხალი სამყაროს და შესაბამისად, ბიოლოგიის შესწავლის მიმართ;
• მოსწავლეს უყალიბდება გარემოს დაცვისა და მდგრადი განვითარების მნიშვნელობის მიმართ დამოკიდებულება (მაგალითად, როდესაც ასაბუთებს ბუნებასა და ადამიანისთვის მიკროორგანიზმების მნიშვნელობას, საბოლოოდ იაზრებს მათი მრავალფეროვნების შენარჩუნების მნიშვნელობას);
• მოსწავლე უკეთესად ითვისებს ახალ ბიოლოგიურ ცნებებს და იძენს დარგობრივი ენით ოპერირების უნარს;
• მოსწავლე აცნობიერებს ბიოლოგიის გამოყენებით ასპექტებს და აფასებს მათ მნიშვნელობას საკუთარი კარიერული წინსვლისთვის, ბიზნესის წარმოებისთვის, ჯანდაცვისა და მთლიანად საზოგადოების კეთილდღეობისთვის (მაგალითად, სოკოების, მცენარეებისა და ცხოველების სასარგებლო მხარედ ზოგიერთი მოსწავლე ასახელებს მათი საშუალებით მცირე ბიზნესის წარმოებას, მომავალი პროფესიის არჩევას და სხვ.);
• მოსწავლე სწავლობს არგუმენტირებულად მსჯელობას, შემოქმედებითად და კრიტიკულად აზროვნებას, საკუთარი მოსაზრებების დაცვას, კამათის კულტურას, ობიექტურად შეფასებას და სხვა.

როდის არის მიზანშეწონილი აღნიშნული მეთოდის გამოყენება? – აუცილებლად ერთი ან რამდენიმე თემის შემაჯამებელ ეტაპზე, როცა მოსწავლეებს უკვე დაუგროვდათ ვრცელი პრაქტიკულ-თეორიული ცოდნა და სათანადოდ იყენებენ ახალ ცნებებსა თუ ტერმინოლოგიას.

რომელ კლასებში შემიძლია ბიოლოგიის გაკვეთილებზე სასამართლო პროცესების გამოყენება? – როგორც ზემოთ უკვე აღვნიშნე, ე.წ. საბრალდებო საქმეები ბიოლოგიაში იმდენად მრავალრიცხოვანია, რომ მეთოდის გამოყენება შესაძლებელია საბაზო და საშუალო საფეხურის ნებისმიერ კლასში. თუმცა, საკუთარი გამოცდილებით გირჩევთ, აქტიურად დაგეგმოთ და განახორციელოთ მე-7 კლასში ყველა თემის ბოლოს. იგი განსაკუთრებით ეფექტური და შედეგიანია დასაწყისში, როცა მოსწავლეები ეცნობიან მიკროორგანიზმებს. საქმე ისაა, რომ ცნება „მიკროორგანიზმი“ სტერეოტიპულად უარყოფით ასოციაციებს იწვევს ადამიანთა უმრავლესობაში. მიუხედავად იმისა, რომ თემის ფარგლებში საკმაოდ ვრცლად მიმოიხილება მიკრობების სასარგებლო თვისებები, თემის ბოლოს მოსწავლეთა ცნობიერებაში მაინც აქტიურ ფაზაში რჩება მათზე უარყოფითი წარმოდგენა და ზიანის მომტანი „დამნაშავის“ პროფილი. სწორედ ამიტომ, „მიკრობების სასამართლო“ პირველი ეფექტიანი პროცესია მოსწავლეთა ცოდნის სამყაროში სტერეოტიპების ნგრევის, სიახლეების დანერგვისა და გრძელვადიანი მიზნების მისაღწევად. რაც უფრო ადრეულ ეტაპზე დაიწყებთ აღნიშნული მეთოდის გამოყენებას, ყოველ მომდევნო ჯერზე მით უფრო გაგიადვილდებათ როგორც თქვენ, ისე თქვენს მოსწავლეებს სასამართლო პროცესების სწორად დაგეგმვა და შინაარსიანად წარმართვა, ამა თუ იმ საგანთან ინტეგრირება თუ სხვა მიზნებისთვის გამოყენება.

„ვინ“ შეიძლება იყვნენ სასამართლო პროცესებში მონაწილე პირები?

ბრალდებული – ჩამონათვალი ვრცელია, სიცოცხლის ორგანიზაციის უმდაბლესი საფეხურიდან უმაღლეს საფეხურამდე, ბიოლოგიური სისტემებითა და მოვლენებით, ჩვენს სხეულში თუ მის გარეთ მიმდინარე პროცესებით.

ბრალდებულის შერჩევისას ეცადეთ არჩევანი შეაჩეროთ ისეთ ბიოლოგიურ ცნებებზე, რომლებსაც:

ა) საზოგადოება უმეტესწილად „დამნაშავედ“ მიიჩნევს და ნაკლებად წარმოუდგენია მათი სიკეთე – ვირუსები, ბაქტერიები, სოკოები, ქვეწარმავლები, მწერები, მუტაციები…

ბ) საზოგადოება უმეტესწილად იწონებს და ნაკლებად ფიქრობს მათი მხრიდან ზიანის გამოწვევაზე – მცენარეები, ფრინველები, ძუძუმწოვრები, ვიტამინები, გენები…

მოსამართლე – პასუხისმგებელია სასამართლო პროცესის მიმდინარეობისას წესების დაცვაზე, ისმენს და აფასებს მოსწავლეთა პასუხებს და აკეთებს დასკვნას.

დასაწყისში მოსამართლის როლს ყოველთვის თავად ვირგებ, რათა მოსწავლეები დააკვირდნენ, რა ფორმით ხდება მისაღები პასუხების ჩამოყალიბება და მათი კლასიფიცირება – ბრალის წარდგენად თუ დაცვად. გარდა ამისა, მასწავლებელი გაცილებით ობიექტურია, ვიდრე ნებისმიერი მოსწავლე, ამიტომ მონაწილეებს არ აქვთ მოსამართლის მხრიდან მიკერძოებულობის განცდა, შესაბამისად, აქტიურობენ დიდი მონდომებითა და მოტივაციით.

მნიშვნელოვანია, რომ მასწავლებელმა პასუხები ლაკონიურად ჩაინიშნოს მოსწავლეებისათვის თვალსაჩინო ადგილას (მაგალითად დაფაზე), რადგან:

• მეთოდს ერთგვარი შეჯიბრების სახე აქვს და იმარჯვებენ ადვოკატები ან პროკურორები იმის მიხედვით, თუ სასამართლო პროცესის დასრულებისას ვის მეტი სასარგებლო ან საზიანო მტკიცებულება ექნება დასახელებული ბრალდებულის შესახებ. ამიტომ ცალ-ცალკე უნდა იქნეს ჩამოწერილი დადებითი და უარყოფითი მნიშვნელობის მქონე პასუხები. შეჯიბრების ჟინი და გამარჯვების სურვილი ხელს უწყობს მოსწავლეების აზროვნების გააქტიურებას, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ხედავენ და რაოდენობრივად აფასებენ – ახლოს არიან გამარჯვებასთან თუ არა.
• მოსწავლეთა ნაწილი ნაკლებად არის ყურადღებით და იმეორებს სხვების მიერ უკვე გაცემულ პასუხს. ეს კი იწვევს კამათს და დროის ფუჭად დაკარგვას.

აღსანიშნავია, რომ ამ ფუნქციის შესრულება შეგიძლიათ დაავალოთ მდივან მოსწავლეს, რომელიც ვალდებულია ყურადღებითა და სწორი ფორმით ჩანიშნოს პასუხები.

პროკურორი – ცდილობს ბრალდებული წარმოაჩინოს რაც შეიძლება უარყოფითი კუთხით. მაგალითად, მიკრობების ან მუტაციების გასამართლების დროს საუბრობს მხოლოდ მათ მიერ გამოწვეული სხვადასხვა ზიანის შესახებ.

ადვოკატი – ცდილობს ბრალდებული წარმოაჩინოს რაც შეიძლება დადებითი კუთხით. მაგალითად, მიკრობების გასამართლების დროს საუბრობს მხოლოდ მათ სასარგებლო მნიშვნელობაზე როგორც ბუნებისთვის, ისე ადამიანისთვის; მუტაციების გასამართლების დროს წინა პლანზე წამოწევს მუტაციების მნიშვნელობას სიცოცხლის ბიომრავალფეროვნებაში.

როგორ ვარჩევთ პროკურორებსა და ადვოკატებს? – ვარიანტები მრავალფეროვანია: შეგიძლიათ გამოიყენოთ კლასის დაყოფის თქვენთვის უკვე კარგად ნაცნობი მეთოდები (მაგალითად, შემთხვევითობის პრინციპით, სიის მიხედვით, თქვენი ან მოსწავლეების სურვილის შესაბამისად და სხვ.). პირადად მე, საწყის ეტაპზე, როცა მოსწავლეებს პირველად ვაცნობ აღნიშნულ მეთოდს, მეტ თავისუფლებას ვთავაზობ მათ, კერძოდ – არ გვაქვს მკაცრად განსაზღვრული, თუ რომელი მოსწავლე ვის როლს შეასრულებს. ამ შემთხვევაში, მოპასუხე მოსწავლე თავად ირჩევს პროკურორის როლშია თუ ადვოკატის, ამასთან, მას შეუძლია ერთი სასამართლო პროცესის ფარგლებში როლები ცვალოს. ამგვარი თავისუფალი არჩევანის უფლება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დაბალ კლასებში, რამდენადაც ზოგიერთ მოსწავლეს უჭირს, სწორად განსაზღვროს თავისი პასუხით დადებითი შეფასება თქვა თუ უარყოფითი, შესაბამისად, აკვირდება და სწავლობს პასუხების კლასიფიცირებას – ბრალს წარადგენს თუ იცავს. მოგვიანებით, რა თქმა უნდა, სჯობს კლასის დაყოფა მკაცრად განისაზღვროს, რათა თითოეულმა მხარემ უკეთ გაითავისოს დაკისრებული მოვალეობა და მეტი პასუხისმგებლობით მოეკიდოს თავის როლს.

შემიძლია თუ არა სასამართლო პროცესის დასასრულ მოსწავლეთა შეფასება? – რა თქმა უნდა, შეფასება ამ შემთხვევაშიც მთლიანი პროცესის განუყოფელი კომპონენტია, შეგიძლიათ გამოიყენოთ როგორც განმავითარებელი შეფასების მრავალფეროვანი ინსტრუმენტები, ისე განმსაზღვრელი შეფასების რუბრიკები, რომლებსაც მოსწავლეებს წინასწარ გააცნობთ.

დაბოლოს, ბიოლოგიის გაკვეთილებზე სასამართლო პროცესის გამართვა შეგიძლიათ როგორც სპონტანურად (კლასის განსაკუთრებულად ორგანიზებისა და დამატებითი დროის ხარჯვის გარეშე), ისე წინასწარი დაგეგმვით (მოსწავლეთა ჩაცმულობის, კლასის ორგანიზების, საკლასო ოთახის მოწყობისა და როლების მკაცრად განაწილების გათვალისწინებით). ჯერჯერობით აღნიშნულ მეთოდს აქტიურად ვიყენებ მხოლოდ ბიოლოგიის გაკვეთილებისათვის, მაგრამ ალბათ განსაკუთრებულად, საინტერესო იქნება მისი ინტეგრირება ბიოლოგიასა და სხვა საგანში, მაგალითად, სამოქალაქო განათლებაში.

სტატიაში განხილულია, როგორ შეიძლება ენდოკრინული სისტემის სწავლებისას ქეის-სტადის (Case Study)  გამოყენება  და გაკვეთილის გარდაქმნა ინტერაქციულ, კვლევით და არგუმენტაციაზე დაფუძნებულ პროცესად.

ქეისებით სწავლება (Case-based Learning) ბიოლოგიაში ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური მეთოდია, რადგან თეორიულ ცოდნას რეალურ ცხოვრებასთან აკავშირებს. ენდოკრინული სისტემის სწავლებისას ეს განსაკუთრებით მუშაობს, რადგან ჰორმონალური დისბალანსი  პირდაპირ აისახება ადამიანის გარეგნობასა და ქცევაზე.სტრუქტურა ხელს უწყობს ცოდნის სიღრმისეულად გააზრებას, კრიტიკული აზროვნების განვითარებასა და მეცნიერული მსჯელობის კულტურის ჩამოყალიბებას.ენდოკრინული სისტემის შესწავლა ხშირად რთულია მოსწავლეებისთვის ტერმინოლოგიის სიმრავლის გამო. ქეის-მეთოდი კი საშუალებას გვაძლევს, მოსწავლე “დიაგნოსტიკოსის” როლში ჩავაყენოთ.

1. რატომ არის ეს მეთოდი ეფექტური?

• ასაკობრივი ფსიქოლოგია: მოზარდებს (განსაკუთრებით მე-9 კლასში) აინტერესებთ საკუთარი სხეული და ცვლილებები. რეალური ისტორიები მათში ემპათიასა და ინტერესს აღვიძებს.
• ეროვნული სასწავლო გეგმა: ხელს უწყობს ფუნქციური უნარების განვითარებას (ანალიზი, მიზეზ-შედეგობრიობა).

ენდოკრინული სისტემის სწავლების მეთოდოლოგიური ჩარჩო :

მასწავლებელი პროცესს  იწყებს  დაკვირვებით, შემდეგ გადადის ანალიზზე, ახსნაზე და ბოლოს არგუმენტაციაზე, მოსწავლე თანდათანობით იძენს უნარს დაინახოს მიზეზ-შედეგობრივი კავშირები და დაასაბუთოს საკუთარი აზრი.

ასეთი მიდგომა განამტკიცებს სწავლების აქტიურ, კვლევით ხასიათს და აყალიბებს მოსწავლეს როგორც აზროვნების დამოუკიდებელ სუბიექტს.

1. მიზნობრივი ორიენტირები

• ცოდნა: ჰორმონების როლი ჰომეოსტაზის შენარჩუნებაში.
• გააზრება: კავშირი ჯირკვლის ფუნქციასა და ორგანიზმის გარეგნულ/ფიზიოლოგიურ მდგომარეობას შორის.
• ანალიზი: კლინიკური სიმპტომების საფუძველზე ჰიპოთეზის ჩამოყალიბება.

I ეტაპი        

აქტივობა-დაკვირვება,აღწერა, დაჯგუფება

თემა: ენდოკრინული ჯირკვლები

მიზანი: სხვადასხვა ტიპის ჯირკვლების სტრუქტურის ამოცნობა,დაჯგუფება და განსხვავებების დანახვა

მოსწავლეების აკვირდებიან ფოტოებს ,ამოიცნობენ მათზე დატანილ ჯირკვლებს, აჯგუფებენ ეგზოკრინულ და ენდოკრინულ ჯგუფებად.პასუხობენ კითხვებს.

1. ჩამოთვალეთ ენდოკრინული სისტემის ჯირკვლების ძირითადი განმასხვავებელი ნიშნები?
2. რომელი ჯირკვლებია წარმოდგენილი ვიზულაურ მასალაზე?
3. რომელ ჯგუფებად დაყავით მოცემული ჯირკვლები?
4. განსაზღვრეთ მულაჟზე ჯირკვლის დაახლოებითი მდებარეობა?

შედეგი: მოსწავლე სწავლობს ინფორმაციის ვიზუალურ აღქმას, აღწერასა და ცოდნის მობილიზებას.

I I ეტაპი

აქტივობა 2 — ანალიზი და ახსნა

თემა: ენდოკრინული ჯირკვლების ფუნქცია
მიზანი: სტრუქტურისა და ფუნქციის ურთიერთკავშირის გააზრება/ქეისის წარდგენა: მოსწავლის ინტერესის გაღვიძება და პრობლემის იდენტიფიცირება.
ფორმატი: წყვილებში ან მცირე ჯგუფებში

ჯგუფები ირჩევენ ქეისების ბარათებს და ახდენენ მასში მოცემული ანამნეზის იდენტიფიცირებას.https://docs.google.com/document/d/1qlVGhErkmH0JBV4_70x1KW0Ivsf3Ybr8/edit?usp=sharing&ouid=116950393428726554398&rtpof=true&sd=true

რჩევა მსაწავლებლისთვის:

 ანამნეზის (ქეისის) სტრუქტურა

კარგი ანამნეზი უნდა შედგებოდეს სამი ნაწილისგან:

• კონტექსტი (პერსონა): ვინ არის ის? (მაგ. 10 წლის გოგონა, 40 წლის მამაკაცი). ასაკს მნიშვნელობა აქვს ენდოკრინოლოგიაში.
• ობიექტური ნიშნები: რასაც თვალით ვხედავთ (მაგ. კანის ფერი, სიმაღლე, თვალების ფორმა).
• სუბიექტური ჩივილები: რას გრძნობს პაციენტი (მაგ. წყურვილი, შიში, დაღლილობა).

მოსწავლე გამოყოფს მთავარ სიმპტომებს მეორეხარისხოვანისგან.

აქტივობა 3 — ახსნიდან არგუმენტაციამდე

თემა: ჰორმონების როლი ჰომეოსტაზის შენარჩუნებაში

მეთოდი: “არგუმენტირებული დებატები”
მიზანი: ჰორმონების მუშაობის  მნიშვნელობის გააზრება .

ჯგუფები არჩეული ქეისების მიხედვით პასუხობენ კითხვებე.

1. აქტივობის არსი: “რა მოხდება, თუ…?”/ ,,როგორი იქნება შენი რეკომენდაციები პაციენტებისთვის?“

მოსწავლეებმა უნდა ახსნან, რომელი ჰომეოსტაზური ბალანსი დაირღვა მათ მიერ განხილულ ქეისებში და რატომ ვერ აღადგინა ორგანიზმმა ის დამოუკიდებლად.რა რეკომენდაციების გაცემა შეუძლიათ მოცემული ქეისების მიხედვით -კონკრეტული პაციენტისთვის.

შემდეგ მოსწავლეები აყალიბებენ არგუმენტირებულ დასკვნებს — ახსნიდან გადადიან არგუმენტაციაზე.

აქტივობის შედეგი :

• მოსწავლემ შეძლო: სიმპტომის მიღმა დაინახა სისტემური დარღვევა.
• არგუმენტაცია: მოსწავლე იყენებს ტერმინებს: კონცენტრაცია, რეაქცია, კომპენსაცია, უკუკავშირი.
• გააზრება: ჰორმონი არ არის “კეთილი” ან “ბოროტი” ნივთიერება – ის არის სიგნალი, რომლის სიჭარბეც ან ნაკლებობაც ანგრევს სისტემას.
• ცოდნის პრაქტიკულ გამოყენება:ბიოლოგიური თეორია აქციოს “ჯანმრთელობის ფორმულად”, რაც ზრდის მის პასუხისმგებლობას საკუთარი და სხვისი ჯანმრთელობის მიმართ.

აქტივობა 4: სტრატეგიული დისკუსია(„ენდოკრინოლოგთა  კონსილიუმი: ვინ მართავს სხეულს?“)

მიზანი: კრიტიკული აზროვნება, ჰიპოთეზების შეჯერება და ეთიკური ბიოლოგიური მსჯელობა.

1. სადისკუსიო საკითხი (პროვოკაციული კითხვა)  – არის თუ არა ადამიანი თავისი ჰორმონების “მძევალი”? (მაგალითად: თუ მოზარდის აგრესია ჰორმონების ბრალია, არის თუ არა ის პასუხისმგებელი თავის საქციელზე?).

დისკუსია რომ “მშრალი” არ იყოს, ჯგუფებს გაანაწილეთ როლები: მაგალითად, “ბიოლოგები” (რომლებიც ამართლებენ ქცევას ჰორმონებით), “ეთიკოსები” (რომლებიც პასუხისმგებლობაზე საუბრობენ)

შედეგი: მოსწავლე სწავლობს არგუმენტირებულად მსჯელობას, განსხვავებული აზრის პატივისცემას და მეცნიერული მსჯელობის წესებს.

. მოსწავლე აანალიზებს ენდოკრინული სისტემის გავლენას ადამიანის ფსიქო-ემოციურ მდგომარეობაზე.

საბოლოოდ კონსილიუმის მონაწილეების ავსებენ ოქმს,, ენდოკრინოლოგის სამუშაო ოქმი“-(თანდართული აქვს ქეისებს-იხ.ბმულზე)თითოეული ქეისის მიხედვით .ეს არის ე.წ. “რეფლექსიის” საუკეთესო ფორმა. ექიმის ამპლუაში შესვლა (როლური თამაში) ზრდის მოტივაციას და პასუხისმგებლობას. თანაც, დოკუმენტაციის შევსება მათში იმ “სერიოზულობის” განცდას ბადებს, რაც ასე ძალიან უყვართ მოზარდებს.

შეფასების რუბრიკა:https://docs.google.com/document/d/1-VK4Skd-pdKB6DQN9fDTPMWdGYMjf2HF/edit?usp=sharing&ouid=116950393428726554398&rtpof=true&sd=true

 დაკვირვებიდან არგუმენტაციამდე გამართული სწავლება ქმნის სრულ შემეცნებით ციკლს, სადაც მოსწავლე თანდათანობით ვითარდება შემხედვარედან მკვლევარად.
თვალსაჩინოება ამ პროცესში წარმოადგენს იმ ხიდს, რომელიც აკავშირებს თეორიას პრაქტიკასთან, ტექსტს რეალობასთან და ცოდნას აზროვნებასთან.

მასწავლებელი, რომელიც იყენებს ამ მოდელს, ხელს უწყობს არა მხოლოდ ბიოლოგიური ცოდნის დაუფლებას, არამედ კრიტიკული აზროვნების, კომუნიკაციისა და არგუმენტირების უნარების განვითარებას — უნარებს, რომლებიც განსაზღვრავენ მოსწავლის მომავლის ინტელექტუალურ და სოციალურ წარმატებას.

„ასეთი გაკვეთილების მერე ბავშვებს ბიოლოგია კი არ ეზარებათ, არამედ აფასებენ მას, როგორც სიცოცხლის მართვის ხელოვნებას.“