ზაფხული მეცადინეობის დრო არ არის, ამაზე უკვე შევთანხმდით მე და ჩემი, აწ უკვე მეცხრეკლასელი, ჩვეულებრივი თინეიჯერი, ჩვეულებრივი ზარმაცი, ჩველებრივად მარადიულად გადაღლილი.

მაგრამ დედას რა მოასვენებს, რომ ზაფხულის თავისუფალი საათები რაღაც სასარგებლოსაც არ დაუთმოს.

„ვეფხისტყაოსნის“ მნიშვნელოვანი ნაწილი წინა კლასებში გაიარეს, წინ მეცხრე კლასია და, რასაკვირველია, კურიკულუმის ნაწილი აუცილებლად დაეთმობა მთავარ ქართულ წიგნს, ამ ყველაზე საინტერესო, თავბრუდამხვევ, შთამბეჭდავ პოემას.

ამას წინათ ჩემი ბავშვობის სახლი გავყიდე და სხვა ნივთებთან ერთად, ძველი ჭადრაკიც წამოვიღე – ჩემი ბავშვური ფანტაზიის საბადო.  ჩვეულებრივი ფიგურებისგან განსხვავებით, სპილოსძვლის ეს ნაკეთობა მეფეებისა და დედოფლების, სარდლებისა და მათი ბედაურების ზუსტ, გამოკვეთილ ანალოგიას წარმოადგენს. ჰოდა, ეს ჭადრაკი იყო ჩემი მთავარი მოგზაურობა ზღაპარში.  დედა იშვიათად მაძლევდა უფლებას ამ ჭადრაკით მეთამაშა, მითუფრო, რომ დიდი მოჭადრაკე არასდროს ვყოფილვარ, უფრო სხვანაირად ვთამაშობდი – ჩემს საჭადრაკო დაფაზე მეფეებს დედოფლები უყვარდებოდათ, ზოგჯერ ამირსპასალარებსაც…ლანსელოტისა და გვინივერას ამბით ვიყავი გატაცებული, რომანტიკული თინეიჯერი გახლდით.

ჭადრაკი შინ წამოვიღე, გავხსენი და მტვერი გადავწმინდე, კიდევ ერთხელ დავტკბი ბავშვობის მოგონებებით. რამდენიმე ფიგურა აკლია, ერთიც გაბზარულია. ჭადრაკს ვერ ვითამაშებთ, ისედაც არ ვარ დიდი მოთამაშე, როგორც უკვე გითხარით.

სანამ შევინახავდი, ერთხელ კიდევ მოვესიყვარულე ბავშვობის საყვარელ სათამაშოს და უცებ, იდეამ გამკრა- როგორი შესანიშნავი ილუსტრაციაა „ვეფხისტყაოსნის“, უფრო სწორად, ორი სამეფოსი – არაბეთის და ინდოეთის, თეთრი და შავი სამყაროების…

ჩემი მეცხრეკლასელი ბიჭი წინ დავისვი, ჭადრაკის ფიგურები დაფაზე დავაწყვე და „ვეფხისტყაოსნის“ გამეორებას შევუდექით, კერძოდ, ორი სამეფოს- არაბეთისა და ინდოეთის დახასიათებას, პერსონაჟების გახსენებას, სიუჟეტის თხრობას.

აბა, დააკვირდით? სინამდვილეში, ინდოეთის სამეფო ხომ არაბეთის ანარეკლია, ოღონდ მრუდე, დაზიანებულ სარკეში. არაბეთში ყველაფერი იდეალურადაა, ინდოეთში – სულაც არა. დიდი განსაცდელი  ინდოეთის სამეფოს  ამიტომ  ხომ არ ატყდება თავს? ერთი ამბის ორგვარად წაკითხვის ვერსია ხომ არ გვაქვს?

რატომ ვერ ახერხებს ფარსადანი თავისი ქალი გაამეფოს, მაშინ, როდესაც როსტევანი ბედნიერია, რომ სამეფოს ჭკვიანი მეფე მოუძებნა თინათინის სახით.

არადა, ინდოეთის მეფემ სამეფოდ შეგულებული ტარიელი ხომ იმიტომ დატოვა ტახტის გარეშე, რომ მემკვიდრე ეყოლა – ქალი. ხომ გახსოვთ, ჯერ მემკვიდრედ გაზრდის ტარიელს, მერე- გადაიფიქრებს. „„საპატრონოდ მზრდიდეს სრულთა ლაშქართა და ქვეყანათად“ -უამბობს ტარიელი ავთანდილს. მერე კი „მეფე ქალსა ვით ხედვიდა მეფობისა ქმნისა მწრთომსა, მამასავე ხელთა მიმცეს“ და ა.შ. ბოლოს კი, სულაც ასეთ გადაწყვეტილებას იღებს: „აწ ქალისა ჩვენისათვის ქმარი გვინდა სად მოვნახოთ, რომე მივსცეთ ტახტი ჩვენი, სახედ ჩვენად გამოვსახოთ…

რატომ აძლევს თავს უფლებას ამოდენა მეფე, უკითხავად მოიყვანოს უცხოტომელი სასიძო?

განა შეიძლება ხელმწიფემ ამდენჯერ შეიცვალოს აზრი?

მოკლედ, ინდოეთი არაბეთის „ბნელი“, არეული, პრობლემური ვერსიაა. ის, რაც თინათინს მარტივად ერგება, ნესტანს- ქაჯეთში გამოკეტვის ფასად უჯდება. ის, რასაც ავთანდილი მშვიდი სიბრძნით აღწევს, ტარიელს- უმისამართო ხეტიალად გადაექცევა. ერთ მხარეს- სრული პატივისცემაა, მეორე მხარეს-ავტორიტარული, ერთპიროვნული, ცვალებადი და ზოგჯერ დაუფიქრებელი გადაწყვეტილებები.

არაბეთი – გამჭვირვალე და სტაბილური სამეფოა. მეფე სიბრძნით მართავს, გადაწყვეტილებები თანხმობით მიიღება.ინდოეთი – ავტორიტარული და ქაოსური გარემოა. მეფე ერთპიროვნულად წყვეტს, ზოგჯერ დაუფიქრებლადაც. ალბათ სწორედ ამიტომ, გამარჯვებით დაბრუნებულ გმირებს ფარსადანი ცოცხალი აღარ ხვდება, თითქოს ის გამარჯვების სიხარულს არ იმსახურებს, ნესტანისა და ტარიელის ძებნა, მათზე დარდი გადაიყოლებს.

მოკლედ, კიდევ ბევრი საინტერესო დეტალი გამოიკვეთა ჩვენი „ვეფხისტყაოსნობანას“ თამაშისას, ნათელისა და ბნელის დაპირისპირების რუსთველისეული კონცეფცია თუ  პოემის პერსონაჟთა რთული ბედის ათასგვარი ინტერპრეტაცია. ბევრი იდეა თუ კომენტარი ჩემს ზარმაც თინეიჯერს ეკუთვნოდა, ჭადრაკის დაფაზე პერსონაჟების ბედის განხილვამ ისე გაიტაცა, რომ რამდენიმე დღის შემდეგ თამაშის გამეორებაც შემომთავაზა.

სცადეთ, იქნებ თქვენთანაც გაამართლოს.

თანამედროვე საგანმანათლებლო სივრცეში კრიტიკული აზროვნების განვითარება ერთ-ერთ ძირითად გამოწვევას წარმოადგენს. ეროვნული სასწავლო გეგმა  ითვალისწინებს უნარებზე ორიენტირებულ სწავლებას, სადაც კრიტიკული აზროვნება ერთ-ერთი ძირითადი ფუნქციური კომპეტენციაა.

განათლების ძირითადი ამოცანა არის აზროვნების სტრატეგიების გამომუშავება, შემეცნებითი თვითრეგულაცია და შემოქმედებითი საქმიანობის წახალისება. სწორედ ამ მიზნებს ემსახურება კრიტიკული აზროვნების განვითარება.

კრიტიკული აზროვნება წარმოადგენს მაღალ ინტელექტუალურ უნარს, რომელიც მოიცავს შეკითხვების დასმას, ინფორმაციის წყაროების შეფასებას, დასკვნების გამოტანას და სხვადასხვა მოსაზრებების შეთავსებას. განათლების პროცესში მისი განვითარება მნიშვნელოვანია როგორც თეორიული ცოდნისთვის, ისე პრაქტიკული უნარების გაძლიერებისთვის. კრიტიკული აზროვნება ხელს უწყობს მოსწავლეს, გახდეს ინფორმირებული, პასუხისმგებლიანი და შემოქმედებითი მოქალაქე — რაც მნიშვნელოვანია პიროვნული განვითარებისთვის და დემოკრატიული საზოგადოების მშენებლობისთვის.

მოსწავლეში კრიტიკული აზროვნების განვითარება მიზნად ისახავს:

• ინფორმაციის აღქმის ეფექტურობის გაზრდას;
• ინტერესის გაზრდას როგორც შესასწავლი მასალის, ასევე თავად სასწავლო პროცესის მიმართ;
• კრიტიკული აზროვნების უნარის განვითარებას;
• საკუთარ განათლებაზე პასუხისმგებლობის აღების უნარის განვითარებას;
• თანამშრომლობითი უნარის განვითარებას;
• სწავლის ხარისხის გაუმჯობესებას;

კრიტიკული აზროვნება განათლებაში მნიშვნელოვანია როგორც  ინტელექტუალური განვითარების თვალსაზრისით, ასევე დემოკრატიული საზოგადოების ფორმირებისთვისაც. მოსწავლე, რომელსაც აქვს კრიტიკული აზროვნების უნარი, ხდება:

• ინფორმაციის მიმღები და შემფასებელი ;
• დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებების მიმღები;
• ინდივიდი, რომელსაც შეუძლია განსხვავებული მოსაზრებების გაანალიზება და ტოლერანტობა.

კრიტიკული აზროვნება არის კომპლექსური გონებრივი პროცესი. ეს უნარი საჭიროა ყველა საგანში, მაგრამ განსაკუთრებული ძალით იკვეთება მუსიკის საგანმანათლებლო სივრცეში – სადაც ინტერპრეტაცია, შეფასება და ემოციურ-კულტურული კავშირები ძალიან დიდ როლს ასრულებს. მუსიკაში ეს ნიშნავს უნარს გააცნობიერო მუსიკალური ნაწარმოების  სტრუქტურა, გაიაზრო მისი შინაარსი და დაასაბუთო საკუთარი პოზიცია არგუმენტირებულად. მუსიკის გაკვეთილები არა მხოლოდ ემოციური და შემოქმედებითი განვითარების, არამედ ლოგიკური, ანალიტიკური და შეფასებითი უნარების ჩამოყალიბების მნიშვნელოვანი სივრცეა. დაწყებით საფეხურზე, კრიტიკული აზროვნება ეხმარება მოსწავლეებს  მუსიკის აღქმაში,  მის გააზრებასა და დამოუკიდებელი ინტერპრეტაციის უნარის განვითარებაში.

მუსიკა, როგორც მრავალდონიანი და ემოციური  დისციპლინა, დიდი პოტენციალითაა დატვირთული კრიტიკული აზროვნების უნარების გასავითარებლად. ხშირად გავრცელებულია მოსაზრება, თითქოს მუსიკა მხოლოდ მეხსიერებაზე  და რიტმზეა ორიენტირებული. რეალურად კი, სწორად დაგეგმილი მუსიკის გაკვეთილი იძლევა საშუალებას, მოსწავლემ შეაფასოს, შეადაროს, გააანალიზოს და საკუთარი არგუმენტი ჩამოაყალიბოს.

მუსიკა, როგორც უნივერსალური ენა — მასში იმალება უზარმაზარი პოტენციალი ანალიტიკური, შეფასებითი და შემოქმედებითი აზროვნების განვითარებისთვის. მუსიკა მოსწავლეს სძენს  ემოციურ გამოცდილებას,  უბიძგებს კითხვების დასმისკენ, დაკვირვებისკენ, მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების პოვნასა და საკუთარი ინტერპრეტაციის გამყარებისკენ.

მიუხედავად იმისა, რომ კრიტიკული აზროვნება ხშირად ასოცირდება ლოგიკასთან, მათემატიკასთან ან სამეცნიერო დისციპლინებთან, მუსიკის გაკვეთილები იდეალურ გარემოს ქმნიან ამ უნარის განვითარებისთვის.  მუსიკაში კრიტიკული აზროვნების ტექნოლოგიები მოიცავს:

• ნაწარმოების ინტერპრეტაციას და მისი მნიშვნელობის ახსნას;
• შესრულებების შედარებას;
• მუსიკალური დეტალების ანალიზს (ტემპი, რიტმი, მელოდია,დინამიკა);
• ემოციების და იდეების იდენტიფიცირებას;
• არგუმენტირებული მსჯელობის განვითარებას ჯგუფურ მუშაობაში;

ჩემ პედაგოგიურ პრაქტიკაში, მუსიკის გაკვეთილებზე, აქტიურად ვიყენებ კრიტიკული აზროვნების ტექნოლოგიას. მისი აქტუალობა განპირობებულია მისი უნივერსალურობით, ნებისმიერ გაკვეთილზე გამოყენებადობით, ეფექტურობითა და პროდუქტიულობით. მოსწავლეებში კრიტიკული აზროვნების ჩამოყალიბებისა და მუსიკის გაკვეთილებზე ტექნოლოგიების სისტემატური გამოყენების შედეგად, შესაძლებელია მოსწავლეების აზროვნების, ანალიზის, გადაწყვეტილებების მიღების, მოქმედების, საკუთარი აზრის გამოხატვის უნარის გაზრდა.

ტექნოლოგია ეფუძნება ანალიტიკურ მიდგომას, მოსწავლესა და მასწავლებელს შორის თანამშრომლობას. კრიტიკული აზროვნების უნივერსალურობა საშუალებას იძლევა გამოყენებულ იქნას მეთოდების, ტექნიკისა და პედაგოგიური მიდგომების დიდი რაოდენობა.

წარმოგიდგენთ მუსიკის გაკვეთილებზე კრიტიკული აზროვნების ტექნოლოგიის მაგალითებს:

I კლასი

თემა: ,,მხიარული  მელოდია“

მიზანი: მოსწავლემ ნაწარმოების  მოსმენის  საფუძველზე დააფიქსიროს აზრი – რატომ შეესაბამება მოცემული მელოდია გაზაფხულს და არგუმენტირებულად დაასაბუთოს საკუთარი პოზიცია.

გონებრივი იერიში აქტივობის  დასაწყისში:

აქტივობის აღწერა:

მოუსმინეთ მუსიკალურ ნაწარმოებს,  მელოდიის ხასიათით  შეაფასეთ წელიწადის დროები .

მოსასმენი მასალა:

ანტონიო ვივალდის ,, გაზაფხული”

ნაწარმოების მოსმენის შემდეგ მოსწავლეები  პასუხობენ შეკითხვებს   ზეპირი დისკუსიით:

• როგორია ამ მელოდიის განწყობა?
• რომელი ფერი შეესაბამება ამ მუსიკას?
• რას გრძნობ ამ მელოდიის მოსმენისას?

• რატომ გგონია, რომ ეს მელოდია გაზაფხულს უხდება?
• რომელი მუსიკალური ელემენტი გამოხატავს გაზაფხულის განწყობას? (მაგ. რიტმი, ტემბრი, ტემპი, მელოდია)
• რომ არ მეთქვა ნაწარმოების სახელწოდება, რას იფიქრებდით – რომელ წელიწადის დროს ეხება? რატომ?

მოსწავლეთა თვითშეფასება:

• დავასახელე მუსიკალური ელემენტი? ✅/❌
• დავასახელე მიზეზი, თუ რატომ ვიგრძენი გაზაფხული? ✅/❌
• შევადარე მუსიკა გაზაფხულის განწყობას? ✅/❌
• შევაფასე ჩემი აზრი? ⭐⭐⭐⭐⭐

შეფასება SOLO ტაქსონომიის მიხედვით:

მასწავლებლის რეფლექსია:

II კლასი

თემა: „როგორი მუსიკა მოუხდება?“

მიზანი:  მოსწავლემ შეძლოს განწყობისა და ემოციის ამოცნობა ვიდეოს მიხედვით, ნაწარმოების მოსმენამდე ვარაუდის ფორმირება, არგუმენტირებული შედარება ორ მუსიკალურ ინტერპრეტაციას შორის და დამოუკიდებელი აზრის ჩამოყალიბება.

გონებრივი იერიში აქტივობის  პროცესში:

აქტივობის აღწერა:

1. მოსწავლეები უყურებენ ხმის გარეშე ვიდეოს( მაგ. მზე ამოდის – ემოციური ფონი)
2. მასწავლებელი აჩერებს ვიდეოს და აცდის მოსწავლეებს საკუთარი ინტერპრეტაციის გადმოცემას.
3. მასწავლებელი ვიდეო ფრაგმენტის  ჩვენებას შეაჩერებს  და სვამს წინასწარ დამუშავებულ კითხვებს.
4. მასწავლებელი მოსწავლეებს უჩვენებს ორ მუსიკალურ ვერსიას:

1. ედვარდ გრიგი ,,დილა”(ორიგინალი)
2. ედვარდ გრიგი ,,დილა” (რემიქს ვერსია).
3. მოსწავლეები აფასებენ, რომელი მუსიკა უფრო მოუხდება ვიდეო სიუჟეტს და რატომ.

გონებრივი იერიში აქტივობის შემდეგ:

მოსწავლეთა თვითშეფასება:

შეფასება  SOLO ტაქსონომიის მიხედვით:

მასწავლებლის რეფლექსია

III კლასი

თემა: „მუსიკა–პოლემიკა: რომელი ვარიანტი სჯობს?“

მიზანი: მოსწავლემ იმსჯელოს ორ განსხვავებულ ინტერპრეტაციაზე, წარმოადგინოს  მოსაზრება და არგუმენტირებული პოზიცია ჩამოაყალიბოს.

გონებრივი იერიში აქტივობის დასწაყისში:

აქტივობის აღწერა:

1. მოსწავლეები უსმენენ ერთსა და იმავე ნაწარმოების ორ განსხვავებულ ვერსიას :

• Johann Sebastian Bach – Partita in c BWV 997 / Preludio
• Johann Sebastian Bach – Partita in c BWV 997 in C minor Remix

2. მოსწავლეები ადარებენ ორ ვერსიას: ტემპის, ჟანრის, განწყობის, ინსტრუმენტების და შთაბეჭდილებების მიხედვით.
3. მოსწავლეები წერენ არგუმენტირებულ მოსაზრებას ან ჯგუფურად აწარმოებენ დისკუსიას კითხვების დახმარებით.

გონებრივი იერიში აქტივობის შემდეგ:

მოსწავლეთა თვითშეფასება:

ჩასვი ✓ შენს პასუხთან შესაბამის გრაფაში:

შეფასება SOLO ტაქსონომიის მიხედვით:

მასწავლებლის რეფლექსია

IV კლასი

თემა: „მუსიკის წერილობითი შეფასება“

მიზანი: მოსწავლემ წერილობით გამოხატოს მოსაზრება მოსმენილ მუსიკაზე, დააფიქსიროს არგუმენტირებული შეფასება და გააკეთოს რეკომენდაცია ან კრიტიკული შენიშვნა.

გონებრივი იერიში გაკვეთილის დასაწყისში:

აქტივობის აღწერა:

1. მოსწავლეები ისმენენ თანამედროვე ახალგაზრდა კომპოზიტორის: ფლინ ჰეის სპენსი Eternal Eclipse – Rival

1. მოსმენის შემდეგ მასწავლებელი აცნობს მოსწავლეებს „მუსიკალური მიმოხილვის“ სტრუქტურას:

• პირველადი შთაბეჭდილება – როგორი შეგრძნება დარჩათ მოსმენის შემდეგ?
• პოზიტიური მხარე – რა მოეწონათ განსაკუთრებით?
• შესაცვლელი ნაწილი – რა შეცვლიდნენ ან რა არ მოეწონათ?
• შემაჯამებელი აზრი – რეკომენდაცია, შეჯამება.

მოსწავლეები დამოუკიდებლად ან წყვილებში ავსებენ მუსიკალური მიმოხილვის ფურცელს.

გონებრივი იერიში აქტივობის შემდეგ:

მოსწავლის თვითშეფასება:

შეფასება SOLO ტაქსონომიის მიხედვით:

მასწავლებლის რეფლექსია

კრიტიკული აზროვნების განვითარება დაწყებით საფეხურზე, წარმოადგენს მნიშვნელოვან პროცესს მოსწავლის პიროვნული, შემოქმედებითი და სოციალური ზრდისთვის. სწორედ ამ ასაკში ხდება ღრმა ემოციური და მსჯელობითი უნარების ფორმირება. მუსიკით მიღებული შთაბეჭდილება, მძლავრ საფუძველს ქმნის დამოუკიდებელი, შემფასებელი და შემოქმედებითი მოქალაქის ჩამოყალიბებისთვის.
მუსიკის გაკვეთილებზე კრიტიკულ აზროვნებაზე ორიენტირებული მიდგომები საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს, იყვნენ კარგი  მსმენელები და ასევე , თავად გახდნენ შეფასების, გააზრებისა და არჩევანის აქტიური ავტორები.

წარმოსახვითი პრაქტიკის საფუძველზე დაკვირვება გვიჩვენებს, რომ სწორად სტრუქტურირებული გაკვეთილები — კითხვებზე დაფუძნებული სწავლება, ვარაუდის დაშვება, შედარება, არგუმენტირებული მსჯელობა და რეფლექსია — მოსწავლეს  ეტაპობრივად გადააქვს ერთგანზომილებიანი აღქმიდან სისტემურ და ღრმა გააზრებამდე. აღსანიშნავია, რომ მოსწავლეთა უმეტესობა აქტიურად ერთვება კრიტიკულ მსჯელობაში მაშინ, როცა მასწავლებელი არ აწვდის მზა პასუხებს.

კრიტიკული აზროვნების განვითარება მუსიკის გაკვეთილზე ქმნის სწავლების ისეთი ტიპის სივრცეს, სადაც ბავშვი მხოლოდ ცოდნის მიმღები კი არა, არამედ — შემფასებელი და შემქმნელია .

წარმოდგენილი პრაქტიკული მაგალითები ცხადყოფს, რომ მუსიკის გაკვეთილებზე კრიტიკული აზროვნების ტექნოლოგიების გამოყენება აუმჯობესებს მოსწავლეთა ანალიტიკურ და შემოქმედებით უნარებს, ამაღლებს მათ თვითშეფასებას და აყალიბებს აქტიურ მოსწავლეს.

ასეთი მიდგომა ხელს უწყობს მოსწავლეზე ორიენტირებული გარემოს შექმნას და თანამედროვე საგანმანათლებლო მიზნების მიღწევას. შესაბამისად, კრიტიკული აზროვნების ინტეგრაცია მუსიკის გაკვეთილებში წარმოადგენს არა მხოლოდ ინოვაციურ, არამედ აუცილებელ გზას დაწყებით განათლებაში.

კაცობრიობის ისტორია შეიძლება სიკეთისა და ბოროტების ბრძოლის ისტორიადაც ჩავთვალოთ. ესაა რელიგიის, ფილოსოფიის, ხელოვნების პრობლემა. მაგალითად, ქრისტიანობა მიიჩნევს, რომ მარჯვენა ლოყაზე გარტყმას, მარცხენის მიშვერით უნდა უპასუხო. ფილოსოფიაში ზნეობრიობად მიიჩნევა ისეთი ქმედება, როცა მეორე ადამიანი შენთვის მიზანია და არა საშუალება, ანუ მას იმავეს უსურვებ, რასაც საკუთარ თავს. პრაქტიკულად ეს ასე გამოიყურება: მე თუ მოვუწოდებ ახალგაზრდას, რომ მან გაიღოს სამშობლოსთვის ყველაზე ძვირფასი, სიცოცხლე; ის მაშინ დამიჯერებს, ზნეობრივად მაშინ ჩათვლის ჩემს ამაღლებულ რჩევასა თუ სულიერ გამოცდილებას, როცა შესაბამის სიტუაციაში მე ამავეს ვეტყოდი საკუთარ შვილსაც.

საინტერესოა, ყოველ ჩვენგანში არის ზნეობრივი ქცევის საფუძველი?

• რატომ ვიქცევით ამგვარად და არა იმგვარად?
• რატომ ხდება ოქსიმორონი, რომ ერთსა და იმავე საზოგადოებაში, გარემოში, სოციუმში, შეიძლება ჩამოყალიბდეს და თანაარსებობდეს როგორც კეთილი, ისე ბოროტი ადამიანიც?

ეს კანტსაც უკვირდა. თუმცა „ვარსკვლავებით მოჭედილი ცა და ზნეობრივი კანონი ჩემში“ ის სულიერი ქვაკუთხედია, ბალავარი, ძალა, საყრდენი, რომელსაც ეფუძნება ადამიანი, საკუთარი ორიენტაციით სამყაროს ხედვისა თუ ადამიანური ურთიერთობებისა, ასევე საკუთარ თავთან მიმართებითაც… მოდი, შემდეგისთვის გადავდოთ, გარკვევა იმისა თუ:

• როგორ ყალიბდება ცოდნა და ცხოვრებისეული გამოცდილება?
• თანდაყოლილია ზემოთქმული თუ გარემოს ზემოქმედებით შეძენილი?
• რა განსხვავებაა ცოდნასა და „ცოდნას“ შორის?

მოკლედ, საფიქრალი გვაქვს და გავშალოთ ლიტერატურულ-მხატვრულად, რეალურ თუ გამოგონილ/შეთხზულ სინამდვილეზე ორიენტირებით, ჯემალ თოფურიძის მოთხრობის „დიოსკურია ჩაძირული ქალაქია“ მაგალითზე… ნაწარმოების მთავარი გმირის ტრაგიზმს, უიღბლო ბედისწერას, სწორედაც რომ საზოგადოების მორალის ავადმყოფური მდგომარეობა განსაზღვრავს. პიროვნებისთვის, რომელიც ზნეობრივად მგრძნობიარეა, ფატალური ხდება უზნეობა გარშემო, რომელსაც ყოველ ფეხის ნაბიჯზე აწყდება. თუმცა, ბედის, გარემოს, დარტყმების მიუხედავად, ის კანტისეული, მისი სულიერი არსი – სიყვარულისა და თანაგრძნობის ნიჭი – შეულახავი რჩება, მიუხედავად მისი ფიზიკური განადგურებისა…

თხრობა ნაწარმოებში ხან პირველ პირშია, ხანაც – მესამეში. თითქოს მთხრობელი „გარედანაც უყურებს“ საკუთარ თავს. მოგონებები, წარსული და აწმყო ერთმანეთს ცვლის და ქმნის დამაბნეველ მოზაიკურობას, რომლისგანაც ნელ-ნელა იკვრება სიუჟეტი. „ახლა მთლიანად ლოგინი და მისი ის ნაწილიც, რომელიც ჩემი სხეულითაა დაკავებული, შუაზე გაჭრილი ადამიანი მგონია. თავიდან ფეხებამდე შუაზე გაჭრილი“ (613); – კარგადაა ნაჩვენები, როგორ ებრძვის ადამიანი ჩახავსებულ სააზროვნო სტერეოტიპებს, ზედ ობივით რომ მოსდებია ყალბი საზოგადოებრივი მორალი, როგორ იმსხვრევა ეს მორალი თუ სტერეოტიპები პიროვნების წარმოსახვაში… ყველაფერი კი დაიწყოო „იმ კაციდან, მეფისტოფელს რომ მიუგავდა სახე და ბაბუაჩემს რომ ეძახდნენ. რატოა ამ ხალხში ისეთი აზრი, თითქოს ბაბუები და ბებიები გადასარევები იყვნენ“ (613). ასე ზიანდება ჩვენი ნათელი წარმოდგენები რეალობით, ხოლო ტვინი, დაღლილი და მოქანცული მძიმე სინამდვილით, პარალელურ, ჰალუცინაციურ სინამდვილეს გთავაზობს, თუმცა კაცს უხარია მაინც: „რადგან ვიცი, მეჩვენება, ესე იგი, გიჟი არა ვარ“. სულიერი კრიზისი დგება ხოლმე, მაგრამ როცა გამოსავლად სიკვდილს მიიჩნევ, უკვე ფინალისკენაა გეზი: „სულ მგონია, გადავხტები. თავის მოკვლა არ მინდა და ღია ფანჯრებს ვერ ვეკარები. რაღაც ძალა გადამაგდებს. შეიძლება სულაც იმ ბებერმა გადამაგდოს, მეფისტოფელის სახე რომ ჰქონდა. მკვდარია, მაგრამ მაინც… მკვდრები სულ თან მდევენ“ (64).

მამა, რომელსაც მთხრობელივით თემური ერქვა და რომელიც სამსახურიდან გაათავისუფლეს, ორი კვირა ხმას არ იღებს (ოტია პაჭკორიას ერთი პერსონაჟივით, ცხოვრების პროტესტად უმეტყველობას რომ ირჩევს) და ექიმს მოუყვანენ, მდუმარე რომ დადის მათთან, პანაშვიდზე მისულივით. ისინი სოხუმელები არიან, ოჯახი… ბიჭმა უკვე იცის, რომ სიკეთეს ყველაზე მეტ ხანს სჭირდება გამოცდა და ზოგჯერ ის ამ გამოცდას ვერ უძლებს… მამა თავს ჩამოიხრჩობს თეთრ პერანგში გამოწყობილი („ვის გიფრენიათ მამასთან ერთად ასეთ ლამაზ საქანელაზე?!“), ბავშვი დაიგვიანებს და ვეღარ უშველის.

რატომაა, რომ ვიღაცა წუთისოფლის მასპინძელია, ვიღაც კი მარადი სტუმარი, მარადი ტვირთმძიმე, მარადი საპყარი, მარად მოწყალებაზე?! როგორც გახუნებულპალტოიანი ქალი, რომელსაც შეიძლება მდიდარი ნათესავები ჰყავს („ო, რა კეთილი ხართ ეს ნათესავები“), რომლებიც სტუმრების წასვლის შემდეგ სუფრის ალაგებასა და ჭურჭლის დარეცხვაში ჩანთას ნარჩენი საჭმელებით აუვსებენ ხოლმე. გაწვალებული, დაღლილი, ჩანთიანი ქალი, ნაწყალობევი სანოვაგით („დედაჩემივით მეცოდებიან ისინი“)… ვინღაა ამ სოფლის მასპინძელი? ნუ, თუ არ გავიხსენებთ ცნობილ იდიომს სატანაზე, მივყვეთ მწერლის ირონიას, რომელიც არავის დაგრჩებათ შეუმჩნეველი: „არიან ადამიანები, რომელთაც სხვებზე მეტად აქვთ შეგნებული, რომ ერთხელ მოსულან ამ ქვეყანაზე. ისინი არავითარ სიამოვნებას არ იკლებენ. შოულობენ ბევრ ფულს, ყოველ შემთხვევაში, ყველაფერს აკეთებენ ამისთვის და რაც მთავარია, არ ეზარებათ. ცხოვრობენ ლამაზ გოგოებთან, ქეიფობენ და მოგზაურობენ. იცავენ იმას, რაც ყველაზე ძვირი ღირს. ისინი ცდილობენ, არაფერზე იდარდონ და აღწევენ კიდეც ამას. სხვა ძალიან ბევრი რამე აკლიათ, მაგრამ მაინც ალბათ დიდი ბედნიერებაა იმის მიღწევა, რომ აღარაფერზე არ იდარდო“ (624).

ამ სოფლის კიდევ ერთი „მწარე“ ჭეშმარიტება – „ძალიან კარგად არის ადამიანის ტვინი მოწყობილი. ბოლომდე არ სჯერა, რომ კვდება“ (626). იქნებ ეს ჩვენი ფსიქიკის თავდაცვის მექანიზმია?

– „ცოცხლებს არ ტირიან…

• ცოცხლებს ტირიან სწორედ, მკვდარი რაღა სატირალია“.

ჩვენი ცხოვრება დაუსრულებელი ქორწილებისა და პანაშვიდებისაგანაც შედგება. „როგორ შეიძლება გიყვარდეს ქორწილები და პანაშვიდები?“ არადა, არის ხალხი, იქ სიარული რომ მიაჩნიათ საკუთარ უმაღლეს დანიშნულებად. დადიან კიდეც, როგორც ცხოვრების მასკარადზე, სპეციალურად თმა-სახედაყენებულნიც და ფრანც კაფკასავით არ გრძნობენ, რომ ზედმეტნი არიან, კონტექსტიდან ამოვარდნილნი ამ „სპექტაკლში“. თუმცა არც ამ „ზედმეტთა“ ნაკლებობაა. ასეთია მოთხრობის მთავარი პერსონაჟიც, მთელი ცხოვრება რომ გაჰყვება თვითმკვლელი მამის ტრაგიზმი და გლოვა („ყველაზე მეტად მამა მაშინ მეცოდებოდა, როდესაც წვიმდა“).

მწერალი მოთხრობის მძიმე განწყობებს იუმორით, ამ შემთხვევაში, „შავით“, ანეიტრალებს. აი, როგორ ახასიათებს იგი ამ „კოსტიუმირებული კარნავალის“ მონაწილეებს, ასე რომ აქცენტირდებიან მატერიალურზე, – ეკლესიასტეს ყველასა და ყოველივეს განმაიარაღებელი ფილოსოფიურობით: „ძალიან ჰგავს ეს ხალხი მიცვალებულებს თავიანთი ახალი ფეხსაცმელებით, ახალი კოსტიუმებით, ქათქათა, თეთრი პერანგებითა და შავი ჰალსტუხებით, პიჯაკის გულის ჯიბეში სათვალეებით“ (630). მართლაც, ვერ უარყოფ, საპირისპიროსაც: როგორ ცდილობენ ადამიანები, მიცვალებულები ცოცხლებს დაამსგავსონ, არადა, „მანამდე კი არავინ გამოჩნდება, სანამ არ მოკვდება… სანამ არ მოკვდება“ (630). თუმცა უკვე გარდაცვლილებს ისე მაგრად აუკრავენ ხოლმე პირს, „…თითქოს ეშინიათ, სიკვდილის შემდეგ ის არ თქვან, რაც სიცოცხლეში დაუმალავთ, არავისთვის გაუმხელიათ, გულში დაუმარხავთ, რითაც დაღუპულან და რაც იმქვეყნად გაჰყოლიათ დარდად; სიკვდილის შემდეგ არა თქვანო, – ეშინიათ, შევრცხვებითო, თავი მოგვეჭრება…“ (630-631).

მამის სიკვდილის შემდეგ ბიჭს ერთადერთ საყრდენად მისი ბიჭობისა, ბიძა მოევლინება, გურამი, ქრისტესავით ცისფერთვალება („ახლა ქრისტე იყო ის მისთვის“). თუმცა ეს ჰარმონია დიდხანს არ გაგრძელდება, რადგან „ტყუილად არც არაფრის ეშინიათ, მით უმეტეს ბედნიერების“, რომელიც შემოდგომის მზიან დღესავითააო, მწერალმა, როცა გეშინია, რადგან ყოველ წუთს შეიძლება მოიღრუბლოს და განაცრისფერდეს ყველაფერი გარშემო, ჩამობნელდეს, რადგან შემოდგომაზე „მზე მალე კვდება“. პატარა თემურისთვისაც ერთხელ კიდევ მოკვდება მზე, გურამი რომ გარდაიცვლება… აქ ტანჯვის არსზეცაა საუბარი, ადამიანთათვის ბოლომდე მაინც აუხსნელ-შეუცნობელზე: „ბედნიერი დღეები უფრო ადვილად ავიწყდება კაცს, უბედურება სულ ახსოვს, ტვინსა და გულს უღრღნის, სულ თანა სდევს, იმიტომ, რომ უფრო ნაღდია, ყველაფერზე ნაღდია, რაც კი რამ გაჩენილა ამ ქვეყანაზე“ (640-641).

კვდება კოტიკა, მთხრობლის მეგობარი და ის ისე უნდა მოკვდეს, რომ არ ეტკინოს. ამაზე ზრუნავს თემური. თხოვდება მისი ყოფილი ცოლიც, მარინა, მისი ბოლო იმედი. ეკარგება შვილიც, ანუ ყველაფერი გათავებულია, რადგან მისი ცხოვრების ეს ერთადერთი მიზანიც ისპობა. ისიც გაუყვება გზას, კარგა ხნის დაწყებულს, სულეთისკენ: „გზაზე მოკვდა ვიღაც უცნობის მხარზე თავმიდებული. – როგორ მცივა, – თქვა სიკვდილის წინ“ (644). მოთხრობა მთავრდება ისე, რომ არაა მინიშნება, მოთხრობას „რეფრენივით“ გაყოლილი ძახილი-ჰალუცინაცია „თემურ!“ ვისგანაა:

• ბედისწერისგან?
• მფარველი ანგელოზისგან?
• თუ საკუთარი იდეალური „მესგან“?

ასეთი რაღაცები ხომ ყოველთვის გაუგებარია დედამიწაზე, რომელსაც „ათადან და ბაბადან“ „…თეთრი და სისხლიანი პერანგი ეცვა“…

ციტატები წიგნიდან – „მე-20 საუკუნის ქართული მოთხრობის ანთოლოგია“, გია ქარჩხაძის გამომცემლობა, 2007 წელი

ენა-მეტყველების დარღვევის მქონე ბავშვებთან სამუშაოდ არაერთგვაროვანი აქტივობები და მეთოდოლოგიაა საჭირო.  ცნობილი ფაქტია, რომ ამგვარი დარღვევის მქონე ბავშვებს ქცევის სირთულეც ახასიათებთ და ადვილი არ არის საგაკვეთილო პროცესში მათ თავისებურებებთან გამკლავება. ერთი მომენტიცაა: ჩვენში ამ დარგში ძველი და ახალი მეთოდოლოგიების ჭიდილი იგრძნობა, ლიტერატურა კი მწირია.

მეტი მრავალფეროვნებისთვის აქტივობების შესახებ Chart GPT-ს ვკითხე. აღმოჩნდა, რომ ის საკმაოდ კომპეტენტური სპეციალისტი ყოფილა. მისი აზრით, ენა-მეტყველების დარღვევის მქონე ბავშვებთან მუშაობა, უპირველეს ყოვლისა, მოითხოვს მოთმინებას, სტრუქტურირებულობას და შემოქმედებით მიდგომას. გაგაცნობთ აქტივობებს, რომლებსაც Chart GPT გვთავაზობს მეტყველების, კომუნიკაციის, არტიკულაციის, აუდიტორული გაგებისა და ლექსიკური მარაგის განსავითარებლად:

1. არტიკულაციური თამაშები (ბგერების გამოთქმის გაუმჯობესება)

• მიზანი: კონკრეტული ბგერების გამოთქმაში ვარჯიში
• სარკესთან ვარჯიში: ბავშვი ხედავს საკუთარი პირის მოძრაობას და იმეორებს ენის სპეციალისტთან ერთად.
• „დაიჭირე ბგერა“ – ბავშვი უსმენს სიტყვას და პოულობს ბგერას (მაგ: „ს“ – „სანთელი, სარკე“).
• „საუბარი პაწაწინა მეგობრებთან“ – სათამაშოებთან საუბარი ბგერებით, რომლებიც ბავშვისთვის რთულია.

2. სიტყვათა მარაგის განვითარება

• მიზანი: ლექსიკის გამდიდრება, ასოციაციური აზროვნება
• „ვინ რას აკეთებს?“ – სურათები მოქმედებით; ბავშვი პასუხობს კითხვებზე ან ადგენს წინადადებას (მაგ.: „დედა ამზადებს საჭმელს“).
• ასოციაციების ჯაჭვი: ვეუბნებით სიტყვას, ბავშვი კი ეძებს მასთან დაკავშირებულ სიტყვებს (მაგ.: „წვიმა“ – „ქოლგა“, „ღრუბელი“).
• მოთხრობა სურათების მიხედვით – ბავშვი თხზავს პატარა ისტორიას სურათების მიხედვით.

3. მეტყველების დინამიკის განვითარება (შეერთება, შეკვეცა, წინადადებები)

• მიზანი: აზროვნების გრამატიკული ორგანიზება
• „დაასრულე წინადადება“ – ლოგიკური და მარტივი წინადადებები, რომლებიც ბავშვმა უნდა დაასრულოს.
• „3 სიტყვა – ერთი ამბავი“ – ვაძლევთ სამ სიტყვას (მაგ.: კატა, ბურთი, ფანჯარა), რომელთაგანაც ბავშვმა უნდა შექმნას ამბავი.
• სურათების თანმიმდევრობა – ბავშვი აწყობს სიუჟეტურ სურათებს თანმიმდევრობით და ჰყვება ისტორიას.

4. აუდიტორული გაგება და ზეპირი მეხსიერება

• მიზანი: მოსმენის უნარის გაძლიერება და ზეპირი ინფორმაციის დამახსოვრება
• „ვის ვუსმენთ?“ – ბავშვი უსმენს ხმას ან აღწერას და გამოიცნობს.
• მარტივი ინსტრუქციების მიყოლა: „დადე წიგნი მაგიდაზე, მერე აიღე ფანქარი“.
• მეხსიერების ჯაჭვი: ბავშვი იმეორებს მზარდი სიგრძის სიტყვათა სერიებს.

5. მოტორიკა + მეტყველება (სხეულის მოძრაობის გამოყენებით)

• მიზანი: ენის და მოძრაობის კოორდინაცია
• რითმული ლექსები ხელის ტყაპუნით
• ლოგორიტმიკა – მარტივი მოძრაობები/ქცევები ლექსებთან ერთად (მაგ., „ხელით დავხატოთ მზე“).
• მეტყველებითი იოგა – მარტივი იოგას პოზები სუნთქვის ვარჯიშებთან ერთად

• რესურსები და ინსტრუმენტები:
• სურათების ბარათები (ლექსიკა, მოქმედება, გრძნობები)
• ქუჩის ან ცხოველების პატარა ფიგურები – როლური თამაში
• სარკე, ასო-ბგერების ბარათები, ფანქრები, საღებავები და სტიკერები.

პრაგმატული ენის დარღვევა ანუ ენობრივი კომუნიკაციის სოციალური მხარის დარღვევა ბავშვებში ხშირად გამოიხატება შემდეგნაირად:

• საუბრისას დათმობის უუნარობით;
• თემასთან დაუკავშირებელი პასუხებით;
• ჟესტების, გამომეტყველების ან ტონალობის უგულებელყოფით;
• იუმორის, ირონიის ან გადატანითი მნიშვნელობის ვერგაგებით;
• მეტისმეტი დომინანტობით ან პირიქით, გაუბედაობით კომუნიკაციისას.

პრაგმატული ენისთვის სპეციალურად შერჩეული აქტივობები

1. როლური თამაშები – „რა მოხდებოდა, რომ…“

მიზანი: სოციალური სცენარების მოდელირება.
მაგალითი:

• სიტუაცია: „შენ ხარ მაღაზიაში, გამყიდველს არ აქვს ხურდა“.

ბავშვი ეძებს შესაბამის სიტყვებს, ტონს, ჟესტს – როგორ მოიქცეს.

წინასწარ გააგებინე, რას ნიშნავს თავაზიანობა, ალტერნატივა, უკმაყოფილება ისე, რომ აგრესია არ ჩანდეს.

2. სოციალური კომუნიკაციის ბარათები

მიზანი: სიტუაციური რეაგირების ვარჯიში.

ბარათებზე გამოსახულია სცენები:

• „ვიღაცამ შენზე ცუდი თქვა“.
• „მეგობარმა დაკარგა რვეული და შენ იპოვე“.

ბავშვი ირჩევს პასუხს/ტონს/ჟესტს და ასაბუთებს, რატომ აირჩია ის.

• შეავსე მოფიქრებით: „კიდევ როგორ შეიძლებოდა პასუხის გაცემა?“

3. მცირე ვიდეოკლიპების ან ანიმაციების ანალიზი

მიზანი: მიმიკებისა და ქვეტექსტების გარჩევა

აჩვენე 1-2-წუთიანი ვიდეო და ჰკითხე:

• რას გრძნობს პერსონაჟი?
• რა არ თქვა ხმამაღლა, მაგრამ იგრძნობოდა?
• როდის იცრუა?

ეს ავითარებს ემპათიას, ინტუიციასა და სოციალურ ინტერპრეტაციას.

4. „გაგრძელე საუბარი“

მიზანი: დიალოგის შენარჩუნება და წინ წამოწევა

დაიწყე ფრაზით: „მე დღეს სკოლაში საინტერესო რამ გავიგე…“

ბავშვმა უნდა დააკავშიროს: „რა იყო ის? / მეც ასევე ვიყავი“.

თუ პასუხი კონტექსტს არ შეესაბამება, შეგიძლიათ ერთად გადააკეთოთ დიალოგი: „რა უნდა ეთქვა, რომ მეტი თანხვედრა ყოფილიყო?“

5. იუმორის თამაში

მიზანი: ირონიის, ორმაგი მნიშვნელობის, ცნობისმოყვარეობის გაგება

უთხარი მეტაფორული ფრაზები:

• „მის ტვინში დინოზავრებმა ფეხბურთი ითამაშეს“.

ბავშვი უნდა მიხვდეს, რომ ეს პირდაპირი მნიშვნელობით არ არის ნათქვამი. ივარჯიშეთ სახალისო ახსნებით.

6. ემოციური ბარათები და ურთიერთობა

მიზანი: სხვისი ემოციის ამოცნობა და საპასუხო რეაქცია.

აჩვენე ბავშვს სახის გამომეტყველება ან სიტუაცია.

ჰკითხე: რა უნდა უთხრას მას მეგობარმა? როგორ დაეხმაროს?

დამატებითი რჩევები

• იყავი მარტივი და პროგრესული: თავდაპირველად ეცადე, სცენარები იყოს ნაცნობი და მარტივი (სკოლა, მაღაზია, თამაშის მოედანი), შემდეგ გადადი კომპლექსურ ურთიერთობებზე.
• ხშირად გამოიყენე სარკე, ხმის ჩაწერა, ვიდეოგადაღება – ბავშვები უკეთ ხედავენ, როგორ ჟღერს/“გამოიყურება“ მათი მეტყველება.
• შექებისას იყავი სპეციფიკური: „ძალიან კარგად უთხარი, რომ გწყინდა, მაგრამ არ დაჩაგრე. ეს მნიშვნელოვანია!”

კიდევ უამრავი აქტივობის მოფიქრებაა შესაძლებელი. პირადად მე გამომიყენებია „სიტყვების ბანკი“, „განძის ყუთი“, „მოძრავი ლექსიკონი“ და ბავშვებისთვის სახალისო და საინტერესო სხვა აქტივობები. თითოეული მათგანი ენის ფონოლოგიურ, მორფოსინტაქსურ, სემანტიკურ, პორაგმატულ დონეებს ავსებს და შესაბამის მიზანზე გადის. პირადად კი ძალიან მაინტერესებს, ძვირფას მკითხველს აქტივობათა სახელწოდებები რა ასოციაციებს გაუჩენს.

თანამედროვე სამყაროში, სადაც მასწავლებლებიც და მოსწავლეებიც ყოველდღიურად იყენებენ გაჯეტებს, ელექტრონულ მოწყობილობებს, ინტერნეტს, სოციალურ ქსელებს, აპლიკაციებს, ხელოვნური ინტელექტის და ონლაინთამაშების პლატფორმებს, უფრო და უფრო მნიშვნელოვანი ხდება მონაცემების დაცვა და კიბერუსაფრთხოება. ინფორმირებულობა და წესების დაცვა მნიშვნელოვანია კიბერთაღლითებისა და ონლაინკრიმინალებისგან მომდინარე, პირადი მონაცემების გაჟონვისა და გავრცელების საფრთხის შესამცირებლად.

ინტერნეტი და ციფრული სასწავლო პროგრამები განვითარებისა და კომუნიკაციის უდიდეს შესაძლებლობას ქმნის მხოლოდ მაშინ, როცა მას უსაფრთხოდ ვიყენებთ. მასწავლებლებისა და მშობლების როლი ბავშვების განვითარებაში მათთვის არა მხოლოდ ცოდნის გადაცემა, არამედ ციფრული პასუხისმგებლობის პირადი მაგალითების ჩვენებაც არის. ეს საუკეთესო გზაა იმისთვის, რომ მომავალი თაობა იყოს ინფორმირებული, დაცული და პასუხისმგებლობიანი როგორც ფიზიკურ, ისე ციფრულ სივრცეში. გახსოვდეთ ისიც, რომ ბავშვები, რომლებიც ინტერნეტის მასობრივი გავრცელების ხანაში ელექტრონული მოწყობილობებით ჭარბად გაჯერებულ სივრცეებში იზრდებიან, არცთუ იშვიათად ზრდასრულებზე სწრაფად ითვისებენ ელექტრონულ პლატფორმებს და მშობლები და მასწავლებლები მათთან შედარებით შესაძლოა მეტად დაბნეულები ან არაინფორმირებულები ჩანდნენ, მაგრამ ეს მათზე ზრუნვის პასუხისმგებლობას არ გვიხსნის.

კონკრეტულ წესებზე გადასვლამდე მნიშვნელოვანია განვსაზღვროთ, რას გულისხმობს კიბერსაფრთხეები და მონაცემების დაცვა.

მონაცემი არის ყველა ტიპის პირადი ინფორმაცია, რაც კი შეიძლება თქვენ წინააღმდეგ იქნეს გამოყენებული – თქვენი და თქვენი ოჯახის წევრების დაბადების თარიღი, საბანკო მონაცემები, ცნობები საცხოვრებელი და სამუშაო ადგილის შესახებ, ინტერნეტსერფინგის ამსახველი დეტალური ჩანაწერები. ყველა ის ინფორმაცია, რასაც თქვენ შესახებ გასცემთ სხვადასხვა პლატფორმაზე, ინახება და სხვადასხვა მიზნით გამოიყენება. მათი ნაწილი საფრთხის მატარებელი არ არის – თქვენს ინტერესებს მორგებული სარეკლამო წინადადებები, ინფორმაცია თქვენი საცხოვრებელი ადგილის მახლობლად არსებულ სერვისებზე, ნაწილი კი, თუ თაღლითების ხელში აღმოჩნდა, შესაძლოა, თქვენთვის სახიფათო აღმოჩნდეს. ამიტომ მნიშვნელოვანია, არ დარეგისტრირდეთ საეჭვო პლატფორმებზე, არ გადასცეთ თქვენი პაროლი სხვას და მეტი დაცულობისთვის გამოიყენოთ ორმაგი ავტორიზაციის სისტემები.

კიბერსაფრთხეებად მოიხსენიება ციფრულ სამყაროში არსებული რისკები, რომელთა ჩამონათვალი თითქმის უკვე ისეთივე ვრცელია, როგორიც რეალურ ცხოვრებაში არსებული დანაშაულებისა. ყველაზე გავრცელებული კიბერსაფრთხეებია:

• ფიშინგი – ყალბი ბმულების, შეტყობინებების, წერილების საშუალებით პაროლების, ანგარიშების ან სხვა პირადი ინფორმაციის მოპარვა, რაც შემდგომში შესაძლოა თაღლითობისთვის ან სხვა დანაშაულებისთვის იქნეს გამოყენებული;
• მავნე პროგრამები, რომლებიც ხილულად ან უხილავად შემოდის თქვენს მოწყობილობებში და შეუძლია თქვენს ფაილებზე წვდომა ან თქვენი მოწყობილობების დავირუსება და დაბლოკვა;
• პირადი მონაცემების გაჟონვა – თქვენი ფოტოების, საკონტაქტო ინფორმაციის არალეგალურად გავრცელება, რაც მოწყვლადს გვხდის პირადი ცხოვრების დეტალების გასაჯაროების, ბულინგის, თაღლითების თავდასხმების მიმართ;
• კიბერბულინგი, შანტაჟი და ციფრული შევიწროება – ბულინგისა და სექსუალური დანაშაულების გადატანა ონლაინსივრცეში, სადაც მოძალადეს შეუძლია, სხვა იდენტობით, ყალბი ანგარიშით და ანონიმურად მოგაყენოთ ზიანი, გამოგძალოთ სექსუალური ხასიათის ფოტოები და ვიდეოჩანაწერები, დაგაშანტაჟოთ მათი გამოყენებით, თქვენი გრაფიკული გამოსახულებით შექმნას ყალბი კონტენტი თქვენი დისკრედიტაციისთვის, გამოგძალოთ ფული თქვენს შესახებ მის ხელთ არსებული ინფორმაციის გაუვრცელებლობის პირობით ან თქვენი ნების საწინააღმდეგოდ, იმის შიშით, რომ თქვენი პირადი ცხოვრების ამსახველ მასალებს გაავრცელებს, გაიძულოთ მისი მოთხოვნების შესრულება;
• ყალბი აპლიკაციები და ვებსაიტები – არსებულთა ანალოგიით შექმნილი პლატფორმები ცრუ ინფორმაციის გასავრცელებლად, მონაცემების შესაგროვებლად ან ფულის გამოსაძალად.

კიბერსაფრთხეებისგან თავის დაცვაში ეს მარტივი წესები დაგეხმარებათ:

• არასოდეს გაუზიაროთ პაროლი სხვას. თქვენი პაროლი მხოლოდ თქვენ გეკუთვნით. ძლიერი პაროლი ძლიერ დაცვას ნიშნავს.
• არ გახსნათ უცნობი ბმულები და უცხოებისგან გამოგზავნილი ფაილები.
• კარგად დაფიქრდით ინტერნეტში იმ პირადი მონაცემების გაზიარებამდე, რომლებიც შეიძლება საჯაროდ გამოჩნდეს – მობილურის ნომერი, სახლის მისამართი, სამუშაო ადგილი ჯობია დახურული იყოს და მხოლოდ უკიდურესი საჭიროებისას გაამჟღავნოთ სანდო პლატფორმებზე.
• კარგად დაფიქრდით, სანამ რამეს საჯაროდ გააზიარებთ. ყველაფერი, რასაც ინტერნეტში ერთხელ დაპოსტავთ, იქნება ეს თქვენი მოსაზრება სხვადასხვა საკითხზე, პირადი ფოტოები თუ სხვა ინფორმაცია, სამუდამოდ ტოვებს ციფრულ კვალს, განურჩევლად იმისა, წაშლით თუ არა მას გარკვეული ხნის შემდეგ.
• ინფორმაციის გავრცელებისას ყოველთვის დაფიქრდით, ნამდვილად გინდათ თუ არა ამის გაზიარება უსაზღვრო ონლაინსამყაროსთვის. არაერთ ადამიანს კვლავ აქვს განცდა, რომ მათი პირადი პროფაილი მართლაც პირადი სივრცეა. მათ ავიწყდებათ, რომ ეს არის უსაზღვრო საერთო სივრცეში მათთვის მონიშნული ადგილი, სადაც მათგან დამოუკიდებლად დადგენილი წესები მოქმედებს და არც ყველა რისკისგან თავის დაზღვევაა მათ ხელთ.
• არ გააბათ მეგობრობა უცნობებთან ინტერნეტში. არ უთხრათ უცხოებს, სად ცხოვრობთ, სად სწავლობთ, არ გაუგზავნოთ ფოტოები და არ მოუყვეთ პირად ამბებს. შეიძლება, ადამიანი ბავშვებს თანატოლად ეცნობოდეს, სინამდვილეში კი ზრდასრული კიბერკრიმინალი იყოს. მის პირად სივრცეში საეჭვო პირების გამოჩენისას მოზარდს უნდა ჰქონდეს ზრდასრულების მხარდაჭერისა და დახმარების იმედი. ისინი არ უნდა განსაჯოთ მათ სიახლოვეს გამოჩენილი საეჭვო უცნობების გამო. ერთადერთი, რაც მათ ამ დროს სჭირდებათ, დაცვაა.
• ყურადღებით მოეკიდეთ აპლიკაციებს, რომლებსაც იყენებთ. ზოგი მათგანი შესაძლოა ითხოვდეს წვდომას თქვენს ფოტოებზე, მარშრუტებსა თუ სხვა მონაცემებზე. თუ აპლიკაციას ამ მონაცემებზე წვდომას აძლევთ, დარწმუნებული უნდა იყოთ, რომ ის მათ თქვენი ინტერესების საზიანოდ არ გამოიყენებს და რომ ღირს ამ ინფორმაციის გაზიარება იმ სიკეთეებისთვის, რასაც აპლიკაციის გამოყენება მოგიტანთ.
• მოუფრთხილდით თქვენს მოწყობილობებსა და ანგარიშებს. ნუ დატოვებთ ტელეფონს და სხვა პირად გაჯეტებს უყურადღებოდ ისეთ ადგილას, სადაც მათზე ხელი მიუწვდებათ სხვებს. ნუ დატოვებთ თქვენს ანგარიშს გახსნილს საერთო მოხმარების კომპიუტერში. ფრთხილად იყავით ღია უფასო ქსელის გამოყენების დროსაც – ამ ქსელების გავლით თქვენს მონაცემებზე წვდომის რისკი იზრდება.
• ფრთხილად კიბერბულინგთან! არ გახდეთ მოძალადე ციფრულ სამყაროში და არ გადგეთ განზე, როცა სხვებზე ძალადობენ – ერთმანეთის დაცვა, ინფორმირება და მხარდაჭერა მნიშვნელოვანია. მიუხედავად იმისა, რომ ციფრული სამყარო იძლევა ანონიმურად მოქმედების შესაძლებლობას, საბოლოოდ ყველა ანონიმური დანაშაულის უკან მდგარი ადამიანის პოვნა შესაძლებელია, რადგან ინტერნეტში ვერაფერს გააკეთებთ ისე, რომ ციფრული კვალი არ დატოვოთ. შესაბამისად, ჯობია, როგორც რეალურ ცხოვრებაში, ისე ონლაინ სივრცეშიც წესიერი მოქალაქე იყოთ.
• დაიცავით ასაკობრივი შეზღუდვა და გამოიყენეთ მშობლების ფილტრები. არ მისცეთ 13 წლამდე ასაკის ბავშვებს სოციალურ ქსელებში პირადი ანგარიშების გახსნის უფლება, დაუყენეთ ასაკის შესაბამისად კონტენტის შემზღუდავი ფილტრები და გაეცანით იმ პლატფორმებს, სადაც განსაკუთრებით ბევრ დროს ატარებენ, ონლაინ თამაშები იქნება ეს, სოციალური ქსელები თუ ვებსაიტები.

(„პლატონი ჩემი მეგობარია, მაგრამ…“ და ონორე დე ბალზაკის „წითელი სასტუმრო“)

 ყველამ ვიცით არისტოტელური ამბავი „პლატონისა და ჭეშმარიტებისა“; ჭეშმარიტებას კი შეიძლება კაცობრიობის მარადიული პრობლემა ეწოდოს. მასზე საუბრისას უნდა გვახსოვდეს მცდარობის გაგებაც. ორივე მათგანი ახასიათებს აზრსა თუ ცოდნას. მაგალითად, პლატონი და ავგუსტინე ჭეშმარიტებად მიიჩნევდნენ ერთხელ და სამუდამოდ მოცემულ არსს, ანუ მარადიულს როგორც ყველა იდეალური ობიექტის მახასიათებელს, არისტოტელე კი ფიქრობდა, რომ ჭეშმარიტება აზრის შესაბამისობაა საგანთან, მოვლენასთან.

ჭეშმარიტებას აქვსო საფეხურები: ფაქტობრივი და ლოგიკური ჭეშმარიტება; ასევე უნდა ჰქონდეს საზომიც და კრიტერიუმებიცო, მსჯელობენ…

მითიური გმირის, აკადემოსის, ბაღში პლატონმა დააარსა ფილოსოფიური სკოლა, რომელსაც „აკადემია“ ეწოდა. გადმოგვცემენ, რომ ამ შენობის შესასვლელთან იყო წარწერა: „ვინც მათემატიკა არ იცის, ჩემს ლექციებს ნუ დაესწრება“, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ფილოსოფიური სიბრძნის დაუფლებისთვის მათემატიკა აპრიორი უნდა გცოდნოდა.

384 წელს ქალაქ სტაგირაში, მეფის კარის ექიმ ნიკომაქეს ოჯახში დაბადებული არისტოტელე 17 წლის ასაკში პლატონის აკადემიის მსმენელი გახდა და 20 წლის განმავლობაში, პლატონის გარდაცვალებამდე (ძვ.წ. 347 წ.), იყო ამ აკადემიაში როგორც გენიოსის გენიოსი მოწაფე, ბოლომდე თაყვანისმცემელი თავისი მასწავლებლისა, ამიტომ ალბათ გასაკვირია აღნიშნულის შემდეგ არისტოტელეს ცნობილი სიტყვები პლატონის მიმართ („თუმცა ჩემთვის ძვირფასია პლატონიც და ჭეშმარიტებაც, მაგრამ წმინდა მოვალეობა მკარნახობს, უპირატესობა ჭეშმარიტებას მივანიჭო“). უნდა ვიცოდეთ, რომ ეს ცალმხრივი შთაბეჭდილებაა! ჭეშმარიტება ხომ ყველასა და ყველაფერზე მაღლაა ყოფიერებაში და თუ ეს გწამს, შენი უკომპრომისობა მაღალ სამართალს შეგაგრძნობინებს თუ შეგამეცნებინებს. თუმცა აქ ყველას მერაბ მამარდაშვილი გაგვახსენდება, რომელსაც ვერ დავეთანხმები  იმაში, რომ ქართველთა უნიკალური ქარისტიანული აღქმა სამყაროსი, ღვთისა და სამშობლოს ერთ სიბრტყეზე მოაზრებით, შოვინიზმს, ფაშიზმს ან რასიზმს ნიშნავს; ამ უკანასკნელთაგან თავისუფლება გენში გვაქვს როგორც ჰუმანიზმი და ეს კოდი არ იცვლება.

რაც შეხება არისტოტელეს გამონათქვამს, მან საუკუნეებს გაუძლო როგორც მაგალითმა ადამიანური მიუკერძოებლობისა, ობიექტურობისა და უმაღლესი ღირებულებებისადმი ღრმა პატივისცემისა.

იმაზე საუბარი, რაში, რომელ  ძირითად პრინციპებში არ ეთანხმებოდა არისტოტელე პლატონს, თავის უძვირფასეს მასწავლებელს, რომლის ფილოსოფიურ იდეებზეც აღიზარდა, შორს წაგვიყვანდა. შეგვიძლია მოკლედ ვთქვათ, რომ ეს იყო პლატონის ცნობილი თეორია იდეებზე: რომ არსებობს ორი სინამდვილე,  საგნებზე იდეებისა და ამ იდეების ანარეკლი, მიმსგავსებული საგნებისა. არისტოტელემ აღმოაჩინა, რომ ყველა საგანს როდი აქვს იდეა (მაგალითად, ფრჩხილს, ჭუჭყს). არისტოტელეს მიერ პლატონის იდეათა თეორიის წინაღმდეგ მოხმობილი არგუმენტებიდან ზოგი მართებულია, ზოგიც – მცდარი, თუმცა ამით არც პლატონის სიდიდეს აკლდება რამე, არც არისტოტელესი, რომელიც ალექსანდრე მაკედონელის აღმზრდელად ითვლება, დიდი წვლილის შემტანად მის განათლებაში. ალექსანდრე მაკედონელიც მიიჩნევდა, რომ ორი ადამიანისგან იყო დავალებული ცხოვრებაში: მამის, მაკედონიის მეფე ფილიპეს, და გენიალური მასწავლებლის არისტოტელესგან.

მოდი, ახლა უკვე ლიტერატურის მაგალითზე განვიხილოთ, რა ხდება, როცა არისტოტელეს ცნობილი გამონათქვამი პლატონზე არ სრულდება ვინმეს, თუნდაც ონორე დე ბალზაკის ცნობილი მოთხრობის, „წითელი სასტუმროს“, პერსონაჟის, მიერ.

იწყება თხრობა და ვეხვევით დიდი ფრანგი მწერლის არისტოკრატული იუმორის ხიბლში, რომელიც შლეიფივით შემოხვევია მთელ სიუჟეტს. პარიზელი ბანკირის ნიურნბერგელი სტუმარი, უმწიკვლო და კეთილშობილი ბევრი გერმანელივით, „რომლის მშვიდობისმოყვარე ზნე-ჩვეულებები შვიდმა ლაშქორობამაც კი ვერ შეცვალა“, ტიპური გერმანული სახელით – ჰერმანი, წვეულებაზე ჰყვება უცნაურ და შემაძრწუნებელ ამბავს.

შეიძლება ითქვას, რომ მოთხრობა სინდისის ქენჯნაზეა – სხვადასხვა ზნეობრივი მრწამსის მქონე სხვადასხვა პერსონაჟის სინდისის ქენჯნაზე; იმ დემონურ სევდაზეც დაკარგული სიკეთის გამო, რომელსაც ასე გულში ჩამწვდომად აღწერს ნეოპლატონიზმი, არეოპაგეტიკა: „ადამიანს ყოველთვის არ ძალუძს ბოროტების ჩადენა. თვით მეკობრეთა ბრბოშიც კი გამეფდება ხოლმე ისეთი მყუდრო წუთი, როცა მათი პირქუში ხომალდი საქანელასავით განანავებს“ (4).

დიდებულია ბალზაკის ირონიული სარკაზმი, ადამიანური არსებობის სრული, ნათელი და ბნელი, რონატიკული და პრაგმატულ-ნატურალისტური პლანების ხედვით რომაა გამოწვეული: „გემრიელი სადილის მონელებისას სევდიანი არც არავინ გვინახავს. ადამიანი ამ დროს გაირინდება ხოლმე – ეს ერთგვარი შუალედია მოაზროვნის ოცნებასა და მცოხნავი ცხოველის კმაყოფილებას შორის. კარგი იქნებოდა, ამგვარი განწყობილებისთვის მატერიალური, გასტრონომიული მელანქოლია გვეწოდებინა“ (6). აქაც და სხვა მომენტშიც გაგვახსენდება ჰერმან ჰესეს კაცი-მგლობის ცხოვრებისეული კონცეფცია. ასეა, ადამიანმა არ იცის, ვინაა, რომელი გაიღვიძებს მასში – კაცი თუ მგელი; თუნდაც ექსტრემი რომელს გამოავლენს მავანში: გმირს თუ ავაზაკს, იმ მძაფრი ალღოთი და მტკიცე ნებისყოფით, რომლებსაც გეგმის შედგენისა თუ განხორციელებისას ავლენენ პატიმრები და ბოროტმოქმედები.

ჰერმანის მონათხრობში ორი მეგობარია, ორივე – უმცროსი სამხედრო ექიმი მე-18 საუკუნისა. ალბათ ორივეშია „ინდაიანური“ ბუნება, რომელსაც ერთი ამარცხებს, მეორე – ვერა და მკვლელად იქცევა, სიმდიდრის გამო თავს სჭრის ადამიანს. ეს შინაგანი მეტამორფოზები ონორე დე ბალზაკს შესაშური სიმარტივითა და ძალდაუტანებელი ოსტატობით აქვს აღწერილი, მოკლედ, ნარატივი მდინარესავით მოედინება; ეს დინება ხან მშვიდია, დაწმენდილი, ხანაც – მღვრიე და ავის მომასწავებელი და მქმნელი.

ერთ-ერთ მეგობარში, როგორც ვთქვით, საბედისწერო გუმანს, ლტოლვას დანაშაულისკენ, პატიოსნება ჯაბნის: „აღზრდით მიღებულმა ჩვევებმა, რელიგიურმა რჩევა-დარიგებებმა, განსაკუთრებით კი […] მამისეული სახლის ჭერქვეშ გატარებული უმწიკვლო ცხოვრების მოგონებებმა დაამარცხეს ბოროტი ზრახვანი“ (30). მეორეს სძლევს ეშმაკი, თუმცა იგივე ეშმაკი მას უვნებელს ტოვებს, ხოლო ის, ვინც დანაშაული არ ჩაიდინა, მკვლელობის ბრალდებით გასამართლდება ისე, რომ მეგობარში ეჭვიც არ ეპარება („თანაც მეგობრის საკუთარ თავზე მეტად მწამდა და ბრალს ხომ ვერ დავდებდი“). მას სიკვდილი ურჩევნია იმის აღიარებას, რომ მათი ძმობა, რომელიც ხუთი წლის ასაკიდან დაიწყო, საეჭვოა… ანუ ის, ვისაც მოღალატე მეგობრის ნაცვლად სიკვდილით სჯიან, ვერ ხედავს ჭეშმარიტებას, რომელიც მეგობრობაზე მაღლა დგას. თუმცა მოგვიანებით ღმერთი, ურომლისოდაც სისულელე იქნებოდა ყველაფერი, „ალაგებს“ სიცოცხლესა თუ მეგობრობაზე ძლიერი გრძნობებით არეულ-სიტუაციას, რომელიც მკითხველს, კითხვის გარკვეულ მომენტამდე, კამიუსი არ იყოს, აბსურდულ/ალოგიკური ჰგონია და აი, რატომ: მეგობრის, ფრედერიკის მაგივრად სიკვდილით დასჯილი პროსპერ მანიანის უკანასკნელი მზერა დედისკენ არის მიპყრობილი, თუმცა ეს მზერა დანაბარებით ვერ მიდის ადრესატამდე, რადგან დედა უკვე გარდაცვლილია: „…მე უდიდესი მწუხარებით მოცულ დრამად მივიჩნევ იმ სამარადისო საიდუმლოებას, რომლის წიაღშიც ჩაიმარხა ერთი სამარიდან მეორეში გადაგზავნილი გამომშვიდობება და რომელიც ვერასოდეს სულიერ ქმნილებათა სმენას ვერ მისწვდება, ისევე როგორც უდაბნოში გზააბნეული მგზავრის ყვირილი, რომელსაც უცბად ლომი დასეხა თავს“ (46).

ყველას ცხოვრებაშია იდუმალების, ამოუხსნელი საიდუმლოს განცდა; ასევე – განსაცვიფრებელი სიღრმის მორალური მოვლენები, როგორც ბალზაკი უწოდებს, რომლებიც უბრალოებისა და შეუმჩნევლობის ბურუსით იბურება.

ჰერმანს უსმენს ტაიფერი, მკვლელი მეგობარი, მოპარული ქონებით გამდირებული, უკვე ასაკოვანი, რომელიც გვერდიდან არ იშორებს თავის ასულს, გამოუცდელ და უმანკო ვიქტორინს. აი, რა ლაკონურად და როგორი ოსტატობით ხსნის ამ ფსიქოლოგიზმს ბალზაკი: „ალბათ მასაც, როგორც ყველა ბოროტმოქმედს, სურდა, სულის სიმშვიდე უმანკო ქმნილების გვერდით ეპოვა“ (49).

როგორია დიდი ფრანგი მწერლის ცხოვრებისეული მძიმე „ფილოსოფია“? აი, თუნდაც ეს, მოკლედ: „მაშ, ასე, მშვიდობა არამზადებს, ომი – უბედურთ და გავაღმერთოთ ოქრო…“; „სათნოების ჯილდოს გაიძვერებს მისცემენ“ – ცხოვრება სასტიკიცაა და დამცინავიც: მთხრობელს მკვლელის, ჟან ფრედერიკ ტაიფერის, ასული შეუყვარდება, რაც, ცხადია, ხელს უშლის დამნაშავის მხილებაში.

მოდი, ფინალს ნუ გავუმხელთ მათ, ვისაც ეს მოთხრობა არ წაუკითხავს. ჩვენს კლასიკაზეც ვთქვათ ორიოდ სიტყვა. კლასიკოსი მწერლების ნაწარმოებები ბერძნულ ტრაგედიებს ჰგავს. იცი, რომ ბევრი რამ მწერლის ფატაზიის ნაყოფია, მაგრამ ისე გადაეშვები ამ დიდოსტატური კალმით „მობერილ“ გრძნობათა ქარიშხალსა თუ მორევში, რომ თავად აღმოჩნდები თითქოს „ბერძნული თეატრის სცენაზე“, ტრაგედიასა თუ კომედიაში, და საკუთარ თავსაც აკვირდები პერსონაჟებთან ერთად, მათ გარემოცვაში. ამას ჰქვია დიდი შემოქმედება!

ბალზაკი რეალისტიც არის და რომანტიკოსიც, ოღონდ ორივე – ზომიერად, ორივე – გონივრული ბალანსით, ამიტომ როცა მთავარი გმირი უარს ამბობს კეთილშობილ ტყუილსა თუ სამწუხარო ექსპერიმენტზე, თანაც მწერლის დასკვნა არ გვაქვს, – პრობლემატიკაც (პლატონურ-არისტოტელური) მკითხველის გულსა და გონებაში გადმოინაცვლებს.

ცხოვრების დიდი, ბანალურ-მისტიკური „შარადა“ თუ „ცდა ბედის მონახევრეა“ გ რ ძ ე ლ დ ე ბ ა!

ციტატები წიგნიდან: ონორე დე ბალზაკი, „წითელი სატუმრო“, გამომცემლობა „პალიტრა“, 2021