თანამედროვე სკოლა აღარ შემოიფარგლება მხოლოდ ცოდნის გადაცემით — ის ქმნის სივრცეს, სადაც მოსწავლეები ერთმანეთს ასწავლიან, აზიარებენ გამოცდილებას და განიცდიან საერთო შემოქმედებით პროცესს. ამ ფილოსოფიაზე დაყრდნობით  ჩვეენს  სკოლაში განხორციელდა ინიციატივა „მოსწავლეები მოსწავლეებისთვის“, რომელიც მიზნად ისახავს STEAM სწავლების პოპულარიზაციასა და თანატოლთა სწავლების კულტურის ჩამოყალიბებას.

პროექტი ეფუძნება მიდგომას, რომ უფროსკლასელებს შეუძლიათ საკუთარი ცოდნისა და ციფრული კომპეტენციების გამოყენებით გახდნენ მენტორები უმცროსკლასელებისთვის და ამ გზით განავითარონ როგორც ტექნოლოგიური, ისე სოციალური და პედაგოგიური უნარები.

პროექტის მიზანი და მეთოდოლოგიური საფუძველი

პროექტის მთავარი მიზნები იყო:

• უფროსკლასელებში ლიდერობისა და მენტორული უნარების განვითარება;
• უმცროსკლასელებში STEAM ინტერესის გაღვივება თამაშითა და პრაქტიკული გამოცდილებით;
• თანამშრომლობის კულტურის გაძლიერება სკოლის შიგნით.

მეთოდოლოგია ეფუძნება შემდეგ პრინციპებს:

პროექტის განხორციელება

I ეტაპი – მენტორების მომზადება

უფროსკლასელებმა გაიარეს მოკლე ტრენინგი პროგრამირების, რობოტიკისა და პედაგოგიური კომუნიკაციის თემებზე. მათ შეისწავლეს, როგორ დაგეგმონ აქტივობა, როგორ წარმართონ მცირე ჯგუფის მუშაობა და როგორ მისცენ უკუკავშირი უმცროს მოსწავლეებს.

II ეტაპი – პრაქტიკული ვორქშოპი

ერთდღიანი ვორქშოპის დროს უფროსკლასელები ერთი დღით მენტორებად იქცნენ და II–III კლასის მოსწავლეებს ჩაუტარეს გაკვეთილები რობოტიკისა და ვიზუალური პროგრამირების მიმართულებით.

პატარებმა გაიცნეს mBot რობოტი, ისწავლეს მისი დაპროგრამება და შექმნეს სპეცდანიშნულების მანქანების მოდელები – პოლიცია, სახანძრო და სასწრაფო დახმარება.

შემდეგ ეტაპზე ბავშვებმა იმუშავეს Scratch-ის პროგრამაში და უფროსკლასელების დახმარებით შექმნეს ანიმაციები, სცენარები და მარტივი ალგორითმები.

სწავლების შედეგები

პროექტის გაფართოება და გაზიარება

იტალიურ სკოლაში ამ პროექტის წარმატებამ აჩვენა, რომ ეს მოდელი მარტივად ადაპტირებადია სხვა სკოლებისთვისაც.
მისი ძირითადი ღირებულება იმაში მდგომარეობს, რომ სწავლება ხდება სოციალური ურთიერთქმედების გზით, სადაც ცოდნა გადადის ერთი მოსწავლიდან მეორეზე, ხოლო მასწავლებელი ხდება პროცესის ორგანიზატორი და დამკვირვებელი.

რეკომენდაციები სხვა სკოლებისთვის

1. დაიწყეთ მცირე ფორმატით — ერთი დღით ან ერთი თემით (მაგ., პროგრამირება, ფიზიკური ექსპერიმენტი, ან ხელოვნების პროექტი).
2. შეარჩიეთ მოტივირებული უფროსკლასელები და მოამზადეთ როგორც მენტორები (მოკლე ტრენინგი საკმარისია).
3. უზრუნველყავით რესურსები (mBot, Scratch, Lego WeDo ან სხვა მარტივი ინსტრუმენტები).
4. ჩაატარეთ ერთობლივი სესია მცირე ჯგუფებში, სადაც უფროსები ასწავლიან უმცროსებს.
5. სესიის ბოლოს ჩაატარეთ რეფლექსია — რა ისწავლეს, რა გამოწვევები ჰქონდათ, რა გააუმჯობესებდნენ შემდეგ ჯერზე.
6. მოამზადეთ ვიზუალური ან წერილობითი ანგარიში და გააზიარეთ სხვა სკოლებთან ან პედაგოგიურ საზოგადოებაში.

პროექტი „მოსწავლეები მოსწავლეებისთვის“ ნათლად აჩვენებს, რომ სწავლების ყველაზე ეფექტური ფორმაა სწავლა სხვებისთვის. როდესაც მოსწავლე ასწავლის, ის თავადაც ღრმად სწავლობს, პასუხისმგებლობას იღებს და საკუთარი ცოდნა გარდაქმნის გამოცდილებად.

პროექტის შემდეგი ეტაპები მოიცავს ახალი თემების — მეცნიერება, ინჟინერია, დიზაინი და ხელოვნება — ინტეგრაციას და წლიური სასკოლო კონფერენციის გამართვას, სადაც მენტორ-მოსწავლეები თავიანთ პრაქტიკებს გააზიარებენ.

თანამედროვე სამყაროს გამოწვევა

თანამედროვე სამყარომ, ტექნოლოგიურმა გამოწვევებმა, საოცრად განვითარებულმა სოციალურმა ქსელებმა – ბავშვები, მშობლები და მასწავლებლები სერიოზული საფრთხისა და გამოწვევების წინაშე დააყენა.

ალბათ გეცნობათ ასეთი სიტუაცია, როდესაც მაგიდაზე უამრავი ლამაზი, ილუსტრირებული წიგნი აწყვია და იქვე დევს მობილური, პლანშეტი – წიგნი ბავშვის ყურადღების მიღმა რჩება, ხოლო არჩევანი გაჯეტებზე კეთდება. თითქოს დაწყებულ რბოლაში, კონკურსში – წიგნი აგებს. ამის გააზრება კი საშინლად სევდიანია.

მოკლე ვიდეოები, ხმამაღალი მუსიკა, მოკლე ტექსტები – წუთში ათი ფირის ნახვა, ასქროლვა, საშინლად გადატვირთული და მრავალფეროვანი სოციალური ქსელები ნელ-ნელა იპყრობენ ბავშვების გულსა და გონებას, ყურადღებასა და კონცენტრაციას, მაშინ, როცა წიგნების კითხვას დრო, ჩაფიქრება, ყურადღება სჭირდება.

სინამდვილეში არაფერი შეცვლილა, ადამიანს ისევ უყვარს ამბები – ოღონდ მათი მიღების მარტივი და იოლი გზა ურჩევნია.

ბავშვებზე ვსაუბრობთ, თუმცა ამ რისკის ქვეშ მოზრდილებიც არიან, ინტერნეტდამოკიდებულება ყველა ასაკისა და ყველა ინტერესის მქონე ადამიანს მოიცავს.

ჰოდა, რა უნდა გავაკეთოთ ამ დროს მასწავლებელმა და მშობელმა? როგორ უნდა დავაბრუნოთ ბავშვები წიგნებთან? ამ უთანასწორო ბრძოლაში როგორ გავამარჯვებინოთ წიგნებს?

ელექტრონული – წიგნები

მოდით, ცოტა ვიეშმაკოთ და გაჯეტები ვაქციოთ წიგნებად, მაგალითად, ელექტრონული წიგნების მოწყობილობები, როგორიცაა ასე პოპულარული ქინდლი. ქინდლი მშვენიერი საჩუქარიცაა, მასში შეგიძლიათ ათასობით წიგნი ჩატვირთოთ, თან მოზარდს ექნება განცდა, რომ გაჯეტთან ატარებს დროს, თუმცა ამ დროს წიგნებსა და ტექსტებს შევაპარებთ.

პიკნიკი წიგნებით

ძალიან კარგი აქტივობაა „პიკნიკი წიგნებით“ – ბავშვები წრეზე სხდებიან, გარშემო ბევრი ბალიში და მუსიკაა დაბალ ხმაზე, წყნარი, მშვიდი ჰანგები.

https://www.youtube.com/watch?v=mIYzp5rcTvU&t=853s

თითოეული ბავშვი ისე კითხულობს, როგორც სურს: ხმამაღლა ან ჩუმად. ან დააგემოვნონ „წინადადებები“ და ის წინადადებები წაიკითხონ, რომლებიც მოეწონებათ და გაზიარება მოუნდებათ.

წიგნების გალერეა

ბავშვებს ძალიან უყვართ, როდესაც არჩევანს აკეთებინებენ. შეგვიძლია კლასში მოვაწყოთ „წიგნების გალერეა“ – გამოვფინოთ სხვადასხვა წიგნი, ბავშვებმა დაათვალიერონ და თავად შეარჩიონ სასურველი. თითოეულს სასურველია, ჰქონდეს აღწერა, არჩეული წიგნი მოსწავლემ უნდა წაიკითხოს.

წიგნი – თამაში

შეიძლება წიგნით ვითამაშოთ კიდეც. ავიღოთ ისეთი ამბავი, რომელიც ნაწილებადაა დაყოფილი, ხოლო თითოეული ნაწილის შემდეგ მოსწავლემ უნდა აღმოაჩინოს პასუხი კითხვაზე, სადაც დაფარული იქნება შემდეგი ნაწილის შინაარსი ან პერსონაჟის საიდუმლო. შეგვიძლია გამოვიყენოთ QR კოდები, ან პატარა ვიდეოები, სადაც მასწავლებელი იძლევა მინიშნებებს.

შევქმნათ წიგნის „ტრეილერი“

ბავშვი წიგნის „ტრეილერს“ ქმნის, არეკლამებენ წიგნს, როგორც ფილმს. არჩევენ სცენარს, მუსიკას, ვიზუალურ ეფექტებს – ამასობაში კი უღრმავდებიან შინაარსს.

დისკუსია, ფიქრი

ბავშვები იყოფიან ორ ჯგუფად, მოეწყობა დისკუსია წიგნებისა და ეკრანის თემაზე. ბავშვების ერთი ნაწილი ამტკიცებს რომ გაჯეტები ინფორმირებულებს გვხდიან, მეორე ნაწილი კი ამტკიცებს, რომ წიგნები ადამიანებად გვაყალიბებენ. დისკუსიის მიზანი გამარჯვება არ არის, მთავარია, რომ ბავშვმა აღმოაჩინოს, რომ: ეკრანი სწრაფ ინფორმაციას იძლევა, წიგნი კი ღრმასა და საფუძვლიანს.

პოსტი წიგნებზე

საკლასო ოთახში ვაკრავთ დიდ ფორმატს, რომელიც ისეა გაფორმებული, თითქოს ფეისბუქის გვერდი იყოს. ბავშვებმა უნდა დაწერონ თითო პოსტი წიგნის შესახებ, პერსონაჟების შესახებ – თითქოს წიგნის ამბავი რეალური ცხოვრებაა და თავადაც იქ არიან, ან შეარჩიონ პერსონაჟი, მოირგონ მათი როლი და ამ პერსონაჟის პერსპექტივიდან დაწერონ: მაგალითად: ვგრძნობ სევდას, რადგან დღესაც ვერ ვნახე მზე. კარგი იქნება თუ გააფორმებენ „ემოჯებითა“ და სოციალური ქსელისთვის დამახასიათებელი სიმბოლიკით.

წიგნის მიმართ პოზიტიური დამოკიდებულების ჩამოყალიბების პროცესში სასურველია მშობელიც ჩაერთოს.

რა უნდა გააკეთოს მშობელმა?

ერთობლივი კითხვა ძილის წინ

არ კითხულობს მხოლოდ ბავშვი, არამედ კითხულობენ მშობელი და ბავშვი, რაც ძალიან სასიამოვნოა და თან ურთიერთობებსა და ემოციურ კავშირებს ამტკიცებს.

 მშობელი როგორც მკითხველის მაგალითი

ბავშვი ვერ შეიყვარებს წიგნს, თუ სახლში არ ხედავს მკითხველ ზრდასრულს.
მშობელმა უნდა დაინახოს, რომ წიგნი არ არის მხოლოდ ბავშვის ნივთი, არამედ ოჯახის კულტურული ტრადიციაა.

 წიგნის თარო, რომელიც ბავშვთან ერთად იზრდება

ბავშვს ჰქონდეს თავისი კუთხე — თარო, ყუთი ან კალათა წიგნებისთვის, სადაც თვითონ ჩადებს იმას, რაც მოსწონს.

პატარა ბავშვისთვის — ილუსტრაციები; უფროსისთვის — ამბები, რომელშიც საკუთარ თავს აღმოაჩენს.

კითხვა ყოველდღიურობაში

კითხვა არ უნდა შემოიფარგლოს მხოლოდ წიგნით. წაიკითხეთ ერთად: ქუჩის ნიშნები, პროდუქტის შეფუთვები, მენიუები.

ბავშვი სწავლობს რომ კითხვა სამყაროსთან ურთიერთობის ბუნებრივი ფორმაა.

საუბარი წაკითხულზე, არა გამოკითხვა

არასდროს ჰკითხო: გაიგე? დაგამახსოვრდა? სჯობს შეეკითხო: რომელი გმირი მოგეწონა? შენ რას გააკეთებდი მის ადგილას?

 ეკრანის ნაცვლად — ემოციური სიახლოვე

როცა ბავშვი ტელეფონთანაა, ნუ ეტყვით პირდაპირ:
„ჯერ წიგნი წაიკითხე და მერე ტელეფონი“ — ეს ბრძანებაა და არა დაინტერესება.
სჯობს უთხრათ: „გინდა, დღეს მე აგირჩიო ამბავი?“ და მიუჯდე.
ეკრანს კონკურენციას ვერ გაუწევს აკრძალვა, მაგრამ შეუძლია ემოციურმა სიახლოვემ ნამდვილად ჩაანაცვლოს.

ეკრანის პარალელური სამყარო

ბავშვმა რაც მოისმინა ან ნახა ვიდეოში, ერთად მოძებნეთ მსგავსი თემატური წიგნი.
მაგალითად, უყვარს დინოზავრები ან კოსმოსი — აჩვენე ილუსტრირებული ენციკლოპედია ან მოთხრობა ამავე თემაზე.

ეს ქმნის ხიდს რეალობის ორ ფორმას შორის.

 საღამოს სინათლე

დააწესე ოჯახური რიტუალი — ძილის წინ 15 წუთი წიგნისთვის, როცა ტელეფონები სხვა ოთახში იტენება.

შეგიძლიათ წაიკითხოთ ერთად და ხმამაღლა იცინოთ ტექსტის რომელიმე ეპიზოდზე.

ბავშვმა უნდა იგრძნოს: ეს არ არის წიგნის დრო — ეს არის ჩვენი დრო.

რამდენი წიგნი წავიკითხე?

გააკეთეთ პატარა პლაკატი და ყოველ თვეს მონიშნეთ, ვინ რა წაიკითხა.
ბავშვი ამაყობს, როცა ხედავს საკუთარ პროგრესს და ოჯახის აღიარებას.
ეკრანი იძლევა მყისიერ ჯილდოს, წიგნი კი — ნელ ბედნიერებას. მაგრამ თუ ამ ბედნიერებას აღიარებენ, ის ძლიერდება.

საბოლოოდ ყველაფერი ხომ ჩვენს ხელთაა, ნუ დავიზარებთ, ნუ დაგვენანება დრო, შედეგი კი ჩვენს ძალისხმევად ნამდვილად ღირს.

სტატიის მიზანია დაეხმაროს მასწავლებლებს თვითრეფლექსიაში  რათა  პრაქტიკული გზით შეფასდეს  მასწავლებლის  საქმიანობა ციფრული რესურსების გამოყენების მიმართულებით.   მასალა ეფუძნება თანამედროვე საგანმანათლებლო ჩარჩოებს — TPACK (Mishra & Koehler, 2006) და DigCompEdu (European Commission, 2017), რომლებიც ხაზს უსვამენ შინაარსობრივი, პედაგოგიური და ტექნოლოგიური კომპეტენციების ინტეგრაციას.

ციფრული რესურსების ინტეგრირება აღარ არის დამატებითი უნარი, არამედ აუცილებელი კომპონენტია თანამედროვე სწავლების პროცესში. თუმცა ტექნოლოგიის გამოყენება თავისთავად არ ნიშნავს ხარისხიან სწავლას. მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ, ვინ იყენებს, რისთვის და როგორ. ამიტომ მასწავლებელმა პერიოდულად უნდა დაუსვას საკუთარ თავს კითხვა: „რამდენად მიზნობრივად ვიყენებ ციფრულ რესურსებს?“

სამი განზომილება: შინაარსი, პედაგოგიკა, ტექნოლოგია

TPACK მოდელის მიხედვით, ეფექტიანი გამოყენება გულისხმობს სამ კომპონენტს:

• შინაარსობრივი ცოდნა (CK) — ვფლობ თუ არა კარგად თემას, რომელსაც ვასწავლი?
• პედაგოგიური ცოდნა (PK) — ვირჩევ თუ არა სწავლის აქტიურ მეთოდებს?
• ტექნოლოგიური ცოდნა (TK) — ვიცნობ თუ არა შესაბამის ციფრულ პლატფორმებს, რომლებსაც მოსწავლეთა ჩართულობა შეუძლიათ გაზარდონ?

სამივე კომპონენტის შერწყმა ქმნის მასწავლებლის პროფესიული კომპეტენციის მაღალ დონეს — TPACK.

 თვითშეფასების ცხრილი

პრაქტიკული მაგალითები

• Kahoot — სასწავლო ერთეულის დასასრულს მოსწავლეთა ცოდნის გადამოწმება ინტერაქტიული ტესტით.
• Padlet — საგნობრივ თემაზე  კოლაბორაციული   კოგნიტური  რუკის შექმნა.
• Canva — საშინაო დავალების ალტერნატიული ფორმა — პოსტერის ან ინფოგრაფიკის დიზაინი.
• Quizizz — დიფერენცირებული დავალებები სხვადასხვა სირთულის დონის მიხედვით.

ყველაზე ხშირი შეცდომები

1. ტექნოლოგიის გამოყენება ფორმისთვის: როდესაც რესურსი ემსახურება მხოლოდ ვიზუალურ ეფექტს და არა მიზნობრივ სწავლას.
2. დაუგეგმავი აქტივობა: ტექნოლოგია აირჩევა სპონტანურად და არა სასწავლო მიზნიდან გამომდინარე.
3. ციფრული გადატვირთვა: ერთ გაკვეთილზე ზედმეტად ბევრი ციფრული პლატფორმა ხელს უშლის კონცენტრაციას.
4. უკუკავშირის ნაკლებობა: მასწავლებელი არ იყენებს პლატფორმის ანალიტიკურ მონაცემებს მოსწავლეთა პროგრესის გასაანალიზებლად.

 ეფექტური გამოყენების პრინციპები

• მიზნობრიობა: ციფრული რესურსი უნდა ემსახურებოდეს კონკრეტულ სასწავლო მიზანს.
• მარტივობა: ერთი ინსტრუმენტი სჯობს სამ ზედმეტად რთულს.
• ინტეგრაცია: ტექნოლოგია უნდა შეერწყას შინაარსსა და მეთოდს.
• უკუკავშირი: გამოიყენეთ პლატფორმის შედეგები სწავლების გასაუმჯობესებლად.
• რეფლექსია: ყოველი გაკვეთილის შემდეგ ჩაწერეთ, რა იმუშავა და რა არა.

მოსწავლის პერსპექტივა

ციფრული რესურსის ეფექტურობა იზომება არა ტექნიკური ელფერით, არამედ მოსწავლის ჩართულობით, მოტივაციით და შემოქმედებითი აქტივობით, რომლის დროსაც მოსწავლე ქმნის ახალ ცოდნას, პროდუქტს.  ამიტომ მასწავლებელი  უნდა დააკვირდეს: მოსწავლე ხდება თუ არა შემოქმედი, დამკვირვებელი თუ პასიური მიმღები.

ციფრული პედაგოგიკა არ არის მიზანი თავისთავად — ის არის გზა მოსწავლის განვითარებისკენ. წარმატებული ციფრული პრაქტიკა იქმნება მაშინ, როცა მასწავლებელი განიხილავს ტექნოლოგიას როგორც შემოქმედებით შესაძლებლობას და არა როგორც სავალდებულო ატრიბუტს.

ცხრილი – ციფრული რესურსების გამოყენების საგნობრივი მაგალითები

ცხრილი ეხმარება მასწავლებლებს გააცნობიერონ:

• როდის ემსახურება ტექნოლოგია მიზანს, და როდის უბრალოდ დეკორატიულია;
• როგორ შეიძლება ერთი და იგივე პლატფორმა (მაგალითად Canva ან Padlet) განსხვავებულად იქნას გამოყენებული სხვადასხვა საგანში;
• როგორ შეიძლება მოსწავლე გახდეს შემოქმედი და არა მხოლოდ მომხმარებელი.

ლიტერატურა

1. European Commission. (2017). European Framework for the Digital Competence of Educators (DigCompEdu). Publications Office of the European Union.
2. Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). Technological Pedagogical Content Knowledge: A Framework for Teacher Knowledge. Teachers College Record, 108(6), 1017–1054.
3. (2023). Guidelines for AI and digital pedagogy in education. UNESCO Publishing.
4. Fullan, M., & Langworthy, M. (2014). A Rich Seam: How New Pedagogies Find Deep Learning.
5. Reichert, T., & Zeller, M. (2021). Digital Competence and Reflective Practice in Teacher Education. European Journal of Education Research, 63(2), 158–176.

მახსოვს, 2016 წლის შავ პარასკევს სტამბოლში ვიყავი და ტაქსიმზე ვსეირნობდი. უბრალოდ ასე დაემთხვა, თორემ არცერთ მაღაზიაში არ შევსულვარ, რაღაც ნამეტანი მჩატე ჯიბეებით მომიწია წასვლა. ჩემი ყურადღება ხმაურმა და ყვირილმა მიიპყრო. ტრადიციულ მუსლიმანურ სამოსში (აქ თავსაბურავებს ვგულისხმობ) გამოწყობილი ქალბატონები ხმამაღლა გამოხატავდნენ აღშფოთებას – რას ჰგავს ეს, რომ ჩვენი რელიგიით გამორჩეულ პარასკევს, შავად იხსენიებთო.

აღარ გავჩერებულვარ და არც ვიცი, აუხსნეს თუ არა, რომ ეს უბრალოდ ამერიკიდან შემოსული მარკეტინგული ხრიკი იყო.

შავი პარასკევი ამერიკული ტრადიციაა, რომელიც შემდეგ სხვა ქვეყნებშიც გავრცელდა. ზოგიერთ ქვეყანაში, სადაც შავი პარასკევია, მადლიერების დღეს არც კი აღნიშნავენ. თუმცა კალენდარულად ის სწორედ მადლიერების დღეს უკავშირდება. მადლიერების დღე, ამერიკის გარდა, კიდევ კანადაში და ირლანდიაშიც აქვთ. ჰოდა, შავი პარასკევი მადლიერების ხუთშაბათს მოსდევს.

საერთოდ, კათოლიკეები რაღაც დღეებში ღმერთს განსაკუთრებულ მადლობას სწირავდნენ ხოლმე და ეს განსაკუთრებული გულმოდგინებით კეთდებოდა. ტრადიცია მე-11 საუკუნიდან იღებს სათავეს. განსაკუთრებით ბებერ ინგლისში პურიტანები გამოირჩეოდნენ მადლობით – შავი ჭირი დასრულდებოდა და სამადლობელ ლოცვებს ამბობდნენ; გვალვა გადავიდოდა და კვლავ მადლობას იხდიდნენ და ა.შ. ჰოდა, როდესაც პურიტანები ხომალდ „მეილფლაუერით“ ოკეანის გაღმა გადავიდნენ, ახალ მიწაზე ზამთარი დიდი გაჭირვებით გადაიტანეს. ამიტომ, შემდგომ წელს, კარგი მოსავლის აღებისთანავე, სამადლობელი ლოცვები აღავლინეს. წერენ, ლოცვებთან ერთად, სამდღიანი ლხინი მოაწყვეს და ადგილობრივი ინდიელებიც დაპატიჟესო. ეს ახალ კონტინენტზე ჩატარებული პირველი მადლიერების დღე გახლდათ.

J.A. Brownscombe: The First Thanksgiving at Plymouth, 1914

სურათი აღებულია შემდეგი გვერდიდან: https://growthrocks.com/blog/black-friday-history-facts/

ასე წერენ… არადა, ისტორიკოსები ეჭვის ქვეშ აყენებენ – იმ პირველი მადლიერების დღის ლხინზე ინდიელები საერთოდ იყვნენ თუ არაო. თუ – კი, ალბათ იმიტომ, რომ სროლის ხმა გაიგონეს და ცნობისმოყვარეობის გამო მივიდნენ, რა ხდებაო. თუმცა, ეტყობა რაღაც სუფრა მაინც გაიშალა და მას შემდეგ (1621 წლიდან) ეს დღესასწაული ამერიკაში ყოველწლიურად იმართება. მაგიდის გარშემო მოკალათებული ოჯახის წევრები და მეგობრები ამბობენ, რის გამო არიან გასული წლის მადლობლები. ჯორჯ ვაშინგტონმა 1789 წელს ეს დღე სახელმწიფო დღესასწაულად აქცია. მას აღნიშნავენ ყოველთვის ხუთშაბათობით და შემდეგ ორშაბათამდე ისვენებენ. თუმცა, ეს დასვენება ვაჭრობის თანამშრომლებს არ ეხება, რადგან მომდევნო დღე –

„შავი პარასკევია“….

მეოცე საუკუნის დასაწყისში ნიუ-იორკის დიდმა უნივერსამებმა მადლიერების დღეს სარეკლამო აღლუმები წამოიწყეს, შედეგად კი მეორე დღეს, ანუ პარასკევს ხალხის დიდი ნაკადი მიიჩქაროდა ხოლმე მისკენ. ჰოდა, პარასკევის ფასდაკლების იდეაც ნელ-ნელა დამკვიდრდა.

თავად ტერმინი „შავი“ სამოციან წლებს ეკუთვნის. ჰყვებიან, რომ „შავი პარასკევი“ ჯერ კიდევ მე-17 საუკუნიდან მოდის, როდესაც პარასკევობით მონებს ფასდაკლებით ყიდდნენ. ხვნა-თესვის სეზონი სრულდებოდა და ზედმეტ მონებს პლანტატორები თავიდან იცილებდნენ. თუმცა ეს ვერსია არ ჰგავს სიმართლეს.

კიდევ ამბობენ, ამ დღეს ხალხი ავადმყოფობას იგონებდაო და სამსახურის ნაცვლად მაღაზიებში დარბოდაო. ჰოდა, მათმა დამქირავებლებმა ამ დღეს „შავი“ დაარქვესო.

ესეც გამოგონილია.

სინამდვილეში, ტერმინი „შავი პარასკევი“ ფილადელფიელი პოლიციელებიდან იღებს სათავეს. სამოციანი წლები ფილადელფიაში, მადლიერების დღის მეორე დღეს ფლოტისა და ჯარის გუნდებს შორის ფეხბურთში მეგობრული მატჩი ტარდებოდა. მოდიოდა ბევრი გულშემატკივარი. ამიტომ, ფილადელფიის ქუჩებში საოცრება ხდებოდა. ხალხის ერთი ნაწილი ფეხბურთზე გარბოდა, მეორე – მაღაზიებში. იყო კინკლაობა, ჩხუბი. პოლიციამ პარასკევსაც შავი უწოდა და მომდევნო შაბათიც შავიაო, დაასკვნა. მოგვიანებით იყო სახელების შეცვლის მცდელობა – დიდი პარასკევი და დიდი შაბათი. ოღონდ, ხალხში ვერ დამკვიდრდა და ყველაფერი ისევ „შავად“ დარჩა.

სურათი აღებულია შემდეგი გვერდიდან: https://growthrocks.com/blog/black-friday-history-facts/

სურათი აღებულია შემდეგი გვერდიდან: https://www.businessinsider.com/scary-black-friday-photos-2018-11

ოთხმოციან წლებში კიდევ ახალი ტრადიცია გამოჩნდა და ზოგიერთი მაღაზია ღამის 12 საათიდან იწყებდა გაყიდვებს. გადარეული ხალხიც ღამე ძილის ნაცვლად ყუთებით და პაკეტებით აქეთ-იქეთ დარბოდა.

ამ წერილში აქეთ-იქეთ არ ვირბენთ, არც ღამე ჩავატარებთ ცდებს. უბრალოდ, ისეთ რეაქციებს გავიხსენებთ,

სადაც…

დიახ, მართალი ბრძანდებით, სადაც შავი ფერის პროდუქტს მივიღებთ. შავი პარასკევის წინა ორშაბათ-ხუთშაბათის გაკვეთილებზე ჩასატარებლად გამოდგება.

1. სპილენძის (II) ჰიდროქსიდის თერმული დაშლით შავი ფერის სპილენძის (II) ოქსიდი მიიღება.

2Cu(OH)₂  →  CuO(შავი)+H₂O;

2. მანგანუმ (IV) ოქსიდის წარმოქმნა კალიუმის პერმანგანატის დაშლით;

2KMnO₄  →  K₂MnO₄(მწვანე)+MnO₂(შავი)+O₂

3. რკინის სულფიდის წარმოქმნა

FeSO₄​+Na₂​S​⟶FeS (შავი)+Na₂​SO₄

4. ტყვიის დიოქსიდისგან შავი ფერის ტყვია წარმოიქმნება, თუმცა, ეს რეაქციები ჩასატარებლად სახიფათოა და მოვერიდოთ:

PbO₂​+2H₂​⟶Pb (შავი)+2H₂​O

2PbO₂​+C=​2Pb (შავი)+CO₂​

5. შავი ფერის მანგანუმის დიოქსიდი ასევე შეგვიძლია კატალიზატორადაც გამოვიყენოთ და წყალბადის პეროქსიდი დავაშლევინოთ.

ამ რეაქციას ქიმიკოსები ხუმრობით უწოდებენ – „ჯინი ბოთლში“, რადგან კოლბიდან ჟანგბადი ჯინივით ამოვარდება ხოლმე. ჩატარებისას ფანჯარასთან ახლოს დაიჭირეთ კოლბა, რადგან მანგანუმის დიოქსიდი თავის სურნელს აფრქვევს. თუმცა, ეს სწორედაც, რომ ხუთშაბათს ჩასატარებელი ექსპერიმენტია, რადგან კოლბიდან ამოსულ ჯინს, მეორე დღის „შავი პარასკევის“ კარგი ფასდაკლება შეგიძლიათ სთხოვოთ.

ჩემი მასწავლებლობის პერიოდი ორ ეტაპად იყოფა, დედობამდე და მას შემდეგ. როცა მხოლოდ მასწავლებელი ვიყავი, ბავშვებს განსხვავებულად ვხედავდი, როგორ შეიძლება არ ისწავლოს, როგორ შეიძლება დავალება არ მოიტანოს, რა პრობლემაა დაბალი ნიშნის დაწერა და კიდევ ბევრი. არ ვაკვირდებოდი მათ ემოციებს და ხისტად, საკმაოდ ზედაპირულად ვუყურებდი. ჩემდა საბედნიეროდ, ეს პერიოდი ოციდან მხოლოდ ხუთ წელს მოიცავს, დანარჩენი თხუთმეტი წელია მოსწავლეების თვალებში ვიყურები, მათ ემოციებს ვკითხულობ, რამე ხომ არ სტკივათ, უჭირთ, რატომაა მოწყენილი, რა შევთავაზო ისეთი ორიგინალური, განსხვავებული, რომ ინტერესი არ დაკარგონ, ან უარეს შემთხვევაში ინტერესი გაუჩნდეთ. ახლა უკვე ვიცი ძირითადად რა მუსიკას უსმენენ, რა ფილმებს უყურებენ, რას კითხულობენ. ბევრჯერ ისეთ ფილმებს ვუყურებ, როგორსაც ბავშვობის პერიოდშიც ვერ გავუძლებდი. მით უფრო, როცა მეცნიერებას ვასწავლი, ფანტასტიკის სიუჟეტი ძნელი აღსაქმელია და გასათავისებელი, თუმცა იმისთვის, რომ ყოველთვის „საინტერესო“ მასწავლებლად დავრჩე, ყველაფერს ვძლევ. ჩემი შვილებისა და მოსწავლეების საყვარელ ფილმებსაც ისე ვუყურებ, რომ გაკვეთილზე პარალელის გავლება მაინც შევძლო, დეტალურ ახსნას და სიუჟეტში ჩაძრომას თუ ვერ მოვახერხებ. დღევანდელი სტატია სწორედ თანამედროვე ახალგაზრდებისთვის საინტერესო ფილმებზე დაფუძნებულ ბიოლოგიის გაკვეთილებს ან არაფორმალურ აქტივობებს ეხება. ოთხ ფილმს განვიხილავ ბიოლოგიასთან კავშირში. ესენია: „ავატარი“, „რკინის კაცი“, „ენთ-მენი და კრაზანა“ და „ჰარი პოტერი“.

ნაწილი 1: თანამედროვე კონო ხშირად იყენებს ბიოლოგიურ კონცეფციებს, რათა შექმნას დამაჯერებელი, თუმცა ფანტასტიკური სამყარო. ფილმები, როგორიცაა „ენთ–მენი და კრაზანა“ (Ant-Man and the Wasp) და „ავატარი“ (Avatar), შესანიშნავი ინსტრუმენტია იმის საჩვენებლად, თუ როგორ მიმდინარეობს ევოლუცია და ადაპტაცია სხვადასხვა მასშტაბით განსხვავებულ გარემოში. „ენთ-მენი და კრაზანა“ ფოკუსირებულია სკოტ ლენგსა და ჰოუფ ვან დაინზე, მათ შეუძლიათ შეცვალონ საკუთარი ზომა. ფილმის მთავარი ბიოლოგიური შინაარსი ზომასთან დაკავშირებული ადაპტაციაა. ასევე მნიშვნელოვანია ეკოსისტემის მდგრადობის გააზრება, თუნდაც ის „კვანტური სამყარო“ იყოს.

ეკოლოგიურ ადაპტაციასთან დაკავშირებით მრავალი მაგალითის მოყვანა შეიძლება ავატარიდან. ჯეიმზ ქემერონის ფილმი „ავატარი“ გვიჩვენებს პანდორას, უცხოპლანეტურ მთვარეს, რომლის ეკოსისტემა ჩამოყალიბდა ევოლუციის შედეგად.

ორივე ფილმი, მიუხედავად მათი ფანტასტიკური ჟანრისა, საშუალებას გვაძლევს განვიხილოთ და ვუპასუხოთ კითხვებს:

• როგორ ცვლის გარემო სხეულის ფორმას;
• როგორ არის ორგანიზმი დამოკიდებული ეკოსისტემაზე;
• რა მნიშვნელობა აქვს ეკოსისტემის მდგრადობას;
• რა რისკებს შეიცავს ბუნებრივ გარემოში ჩარევა.

ნაწილი 2: თანამედროვე ახალგაზრდების საყვარელი ფილმია რკინის კაცი („Iron Man”). მასში ბიოინჟინერიისა და სამეცნიერო ტექნოლოგიების შესახებ დიდი ინფორმაციაა მოცემული.

„რკინის კაცის“ ფილმები, განსაკუთრებით ტონი სტარკის მდგომარეობა და მისი ტექნოლოგიები, იძლევა შესანიშნავ შესაძლებლობას, ბიოფიზიკა და ბიოინჟინერია განვიხილოთ ფილმთან კავშირში.

2. ჰარი პოტერი – ფარმაკოლოგია და ცხოველთა სამყარო

„ჰარი პოტერის“ სამყარო, მართალია, მაგიურია, მაგრამ მისი ორი საგანი პირდაპირ კავშირშია ბიოლოგიასთან: ჯადოსნური სასმელები და ჯადოსნური არსებები.

ნიმუში 1: წარმოდგენილი ფილების წყვილების განხილვისთვის საუკეთესო ფორმაა შედარებითი ანალიზი (Comparative Analysis) ან პროექტზე დაფუძნებული სწავლება (PBL), სადაც თითოეული ჯგუფი თავის თემას იკვლევს და შემდეგ კლასს წარუდგენს.

გთავაზობთ ნიმუშს, სადაც წყვილები ცალ-ცალკე განიხილება და საბოლოოდ ერთი ფართო სამეცნიერო დასკვნით სრულდება მსჯელობა:

სათაური: ,,ფანტასტიკა რეალობაში და ბიოლოგიის საზღვრები“

ჯგუფი 1: ,,ჰარი პოტერი“ და ,,რკინის კაცი“ (ბიოლოგია, მედიცინა, ბიოინჟინერია, ბიოტექნოლოგია)

საკითხი: როგორ მოქმედებს გარე ძალები (აქ იგულისხმება გარემო ფაქტორები) ადამიანის სხეულის აგებულებასა და ფუნქციაზე.

ჯგუფი 2: „ავატარი“ და „ენთ-მენი და კრაზანა“ – (ბიოლოგია, ფიზიკა, ეკოლოგია)

ეს ჯგუფი აქცენტს გააკეთებს ორგანიზმისა და გარემოს ურთიერთობაზე, მის მნიშვნელობაზე და სხეულის ზომების გარემო პირობებზე დამოკიდებულებაზე.

რესურსები:

• ფილმების მოკლე ვიდეო კლიპები (თითო 1 წუთი, თემების საილუსტრაციოდ). ინგლისური ტერმინების საძიებო ველში ჩაწერით მოძებნით შესაბამის ვიდეოს.

პოლიწვენის სასმელი (Polyjuice Potion): სხეულის მყისიერი ტრანსფორმაცია. Polyjuice Potion transformation scene Harry Potter potions class

დემენტორების ეფექტი: შიშის, დეპრესიის და სასოწარკვეთილების განცდა. Dementors attack scene Dementor effect on people

რკალი რეაქტორი (Arc Reactor): ტონის გულმკერდში ჩადგმული ხელოვნური ენერგიის წყარო. Iron Man Arc Reactor implant scene Iron Man Arc Reactor power up

Extreme/Extremis ვირუსი: რკინის კაცი 3-დან, თვითრეგენერაციის უნარის დემონსტრირება. Iron Man 3 Extremis virus healing Iron Man 3 Extremis powers

პანდორას ფლორა/ფაუნა: გიგანტური ცხოველები და მცენარეები, ეივა. Avatar Pandora bioluminescent forest Avatar Iknimaya Banshee scene

ნავების სუნთქვა/ფიზიოლოგია: პანდორას ატმოსფეროს თავისებურებების ახსნა. Avatar Na’vi breathing mask Avatar Pandora atmosphere explained

შემცირება და ზრდა: სკოტი ლენგის და ჰოუპის ზომის ცვლილებები და ფიზიკური ეფექტები. Ant-Man shrinking and growing scene Ant-Man physics size change

კვანტური სამყარო: კვანტური სფეროს აღწერა (თუმცა ნაკლებად ბიოლოგიური, კარგია ფიზიკის და მასშტაბის განსახილველად). Ant-Man Quantum Realm explained

ვეძებ. სულ ვეძებ ასეთ საკითხავს, ახლიდან, ახლებურად რომ დამანახებს იმას, რაც იყო. წარსულს, რომლის შესახებ ნათქვამ სიტყვას, თვითმხილველისას, ფართოდ თვალგახელილი მოწმისას დიდი ფასი აქვს. მეორეა, როგორ წერს გერონტი ქიქოძე, როგორი ენით. მისი ჩანაწერების პატარა წიგნს, ახლად გამოცემულს, სხვა წიგნის ძებნისას გადავაწყდი, ვიყიდე და კითხვა დაუყოვნებლივ დავიწყე.

გასული საუკუნის პირველი ნახევრის მთავარი ამბების მოყოლისას ავტორი მათაც საყურადღებოდ აღწერს, ვინც მკაფიოდ გასარჩევი კვალი დატოვეს, ვისმა გადაწყვეტილებებმაც – გაუმართლებელმაც, გამართლებულმაც – ისტორია მეტ-ნაკლებად შეცვალეს. არც „დემაგოგიური აქცენტის ტლანქ მატერიალიზმთან“ ერთად „ზნეობრივი ოპტიმიზმის“ მქადაგებელი ნოე ჟორდანიაა დავიწყებული და არც ლავრენტი ბერია, რომლის ყურებსაც „ყველაფერი ესმოდათ, თვით ქალ-ვაჟის ჩურჩული სიყვარულის სარეცელზე, თვით მრგვალი მაგიდის გარშემო მსხდომარე მეგობრების ნელი საუბარი; რაც შეეხება სულთმობრძავთა ხრიალს, მას თბილისის დიქტატორი ისე იყო შეჩვეული, რომ ალბათ მისი შეწყვეტისთანავე ეღვიძებოდა, როგორც ეღვიძება მეწისქვილეს, როცა დოლაბის ხრიალი ჩერდება“.

მომნუსხველი შედარებები მრავლადაა ამ წიგნში, რომელშიც მწერლებსაც შევხვდებით, ყველაზე სახელიან შემოქმედებს. მიხეილ ჯავახიშვილის გარეგნობის აღწერას ავტორი შემდეგ სიტყვებს მოაყოლებს: მახვილ ჭკუასთან ერთად რაღაც ბავშვურ გულუბრყვილობასაც ავლენდაო. იქვე კი მის „მტკივნეულ პატრიოტიზმსაც“ ახსენებს. დაუფარავად დასცინის გრიგოლ რობაქიძეს – დიდად პატივმოყვარე იყო და ფიქრობდა, რომ სამშობლოში მის ნიჭს სათანადოდ არ აფასებდნენო: „გადაწყვიტა, ხმალი გადაეტეხა ბაზალეთის ტბასთან დამარცხებულ გიორგი სააკაძესავით და უცხოეთში გადახვეწილიყო, რათა იქიდან უმადური თანამემამულეების დაპყრობა ეცადნა“.

მძიმეა 1921 წლის 24 თებერვლის მოგონება. ცოტა ხნით ადრე თბილისში დარწმუნებულები იყვნენ, რომ „ქართული დემოკრატიის კიდობანი მტკიცედ იყო შეკრული და ყოველ წარღვნას გაუძლებდა“. მაგრამ დადგა დღე, რომელმაც თავის მოტყუება შეუძლებელი გახადა. „24 თებერვალს ერთს ჩემ მეგობართან ერთად უძილო ღამე გავატარე, – წერს გერონტი ქიქოძე. – ქალაქის ქუჩებში საოცარი სიჩუმე იდგა. თოვლის ფანტელები უხმოდ ეცემოდნენ ქვაფენილებს. უკან ჩამორჩენილი ჯარისკაცები ჩრდილებივით მოძრაობდნენ, ზოგი მათგანი კედელზე აყუდებდა ან მიწაზე აგდებდა თავის თოფსა და სავაზნეს. ქალაქი ჩაბნელებული იყო“. მარტში რევოლუციური კომიტეტი მას დასავლეთ საქართველოში დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობასთან მოსალაპარაკებლად აგზავნის. გასავლელი გზის სირთულეს საშინელი სიცივეც ემატება: „კაცს ეგონებოდა, დარიალის კარი ფართოდ გაიღო და ჩრდილოეთის უსაზღვრო სივრცეებიდან საქართველოში სუსხიანი ქარები შემოიჭრნენო“.

30-იანი წლების ქრონიკა კიდევ უფრო გულის მომკვლელია. შიში და უიმედობის, უმომავლობის განცდა. სიკვდილის დაუჯერებელი სიახლოვე. ყოველ ნაბიჯზე დაგებული ხაფანგები. „დატყვევებულთა ერთ ნაწილს კონვეიერის სისტემით ხოცავდნენ, როგორც ხარებს ხოცავენ ჩიკაგოს სასაფლაოზე, ხოლო მეორე ნაწილს შრომის ბანაკებში გზავნიდნენ, სადაც მათ ნელ-ნელა ჩაფერფვლა ელოდათ, აუტანელი შრომისა და საკვების ნაკლებობის გამო“, – ვკითხულობთ წიგნში, რომლის ავტორი იმასაც ამბობს, შიშის მიზეზი ისიც იყო, რომ ხალხი ხედავდა – კომუნიზმი მეტისმეტად სწრაფად მიჰქროდა საბედისწერო უფსკრულების ნაპირასო.

ბევრი დასამახსოვრებელი ამბავია გერონტი ქიქოძის ჩანაწერების ამ წიგნში, ბევრი ისეთი დაკვირვება თუ შეფასებაა, წარმოსახვასაც რომ აღიზიანებს და შემაწუხებელ შეკითხვებსაც აჩენს. მაინც რა ჩანს წარსულის უფსკრულებში? მაინც სადამდე მივაწვდინეთ თვალი?

რამდენადაც ენის განვითარების დარღვევის მქონე ბავშვი სარგებლობს ინდივიდუალური ჩარევით, იმდენადვე ესაჭიროება მას მხარდაჭერა საკლასო ოთახში. საკლასო ოთახში, მათი ქცევის მიუხედავად, ბავშვები დიდ დროს ატარებენ (ან უნდა ატარებდნენ!) და, ყოველ ჯერზე, ეს სივრცე მათ ენობრივ თავგადასავლად უნდა ვაქციოთ. აქ გაისმის ენა, რომელსაც იყენებენ მასწავლებლები, თანაკლასელები, მხარდამჭერი ადამიანები. აქ ხშირად ენა კედლებზე განთავსებული პოსტერებისგანაც მოჩქეფს, მოკლედ, კლასი ენის სამყაროა, რომელშიც ენის დარღვევის მქონე ბავშვი მართლაც „ყოფიერების სახლში“ უნდა გრძნობდეს თავს და არა — მის მიღმა.

არაერთი უცხოელი თუ ქართველი მკვლევარივით მეც ვფიქრობ და მიმაჩნია, რომ ენა კლასში ყველგანაა, ის მასწავლებლის სიტყვიერი მინიშნება თუ ინსტრუქციაა; ენაა თანაკლასელების შეპასუხება ან ამა თუ იმ საკითხზე მათთან ერთად მსჯელობა, ენაა საკუთარ ნამუშევარზე საუბარი, პრეზენტაციას რომ ვეძახით და სწორედ ენობრივი მოთხოვნები ვრცელდება მთელ სასწავლო გეგმებზე. ისეთი საგნები, როგორებიცაა: მათემატიკა, საბუნებისმეტყველო თუ სოციალური მეცნიერებები — მოითხოვს სპეციალიზებული ლექსიკის გაგებას და რთულ კონცეფციებთან ურთიერთობას. ვირტუალურსა თუ პირისპირ საკლასო ოთახებში კლასის ენა შეიძლება ძალიან რთული იყოს ენის განვითარების დარღვევის მქონე ბავშვისთვის. მაშ, როგორ დავეხმაროთ?

არსებობს მიდგომები, რომელთა გამოყენებასაც გვირჩევენ საკლასო მუშაობისას. მათგან უპირველესი კი არის ის, რომ გავხადოთ სწავლების ენა უფრო ხელმისაწვდომი!

ენის განვითარების დარღვევის მქონე ბავშვებს საკლასო მითითებების გაგებას გავუიოლებთ რამდენიმე მარტივი ტექნიკის გამოყენებით, როგორებიცაა:

• ბავშვისკენ მიმართეთ სახე — როდესაც ბავშვს უყურებთ, თქვენი მეტყველების სიგნალი უფრო ნათელია, სხეულის მოძრაობებით დამატებით სიგნალებს გასცემთ და თქვენი სიტყვების მნიშვნელობას გადმოსცემთ.
• სათქმელი თქვით მკაფიოდ და ცალსახად – იმის ნაცვლად, რომ თქვათ: „თქვენ უნდა მოემზადოთ შემდეგი გაკვეთილისთვის!“, თქვით: „ბავშვებო, გაკვეთილი დასრულდა. დაალაგეთ წიგნები და გარეთ გასვლისათვის კართან რიგში დადექით!“.

მნიშვნელოვანია ძირითადი ინსტრუქციების გამეორება და ხელახლა ფორმულირება – მასწავლებელმა ყველაზე უკეთ იცის, რა ინსტრუქციებია საჭირო. მიეცით სრული ინსტრუქციები, რათა კლასში ყველამ შეძლოს საკუთარი ტემპით მუშაობა. თუმცა, დაგეგმეთ, რომ უკან დაბრუნდეთ და ინსტრუქციის თითოეული ნაბიჯი მოკლე, მარტივი წინადადებებით გაიმეოროთ. ეს გამეორებები დაეხმარება ენის დარღვევის მქონე ბავშვს დავალების ეტაპების გაგებასა და დამახსოვრებაში.

გამოიყენეთ მულტიმოდალური დამხმარე საშუალებები – გამოიყენეთ მრავალი განსხვავებული გზა კლასში შეტყობინებების გადასაცემად და — არა მხოლოდ საუბარი. გამოიყენეთ ჟესტები და ვიზუალური დამხმარე საშუალებები, როგორებიცაა: სურათები, გრაფიკული ორგანიზატორები, ვიზუალური დამგეგმავები, დიაგრამები და პლაკატები. ასევე ჩაწერეთ საკვანძო სიტყვები.

არ დაგავიწყდეთ, რომ სკოლის შემდგომ კლასებში საკლასო აქტივობები ხშირად მოიცავს წერილობით ინსტრუქციას. წერილობითი ენა, როგორც წესი, უფრო რთული სიტყვებითა და წინადადებებით ხასიათდება, ამიტომ ენის დარღვევის მქონე ბავშვებისთვის ეს შეიძლება კიდევ უფრო რთული იყოს. აქ მოცემულია რამდენიმე გზა, რომლებითაც შეგიძლიათ მისთვის წერილობითი ენის ამოცანები უფრო ხელმისაწვდომი გახადოთ:

• ნაწილებად დაყავით დიდი რაოდენობის ინფორმაცია — ენის დარღვევის მქონე ბავშვისთვის დიდი რაოდენობის სიტყვებით სავსე აბზაცის ნახვაც კი შეიძლება იმედგაცრუების მომგვრელი იყოს. ინფორმაციის მოკლე აბზაცებად დაყოფა, წერტილოვანი ფორმის გამოყენება და დამატებითი, ცარიელი სივრცის დამატება მას უფრო ადვილად აღსაქმელს გახდის.
• ვიზუალურად განსხვავებული სექციების გამოყენება – გვერდის ისე ორგანიზება, რომ ცალკეული ინსტრუქციები, ნაბიჯები, თემები ან აქტივობები ერთმანეთისგან მკაფიოდ იყოს გამოყოფილი, ბავშვს გაუიოლებს მცირე ნაბიჯებით დავალების შესრულებას.
• გრაფიკისა და ხატულების გამოყენება – სურათი, რომელიც პირდაპირ უკავშირდება მოცემულ დავალებას, შეიძლება მნიშვნელოვანი მინიშნება იყოს გვერდზე მოცემული სიტყვების შესახებ.
• საკვანძო სიტყვების განმარტებების მიწოდება – ენის დარღვევის მქონე ბავშვებს ახალი სიტყვის შესასწავლად ბევრი გამეორება სჭირდებათ და, შესაძლოა, მათ მაინც გაუჭირდეთ, როდესაც ახალი სიტყვა რთული ენობრივი დავალების ნაწილია.
• სხვადასხვა დავალებაში თანმიმდევრულად მიაწოდეთ საკვანძო სიტყვებისა და მათი განმარტებების სია. ამ გზით ენის დარღვევის მქონე ბავშვს შეუძლია, სწრაფად შეახსენოს საკუთარ თავს აუცილებელი სიტყვების მნიშვნელობა და გააგრძელოს დავალება.
• კითხვები და ტექსტი ერთ გვერდზე უნდა იყოს განთავსებული – ძალიან ხშირად, ენის დარღვევის მქონე ბავშვებს დავალების შესრულებისას უწევთ უკან დაბრუნება და კითხვის გადახედვა. კითხვის ერთ გვერდზე განთავსება მათთვის ნაკლებ ნაბიჯს ნიშნავს. ნაკლები ნაბიჯი ნიშნავს, რომ დავალება ნაკლებად დამღლელია და ბავშვს შეუძლია უფრო მეტად კონცენტრირება ენასა და საჭირო სწავლაზე.

შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის კომუნიკაციაში მონაწილეობის მხარდაჭერა

ბავშვებით გადატვირთულ საკლასო ოთახში ზოგჯერ რთულია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების დახმარება სასაუბრო უნარების გამოყენებასა და განვითარებაში. აქ მოცემულია რამდენიმე სტრატეგია, რომლებიც რამდენადმე გააიოლებს სასწავლო პროცესის შედეგიანად წარმართვას. ეს სტრატეგიებია:

• თანაკლასელებთან საუბარი — მიეცით საშუალება კლასში მყოფ ბავშვებს, რომ ერთმანეთთან ისაუბრონ. შექმენით შესაძლებლობა, რომ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე და არმქონე ბავშვებმა ერთმანეთთან ისაუბრონ. კვლევები აჩვენებს, რომ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვი ენობრივ განვითარებას აჩვენებს და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვისთვის უარყოფითი შედეგები არ იქნება.
• ნათლად დაასწავლეთ სასაუბრო ინსტრუმენტები — შექმენით საკლასო წესები ან სტრატეგიები, როგორ შეუძლიათ მოსწავლეებს საკლასო დისკუსიაში ჩართვა. ეს „სასაუბრო მოძრაობები“ იძლევა წინადადებების დასაწყისს, რაც ბავშვს დაეხმარება, ჩაერთოს დისკუსიაში. მაგალითად, „დამატებითი“ სასაუბრო მოძრაობა იწყება დასაწყისით: „მინდა, რაღაც დავამატო…“.
• ნათლად გააცანით და დაასწავლეთ ენობრივი სტრუქტურები — ბავშვებს, ისევე როგორც ყველას, უნდა შეეძლოთ ამბების მოყოლა. კვლევები აჩვენებს, რომ ბავშვები უკეთეს ამბებს ჰყვებიან, როდესაც სწავლობენ ამბის თხრობის შემადგენელ ნაწილებს (მაგ., რომ ამბავს ჰყავს პერსონაჟები, გარემო, პრობლემა, შედეგი და ა.შ.) და რომ ეს სწავლება შეიძლება ეფექტურად წარიმართოს საკლასო ოთახში.
•  არ დაგავიწყდეთ: დაუშვით ალტერნატიული პასუხები – გაითვალისწინეთ, რომ მთელი დღის განმავლობაში მოსმენა და საუბარი ძალიან დამღლელია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვისთვის. დარწმუნდით, რომ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვს აქვს ცოდნის წარმოჩენის სხვა გზებიც. მაგალითად, მას შეუძლია დახატოს სურათი ან რუკაზე ასახოს თავისი ცოდნა.

მნიშვნელოვანია პედაგოგებისა და ენა–მეტყველების სპეციალისტების ერთობლივი მუშაობა

უნდა აღინიშნოს, რომ ენის დარღვევის მქონე ბავშვებს დადებითი ენობრივი ცვლილებებისთვის სჭირდებათ მრავალი გამეორება, პრაქტიკის შესაძლებლობა და თანმიმდევრული, კარგად დაგეგმილი ინსტრუქციები. დატვირთულ საკლასო ოთახში ერთი მასწავლებლისთვის რთულია უზრუნველყოს ენობრივი დარღვევის მქონე ბავშვისთვის საჭირო მიზანმიმართული პრაქტიკა. სწორედ ამიტომ, პედაგოგები და ენა-მეტყველების სპეციალისტები ერთად მუშაობენ საკლასო ოთახში. ერთობლივი სწავლების გზით, მათ შეუძლიათ, შექმნან მდიდარი ენისა და წიგნიერების შემსწავლელი გარემო, რაც დადებითად აისახება ენის დარღვევის მქონე თუ სხვა ბავშვებზე, რომლებსაც ენასთან დაკავშირებული პრობლემები აქვთ. როდესაც ენა-მეტყველების სპეციალისტი ერევა მთელი კლასისა ან საკლასო ოთახის მცირე ჯგუფებში მუშაობისას, ამას ხშირად „დამხმარე“ სერვისებს უწოდებენ. კვლევები აჩვენებს, რომ დამხმარე სერვისებს დადებითი გავლენა აქვს ენის დარღვევის მქონე ბავშვების ლექსიკასა და მოთხრობის უნარებზე, ასევე სალაპარაკო სიტყვებისა და წინადადებების ნაწილების ამოცნობისა და მანიპულირების უნარზე, რომელიც ცნობილია როგორც ფონოლოგიური ცნობიერება, რაც კითხვის სწავლის მნიშვნელოვანი უნარია. თუმცა, სპეციფიკური, ინდივიდუალური ენობრივი სტრუქტურების, (როგორიცაა, გრამატიკა) გაუმჯობესებაში, როგორც ჩანს, საჭიროა ინდივიდუალური ჩარევა. სკოლაში სწავლის დიდი ნაწილი დაფუძნებულია ენაზე — როგორც ზეპირი, ასევე წერილობითი ფორმების გაგებისა და მათში მონაწილეობის უნარზე. კლასში ღრმა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვისთვის ენობრივი მხარდაჭერის უზრუნველყოფით ჩვენ შეგვიძლია, მაქსიმალურად გავზარდოთ ბავშვის შესაძლებლობა, სრულყოფილად ისარგებლოს სასწავლო პროცესით და, შედეგთან ერთად, რაც შეიძლება, მეტი სიხარული მიიღოს მისგან.

გამოყენებული რესურსები:

Archibald, L.M.D. (2017). SLP-educator classroom collaboration; A review to inform reason-based practice. Autism & Developmental Language Impairments, 2, 1-17.

Chapin, S. H., O’Connor, M. C., Anderson, N. C., & Chapin, S. H. (2013). Classroom Discussions in Math: A Teacher’s Guide for Using Talk Moves to Support the Common Core and More, Grades K-6. Sausalito, CA, USA: Math Solutions.

Justice, L.M., Petscher, Y., Schatschneider, C., & Mashburn, A. (2011). Peer effects in preschool classrooms: Is children’s language growth associated with their classmates’ skills? Child Development, 82, 1768-1777.

Ukrainetz, T.A. (2019). Sketch and speak: An expository intervention using note-taking and oral practice for children with language-related learning disabilities. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 50, 53-70.

ბმულებში:

https://www.dldandme.org/all-articles/supporting-a-child-with-dld-in-the-classroom;

https://www.dldandme.org/educators-corner

ალბათ, არავისთვის იქნება გასაკვირი, თუ ვიტყვი, რომ ფერი განსაკუთრებული მნიშვნელობის მატარებელია ადამიანისთვის. ყველას თუ არა, ადამიანების უმრავლესობას გვაქვს ჩვენი საყვარელი ფერები, უპირატესობას ვანიჭებთ რომელიმე კონკრეტულ ფერს და შეიძლება უარყოფითი დამოკიდებულებაც კი გვქონდეს სხვა ფერის მიმართ. ფერი ხშირად უმნიშვნელოვანეს ფაქტორს წარმოადგენს ჩვენთვის არა მხოლოდ ტანსაცმლის, აქსესუარების, ცალკეული ნივთების შერჩევისას, არამედ ინტერიერის მოწყობის დროსაც.

ფერის როლი ბავშვთა ცხოვრებაში არანაკლებ მნიშვნელოვანია. შემთხვევითი არ არის, რომ ის ერთადერთი პირველი მახასიათებელია, რომლის ამოცნობასაც პატარა იწყებს. ფერებს შეუძლიათ გავლენა მოახდინონ ბავშვის გუნება-განწყობასა და ქცევაზე. ცნობილია, რომ ზოგიერთი ფერი ამშვიდებს და ღიმილს იწვევს მასში, ზოგი კი აღაგზნებს და აშინებს. საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ ფერმა შეიძლება გავლენა მოახდინოს ადამიანის როგორც ფსიქოემოციურ მდგომარეობაზე, ასევე მის ინტელექტზე. ეს განსაკუთრებით ეხება ბავშვებს, რომელთა პიროვნული მახასიათებლები ჩამოყალიბების პროცესშია. ცნობილია, რომ ტანსაცმლის ფერსაც კი, რომ აღარაფერი ვთქვათ გარემომცველ გარემოში წარმოდგენილ ფერებზე, შეუძლია დააქვეითოს, ან პირიქით – აამაღლოს ბავშვის თვითშეფასება, გააუმჯობესოს, ან გააუარესოს მისი მდგომარეობა, გუნება-განწყობა, დამოკიდებულებები გარშემომყოფებთან.

სიცოცხლის პირველ წელს ბავშვისთვის ფერი შერწყმულია საგნების სხვა მახასიათებლებთან

და არ გამოიყოფა, როგორც გარემომცველი სამყაროს დამოუკიდებელი თვისება. ჩვილები დაბადებისთანავე არ იძენენ ფერების გარჩევის უნარს. ახალშობილებს შეუძლიათ მხოლოდ ორი ფერის – თეთრისა და შავის აღქმა, მაგრამ როგორც კი პატარა დაახლოებით ორი თვის გახდება, თეთრ და შავ ფერს ემატება წითელიც. შემდეგი ფერი, რომლის გარჩევასაც ბავშვი შეძლებს, იქნება ყვითელი და მისი ელფერები. 2-დან 4 წლამდე ბავშვის თვალისთვის ყველაზე სასიამოვნოა ღია ვარდისფერი, მოყვითალო მოცისფრო და მოლურჯო ფერები. ოთხი წლის ასაკში ბავშვები უკვე ახერხებენ მუქი და ნათელი ფერების განსხვავებას. მათ ლექსიკონში ჩნდება სიტყვები „მუქი“, „ნათელი“. ხუთი წლის ასაკში პატარები, როგორც წესი, უკვე იცნობენ საგნებისა და ბუნებრივი მოვლენების სხვადასხვა ფერებსა და ელფერებს.

საყურადღებოა, რომ ბავშვებს ცალკეულ ფერზე სპეციფიკური რეაქცია აქვთ. არა მხოლოდ ტანსაცმლის და სათამაშოების, არამედ ოთახის კედლებისა და ამ ოთახში განთავსებული სხვადასხვა საგნების ფერიც შეიძლება გახდეს, როგორც დამხმარე, ასევე დამაბრკოლებელი ჩვენთვის ბავშვთან ურთიერთობისას. ბავშვის განვითარება ბევრად არის დამოკიდებული მისი ნერვული სისტემის მდგომარეობაზე. პატარის ფსიქოლოგიური მდგომარეობა სხვა ფაქტორებთან ერთად განსაზღვრულია იმ ფერებით, რომლებიც მის უახლოეს გარემომცველ სამყაროშია. უკვე დაბადების მომენტიდან ბავშვის ემოციები და გრძნობები ყალიბდება იმითაც, თუ როგორ აღიქვამს ის გარშემო არსებულ ფერებს თვალების პირველივე გახელისას.

ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ბავშვთან ურთიერთობაში მყოფი, მისი აღზრდით დაკავებული უფროსები კარგად ვერკვეოდეთ იმაში, თუ რა გავლენას ახდენს ფერი ბავშვის ფსიქიკაზე, მის ორგანიზმზე, გუნება-განწყობაზე. გამომდინარე იქიდან, რომ პატარის ფსიქიკა ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესშია, ის საკმაოდ დაუცველი და მგრძნობიარეა სხვადასხვა გამღიზიანებლებისა და ნეგატიური ფაქტორების მიმართ. თუმცა, ფერის დახმარებით შესაძლებელია ბავშვის არა მხოლოდ მდგომარეობისა და გუნება-განწყობის, მისი აქტიურობის, არამედ ხასიათის თვისებების შეცვლაც კი.

იმის ცოდნა, თუ როგორ მოქმედებს ესა თუ ის ფერი ბავშვის ფსიქიკაზე, დაგვეხმარება პატარისთვის ტანსაცმლის, ოთახის დეკორის, სათამაშოებისა და ცალკეული საგნების ფერების სწორად შერჩევაში.

ცალკეული ფერების ზემოქმედება ბავშვზე, მის ქცევაზე და ემოციურ მდგომარეობაზე:

• წითელი ფერი იპყრობს ყურადღებას, ენერგიასა და ლიდერობასთან ასოცირდება. ის ძალიან გამამხნევებელი, აგრესიული ფერიც კია. ბავშვისთვის ის გამაღიზიანებელია. ყველაზე მშვიდ პატარაშიც კი ამ ფერის ხანგრძლივი დროის განმავლობაში ყურებამ შეიძლება გამოიწვიოს უზომო შფოთვა, მომატებული აქტიურობა, აგზნებადობა, ნევროზულობა და აგრესიულობაც კი. ამიტომ, თუ ბავშვი მეტისმეტად მოძრავი და მოუსვენარია, უმჯობესი იქნება უარი ვთქვათ წითელ ფერზე მასთან მიმართებაში, ან მინიმუმამდე დავიყვანოთ მისი გამოყენება;
• ვარდისფერი წითლის მოსაზღვრე ფერია, მაგრამ უფრო დამამშვიდებელი ეფექტი აქვს. რაც უფრო ახლოსაა ტონი პასტელურ ფერთან, მით უფრო რბილი, დამამშვიდებელი ეფექტი აქვს და, პირიქით – რაც უფრო კაშკაშაა ტონი, მით უფრო მეტად აღძრავს ბავშვს ენერგიული მოქმედებისკენ;
• ნარინჯისფერი მნიშვნელოვანია ბავშვის ჯანსაღი განვითარებისთვის. ის ხელს უწყობს ემოციურ სტაბილურობას, გამამხნევებელი ფერია, ენერგიას მატებს ადამიანს, ამაღლებს გუნება-განწყობას. შეუძლია კომუნიკაბელურობის სტიმულირება, აძლიერებს შემოქმედებით აქტივობას, ქმნის თავდაჯერებულობისა და კომფორტის განცდას;
• ყვითელი ფერი შინაგანი ჰარმონიის, სითბოსა და სტაბილურობის შეგრძნებას იწვევს, ხელს უწყობს კონცენტრაციას, შეუძლია დამამშვიდებლად იმოქმედოს და განწყობა გაუუმჯობესოს ადამიანს. რეკომენდებულია ყვითელი ფერის გამოყენება ბავშვთა ოთახებში რადგან ეს ხელს შეუწყობს მათ განვითარებას, ასევე მხიარულს გახდის პატარას;
• მწვანე ფერი ბავშვში ცნობისმოყვარეობასა და განვითარების სურვილს აღვიძებს, უმაღლებს გარშემო არსებული სამყაროს შესწავლის სურვილს, აქვს დამამშვიდებელი ეფექტი. მწვანე ფერის მშვიდი და რბილი ტონები ამაღლებს თვითშეფასებას და თავდაჯერებულობას, საკუთარი ძალების რწმენას, შთააგონებს გამბედაობას, სიმამაცეს;
• ლურჯი ფერი დამამშვიდებელია, მას შეუძლია გააღვივოს წარმოსახვა და ინტერესი ახლის მიმართ. თუმცა, მგრძნობიარე ბავშვებში ამ ფერმა შეიძლება ქვეცნობიერი შფოთვის განცდა გამოიწვიოს;
• ცისფერი მოქმედებს უფრო მსუბუქად, ვიდრე ლურჯი. ის ლურჯზე უფრო ნაზია. ცისფერი ხელს უწყობს მოდუნებას, მოშვებას, სიმშვიდეს. რეკომენდებულია ბავშვის თეთრეულისთვის ნაზი ცისფერი ტონების გამოყენება. ამ ფერს შეუძლია შფოთვის შემსუბუქება და დაძაბულობის განეიტრალება. თუმცა, სიცივისა და გაუცხოების თავიდან ასაცილებლად უკეთესი იქნება ზომიერების დაცვა ამ ფერის გამოყენებისას, განსაკუთრებით ინტერიერში;
• თეთრი ფერი დამამშვიდებლად მოქმედებს. თუმცა, ამ ფერის სიჭარბემ შეიძლება გამოიწვიოს დაუცველობის განცდა;
• ნაცრისფერი ზომიერი გამოყენების შემთხვევაში დამამშვიდებელი ეფექტით გამოირჩევა, ამცირებს ბავშვის მოჭარბებულ აქტიურობას და უნერგავს მას თავდაჯერებულობას და საკუთარი ძალების რწმენას;
• იისფერი ასტიმულირებს ყურადღების კონცენტრაციასა და წარმოსახვას. ამ ფერთან დაკავშირებით არაერთგვაროვანი მოსაზრებები არსებობს. ერთი მხრივ, იისფერი შემოქმედობითობის, ხელოვნების ფერად მიიჩნევა, რომელიც აუმჯობესებს წარმოსახვას და ხელს უწყობს აზროვნებას; მეორე მხრივ, იისფრის ჭარბმა რაოდენობამ შეიძლება გამოიწვიოს მარტოობის გრძნობა. ბავშვის ოთახისათვის ასეთი ფერის გამოყენება არ არის რეკომენდებული.

რეკომენდაციები მშობლებისთვის:

• სასურველია ელემენტარული ინფორმაციის ფლობა ფერებით თერაპიაზე და ამ ცოდნის გამოყენება ცხოვრებაში;
• ბავშვი გარემოცული უნდა იყოს ფერების სიმრავლით. თუმცა, მნიშვნელოვანია მათი ზომიერად შერწყმა;
• თუ ბავშვი დილით, გაღვიძების შემდეგ დაღლილობას გრძნობს, ცუდ გუნება-განწყობაზეა, უმჯობესი იქნება მისთვის მხიარული, ნათელი, თბილი ფერების ტანსაცმლის შერჩევა. მაგრამ, თუ განიცდის ენერგიის მოზღვავებას, ძალიან აქტიური და ზედმეტად აღგზნებულია, შევურჩიოთ ტანსაცმელი ლურჯი, მწვანე, ცისფერი ტონებით. ამავდროულად, შევზღუდოთ წითელი და ნარინჯისფერი, როგორც ტანსაცმლის, ასევე ნივთების რაოდენობა;
• ადრეული და სკოლამდელი ასაკის ბავშვებისთვის ჭრელი ოთახი არ იქნება შესაფერისი. უკეთესი იქნება შევარჩიოთ ყვითელი, კრემისფერი, ატმისფერი, ღია მწვანე, ასევე ცისფრის დამამშვიდებელი პასტელური ტონები;
• ცივი ტონები და მოცისფრო მწვანე ფერთა შეხამება მხოლოდ იმ შემთხვევაში გამოიყენება, როცა ოთახის ფანჯრები სამხრეთისკენაა მიმართული და კარგად არის განათებული;
• თეთრი ფერი ასახავს დღის სინათლეს, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის ოთახის განათებას. ამასთან, მას შეუძლია შექმნას ხელსაყრელი ფონი სხვა ფერების აღქმისთვის;
• შავი ფერი არ არის შესაფერისი ბავშვის ოთახისთვის. ის უარყოფითად მოქმედებს ბავშვის მდგომარეობაზე, აუარესებს მის გუნება-განწყობას. ამ ფერის მცირე რაოდენობა დასაშვებია მხოლოდ დეკორის ელემენტებში.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ბავშვის ფსიქიკაზე ფერების სწორად ზემოქმედებით ჩვენ შევძლებთ დადებითი გავლენა მოვახდინოთ მის ემოციურ მდგომარეობასა და ქცევაზე. ცნობილია, რომ სწორად, გონივრულად შერჩეულ ფერებს მეტი სასარგებლო გავლენა აქვს ნერვულ სისტემაზე, ვიდრე ნებისმიერ წამალს.