სამაგიდო თამაშების შექმნის იდეა: როგორ არ გავუშვათ ალუდა „თემიდან“, და დავაბრუნოთ საფიხვნოს თავში, რა აკლია ლუარსაბს?
თამაში ყველას გვიყვარს, დიდებსაც და პატარებსაც, თუ გულში ჩავიხედებით და საკუთარ თავებს გამოვტყდებით, მივხვდებით რომ თამაში მოგვნატრებია. თამაში ხომ იგივე კარნავალია, გარდასახვა, შენი რეალობის დროებითი დათმობა და იმ როლის მორგება, რომელიც გაინტერსებდა, მოგწონდა. თამაში – ექსპერიმენტებია, გაბედული ნაბიჯები, დაფარული სურვილების რეალიზაცია, ყოვედლღიურობის რუტინასთან კავშირის გაწყვეტა და რაღაც ახალ სამყაროში შებიჯება. კი, თამაში აზარტიც არის და საშიშიც, თუმცა ზომიერება რომ ყველაფერში სასარგებლოა, სიახლე სულაც არაა.
თამაში სწავლების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ელემენტია. გარდა იმისა რომ სწავლება, უფრო სახალისო ხდება, თამაში რეალური ცხოვრების იმიტაციაცაა, ამიტომ ასეთი აქტივობები უფრო მეტად გამოსადეგარი და პრაქტიკულია, ასეთ ცოდნას მარტივად რომ გამოიყენებ რეალურ ცხოვრებაში. თამაშის დროს ნაკლები სტრესია, მეტი ბედნიერება, დადებითი განწყობა კი შემეცნების მნიშვნელოვანი საწინდარია.
ვფიქრობ რომ, მცდარია მოსაზრება რომ თამაშით სწავლება მხოლოდ დაწყებით კლასებშია ეფექტური, რაც ბავშვი იზრდება გაკვეთილები უფრო აკადემიური, სტრესული, უფრო სერიოზული და რუტინული ხდება, შესაბამისად უფრო მოსაწყენიც, ერთ-ერთი ფაქტორი ესეცაა, როდესაც დაბალ კლასებში ბავშვებს სკოლა უყვართ, მაღალ კლასებში კი აღარ მოსწონთ, ეზარებთ და შეიძლება შეიძულონ კიდეც. ლექციური ტიპის გაკვეთილები, რთულ, გაუგებარ ტექსტებში ჩაკარგვა – საინტერესო თემებსაც კი უინტერესოს ხდის, წვრილშრიფტიანი, თარიღებითა და რთული სიტყვებით გაძეძგილი სახელმძღვანელოები, რა თქმა უნდა მოქმედებს მოტივაციაზე, ხალისზე და ბავშვების ბედნიერების, სიხარულის შკალა ნელ-ნელა ქვემოთ ჩამოდის, საბოლოოდ კი დაღლილები, მობეზრებულები, მოწყენილები ამთავრებენ სკოლას და კიდევ უფრო დიდ სირთულეების შეჭიდებას აპირებენ. მოდით, ისიც ვთქვათ რომ ჩვენმა ბავშვებმა არ იციან „სწავლა“, არ იციან როგორ ისწავლონ, არ იციან სტრატეგიები, მაგალითად როგორ დაეუფლონ მოკლე დროში უზარმაზარ ინფორმაციებს, არ იციან როგორ დაიმახსოვრონ ან როგორ გამოკვეთონ მნიშვნელოვანი უმნიშვნელოსგან. იშვიათად, რომ მათ ასწავლიდნენ როგორ ისწავლონ, როგორ დაახარისხონ ინფორმაცია, როგორ გაიაზრონ და რა ინსტრუმენტები დაეხმარებათ ამისთვის. ძალიან მნიშვნელოვანია ბავშვებს ვასწავლოთ ბარათების, სანიშნეების, მონიშვნების გაკეთება, ვასწავლოთ ჩანიშნვებისა და ჩანაწერების გაკეთება, ვასწავლოთ სქემები და ხერხები. ვასწავლოთ როგორ ამოიცნონ მთავარი და როგორ სცადონ ამ მთავარის შემდეგ დამახსოვრება.
ახლა, ვცდი და შემოგთავაზებთ ლიტერატურულ სამაგიდო თამაშის ერთ ვერსიას, რომელიც რამდენიმე მიზანს მიგვაღწევინებს: სასწავლო პროცესი ხალისიანი გახდება, შემოქმედებითად ფიქრის დაიწყებენ ჩვენი მოსწავლეები, ასევე ტექსტის გაგება-გააზრება გამარტივდება და მნიშვნელოვან ინფორმაციას მარტივად, ხალისით დაიმახსოვრებენ.
პირველ რიგში შევარჩიოთ ტექსტი, რომლის მიხედვითაც ბავშვები სამაგიდო თამაშს გააკეთებენ. ბავშვები დავყოთ ჯგუფებად, თითოეულ ჯგუფს მივცეთ დასამუშავებელი საკითხები: პერსონაჟები (უარყოფითი, დადებითი, მტერი, მოყვარე), გარემო (სადაც ხდება მოქმედება), პრობლემა (რა პრობლემაა გადასაჭრელი? შეიძლება რამდენიმე იყოს და ბავშვები თავად შეარჩევენ იმ კონკრეტულ პრობლემას, რომელსაც გამოიყენებენ სამაგიდო თამაშისთვის), დრო (ეპოქა).
ამის შემდეგ მოსწავლეები არჩევენ სამაგიდო თამაშების ფორმას, რომელი ფორმა მოუხდება დამუშავებულ ტექსტს? რომელი ფორმა მოგვცემს საშუალებას მივიღოთ იდეალური სამაგადო თამაში?
სამაგიდო თამაში, სხვადასხვანიარია, და თითოეულ მათგანს თავის თამაშის წესები და დიზაინია აქვს.
აბსტრაქტული, სტრატეგიული თამაში:
ამ თამაშებს თემა თითქმის არ აქვთ, მოთამაშეს მათი თამაშის დროს იღბალი არ ჭირდებათ, არამედ განსაკუთრებული ლოგიკური და ანალიტიკური უნარები. ამ თამაშის მაგალითია ჭადრაკი.
ტერიტორიის კონტროლი – სამაგიდო თამაში.
ამ დროს მონაწილემ უნდა დაიკავოს სათამაშო დაფის რაც შეიძლება მეტი ნაწილი, ან რაც შეიძლება მეტი ფიგურა. ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია სტრატეგიული გათვლები.
საბრძოლო/ომის სამაგიდო თამაშები
აქ მოთამაშეს ბევრი წესები და მისია აქვს და ჩახლართული სცენარი. პერსონაჟები იცვლებიან უკეთესობისკენ, მოჰყვება: ბარათები, კონვერტები, სტიკერები.
არსებობს ეკონომიკური თამაშები, ქალაქის შენების თამაშები, საოჯახო თამაშები, საბავშვო თამაშები, ამბების თამაშები – რომელიც ტექსტებზეა დაფუძნებული, მოთამაშე ტექსტის სიუჟეტს ადევნებს თვალს და შესაბამისად ცვლის საკუთარ მოქმედებებს. სიტყვების აწყობის თამაშები და სხვა.
ხელნაკეთი თამაშები ძირითადად „მონოპოლის“ ტიპის, სტრატეგიული თამაშების ფორმატს მიყვება. ამ დროს საჭიროა დიდი მუქაოს ფuრცელი, ბარათები, კამათლები, კონვერტები, შესაძლოა ფიგურებიც. თუმცა ცხადია ტექსტზე მორგებული თამაში ამაბავზე დაფუძნებული უფრო იქნება.
მოდი ვცადოთ და ვიფიქროთ როგორ შეიძლება საკლასო ოთახში შევქმნათ სამაგდიო თამაში და სწავლება მეტად ხალისიანი და საინტერესო გავხადოთ. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ ბავშვები თავდაპირველად იყოფიან ჯგუფებად და თითო საკითხს ამუშავებენ. ეს ყველაფერი უფრო ცხადი რომ იყოს, კონკრეტულ ტექსტს მივუსადაგოთ, მაგალითად ვაჟა-ფშაველას ალუდა ქეთელაურს. ბავშვების ერთი ჯგუფი პერსონაჟებს ამუშავებს, როგორ გამოიყურებოდნენ ადამიანები იმ კონკრეტულ ეპოქაში? რა ეცვათ? ამის მიხედვით შემდეგ უკვე პერსონაჟების ფიგურებს შექმნინიან: ალუდა ქეთელაური — ხევსურეთის მკვიდრი;
მუცალი — ქისტი. ალუდას მოწინააღმდეგე; მინდია — ალუდას მეგობარი, რომელსაც ალუდას სიმართლის დასამტკიცებლად მოაქვს მუცალის მოჭრილი მარჯვენა; ბერდია — ხევისბერი; უშიშა — სოფლის მკვიდრი. ლელა — ალუდას ცოლი; ალუდას დედა. რამდენი პერსონაჟიცაა იმდენი მოთამაშეა, თითოეულ მოთამაშეს თამაშში თავის სვლა აქვს. თითოეულ პერსონაჟს – თავის მიზანი. ალუდას მიზანია – დარჩეს თემში ანუ თამაშშის დაფაზე, არ გავარდეს. მინდია – ალუდას ეხმარება ამ მიზნის შესრულებაში ეხმარება, ბერდიას მიზანია ალუდა და მისი მეგობარი გააძევოს თემიდან (თამაშიდან), უშიშა – ბერდიას ეხმარება, ალუდას ცოლი და ალუდას დედაც ალუდას ეხმარებიან. მუცალი – ცდილობს არ მოკვდეს და გადარჩეს, რეალურად ბერდიას ეხმარება რომ ალუდამ ვერ შეასრულოს მისია – მოკლას მუცალი და არ მოჭრას მარჯვენა. მუცალის მარჯვენა ალუდას ორი სტრატეგია აქვს: ან მოაჭრას მარჯვენა და დარჩეს თემში ან არ მოაჭრას მარჯვენა, შეებრძოლოს ბერდიას და დარჩეს თემში, ეს მოთამაშეზეა დამოკიდებული როგორ გადაწყვეტს, თავად მუცალიც ძლიერი პერსონაჟია ყველანაირად უნდა ეცადოს რომ არ მოკლას ალუდამ.
მოსწავლეების სხვა ჯგუფი იმუშავებს თამაშის ბარათებზე. თითულ ბარათზე კითხვები იქნება ტექსტიდან, მოთამასე გასცემს კითხვას და წავა წინ. კითხვა უნდა იყოს ორაზროვანი, რთულად გამოსაცნობი. თავად პერსონაჟების ფიგურები შესაძლოა დამზადდეს თიხისგან, მუყაოსგან, ხისგან. თამშის დაფაზე დახატულია გზები, რომლებზეც დადიან პერსონაჟები. დაფას მოსწავლეების ერთ-ერთი ჯგუფი ამზადებს, დაფაზე დატანებული უნდა იყოს თამაშის დასაწყისი ე.წ. “სტარტი” – ამ შემთხვევაში კი “საფიხვნო”, საფიხვნოს თავში იდგმება ალუდას ფიგურა, როგორც პოემაშია. დაფას დიზაინი უნდა იყოს პოემაში გადმოცემული გარემოს შესაბამისი, ხევსურული კოშკები, კლდეები, ვიწრო გზები – რომლებზეც პერსონაჟები იმოძრავებენ.
მაგალითად:
თამაშის წესები წინასწარ მკაცრადაა განსაზღვრული, თითოეულ პერსონაჟს თავის ისტორია მოყვება და ასევე განსაზღვრულია რამდენი უჯრა, ან ნაიჯი ან „ქვა“ შეუძლია გადაგან, მაგალიტად მუცალს: ორი, ალუდას, სამი, ბერდიას, ოთხი და ასე შემდეგ. თითოეული პერსონაჟის გზის გაგრძელება იმაზე იქნება დამოკიდებული რამდენად იცნობს მოთამაშე პოემას და რამდენად გამჭრიახეა. თამაშს იწყებს ალუდა, რადგან ის არის საფიხვნოს თავში მჯდარი. აქვე შეგვიძლია ჩავრთოთ სტრატეგიაც, თითოეულ პერსონაჟს დაფაზე, თავის დასაწყისი წერტილი აქვს, ისე უნდა განლაგდენენ საბოლოოდ რომ ალუდას ყველა მომხრე დაფის ყველა წერტილში განლაგდნენ, დაიცვან საზღვრები და ალუდა არ გაუშვან დაფის, „თემის“ მიღმა, ხოლო მოწინააღმდეგეები პირიქით მოქმედებენ, უნდა გაანთავისუფლონ დაფის საზღვრები და ალუდა გააგდონ თამაშიდან, თუმცა ამ ყველაფერს ისევ და ისევ ბარათებზე მითითებული დავალებების შესრულა წყვეტს, შესაძლოა პროცესში კამათლების და სტიკერებიც გამოყენებაც, სასურველია თამაშის წესებს და იდეას თუ თავად ბავშვები მოიფიქრებენ.
გთავაზობთ კიდევ ერთ იდეას, ილია ჭავჭავაძის „კაცია ადამიანის?!“ მიხედვით. სამაგიდო თამაშის პრინციპის მიხედვით მოთამაშემ უნდა მოიპოვოს ის, რაღაცები, რაც აკლია ლუარსაბს რომ სრულყოფილ ადამიანად იქცეს. მაგალითად, მოთამაშემ უნდა შეასრულოს გარკვეული დავალება და მიიღოს ლუარსაბისთვის ცოტა განათლება, ცოტა გონიერება, ემპათია, ცოტა პატრიოტიზმი, მემკვიდრე, მისი სახლისთვის ფანჯრები, ცხოვრების მიზანი და სხვა. შესაძლოა სათამაშო დაფა ლუარსებისა და მისი სახლის გამოსახულება იყოს და მიღებული „ჯილოდები“ სტიკერების სახით დავამაგროთ. დავალებები შესაძლოა ბარათების სახით გქვონდეს და კითხვები ნაწარმოებს ეხებოდეს, ან შეიძლება ლოგიკური ამოცანები ჩავსვათ, ან ზოგადი კითხვები და ასე შემდეგ.
საბოლოოდ შეიძლება ვთქვათ რომ მასწავლებელს შეუძლია ნებისმიერი ტექსტი გააცოცხლოს და გააცოცხელბინოს მოსწავლეებს, თანამედროვე მოზარდები ხომ მუდმივად ინტერაქციას და თავგადასავალს ითხოვენ, ჰოდა, ჩვენც მივყვეთ მათ ინტერესებს, სასწავლო პროცესი კი ამაღელვებელი, საინტერესო და დაუვიწყარი გამოგვივა.
