ცოტა ხნის წინ, როცა ყველასთვის კარგად ცნობილი PISA-ს ტესტების შედეგები გამოქვეყნდა და ქვეყანა მღელვარებამ მოიცვა, მე ჩემს კოლეგას ვუხსნიდი, რომ პირველ ათეულში მყოფ ქვეყნებს სასკოლო განათლების ერთმანეთისგან რადიკალურად განსხვავებული სისტემები აქვთ; და ჩემთვის სკანდინავიური ქვეყნების მიდგმა უფრო მისაღებია, ვიდრე, მაგალითად, სინგაპურის, სადაც ბავშვები უფრო მეტ დროს ანდომებენ დავალებების მომზადებას და სასწავლო პროგრამაც უფრო გადატვირთულია. ჩემი ცოდნა სხვადასხვა ქვეყნის განათლების სისტემის შესახებ ძირითადად იმ დოკუმენტურ ფილმებს ემყარება, რომლებსაც იუტუბზე ვუყურებ ხოლმე მოცალეობისას ან რუტინული საქმეების შესრულების დროს.

დოკუმენტური ფილმები არის ხოლმე პასუხი ჩემი შვილების ინტერესებზეც – ხან ოკეანის ბინადრების სამყაროს ვიკვლევთ, სხვა ჯერზე იაპონურ ხელოვნებაში ვიღრმავებთ ცოდნას ან სულაც ჩვენი საყვარელი მწერლების ან მუსიკოსების სამყაროს უკეთ აღქმას ვცდილობთ მათი ცხოვრებისეული დეტალების გახსენებით. არის საღამოები, როცა უბრალოდ ვუყურებთ ხოლმე, როგორ იბრძვიან შვედეთის პატარა დასახლებებში გადასარჩენად, რაც გამალებული ურბანიზაციის ფონზე უფრო და უფრო რთული ხდება; როგორ აშენებენ თამბაქოსა და ზეთისხილის პლანტაციებს საბერძნეთის ზღვისპირეთში ახალგაზრდა ოჯახები; როგორ იბრძვიან გერმანიის დიდ ქალაქებში ურბანული ბაღჩების გადასარჩენად სამეზობლოები; და ხან იმას, როგორ იმატა ვარშავის გარეუბნებში ასანთის კოლოფებივით პატარა ბინიანი კორპუსების რაოდენობამ – ეს ამბები გვეხმარება სკოლისა და სამსახურების მერე დაღლილებს, როცა აღარც კითხვის და აღარც სეირნობის თავი არ გვაქვს სხვა ხალხის ამბები გავიგოთ, სხვა ადგილები ვნახოთ, სხვების ფანჯრებსა და ცხოვრებაში შევიხედოთ, მსგავსებები და განსხვავებები ვიპოვოთ და ნამდვილი მოგზაურობების გეგმებიც დავაწყოთ. და კიდევ, ეს არის სავარჯიშო სხვადასხვა კულტურის გაცნობისთვის, განსხვავებული ადამიანების მოსმენის კულტურის გამომუშავებისთვის.

ამ წერილის დაწერამდე ბევრი ადამიანის მოსაზრებას გავეცანი იმის შესახებ, როგორ შეიძლება იყოს დოკუმენტური ფილმები გამოყენებული სასწავლო პროცესში, როგორც დამატებითი რესურსი ან საგაკვეთილო პროცესის ნაწილი. თანამედროვე ტექნოლოგიებით გაჯერებულ სამყაროში ყველა თანხმდება იმაზე, რომ მხოლოდ ტექსტური მასალა და ნახატი ილუსტრაციები საკმარისი აღარ არის მოზარდების ყურადღების დასაჭერად – მაღალხარისხიანი, თუნდაც სატელევიზიო დოკუმენტური ფილმები კონცენტრირებულად გვთავაზობენ ვიზუალურ მასალასაც და ვერბალურ ინფორმაციასაც იმ საკითხებზე, რომლებსაც სხვადასხვა საგანში შეიძლება გადიოდეს ბავშვი. მაგალითად, თითქმის არ მეგულება სასკოლო სახელმძღვანელო, რომელსაც შეუძლია მეორე მსოფლიო ომის ამბები ისე თანმიმდევრულად, დეტალურად და საინტერესოდ გადმოსცეს, როგორც ეს netflix-ის 2019 წელს საარქივო მასალებზე დაყრდნობით მომზადებულ დოკუმენტურ სერიალშია.

მე რამდენიმე ამოჩემებული პლატფორმა მაქვს, სადაც დოკუმენტურ ფილმებს ვუყურებ ხოლმე: DW Documentary, Arte, National Geographic, Smithsonian Channel იუტუბზე და ნეტფლიქსი. აქ თავმოყრილი ფილმები უფრო სატელევიზიო, მასობრივი პროდუქციაა და მაღალმხატვრულ დოკუმენტურ კინოზე ეგზისტენციალური საკითხებით ვერ გამოირჩევა, თუმცა არც მდარე პროდუქციის კატეგორიაში გადის. მათი ყურება ბევრად უფრო სასიამოვნო და ინფორმაციულია, ვიდრე სტანდარტული სატელევიზიო პროდუქცია ან სოციალური ქსელების უკონტროლო „სქროლვა”.

ბავშვებისთვის სანახავი და სასწავლო პროცესში დასაინტეგრირებელი დოკუმენტური ფილმების არაერთი სია არსებობს. ნამუშევრების თემატიკა, რომლებსაც ამ სიებში შეხვდებით ფართოა – ბულინგიდან გარემოს დაცვამდე. ამ სიებს ჩემი დახმარების გარეშეც მარტივად ნახავთ ინტერნეტში.

მე ორი რეკომენდაცია მაქვს:

• თბილისში რამდენიმე თვეა ფუნქციონირებს დოკუმენტური კინო-კლუბი, რომელიც ყოველ ორშაბათს კინოთეატრს „ამირანში“ აჩვენებს სხვადასხვა თემატიკის მაღალხარისხიან დოკუმენტურ ფილმს;
• ნიუ-იორკ თაიმსს აქვს სასწავლო პროგრამა, რომელიც მოიცავს კინო-კლუბსაც. გამოცემა ყოველკვირეულად საკუთარი პროდუქციიდან ერთ ნამუშევარს არჩევს და მას სთავაზობს მოზარდებს, მათ მშობლებსა და მასწავლებლებს.

რესურსები სასწავლო პროცესის განუყოფელი ნაწილია. რაც უფრო მეტი და საინტერესო რესურსით ვამდიდრებთ გაკვეთილს, მით უფრო იზრდება მოსწავლეთა ჩართულობა, მოტივაცია და ენთუზიაზმი.

ტექნოლოგიების განვითარების კვალდაკვალ იზრდება რესურსებზე ხელმისაწვდომობაც. წლების წინ რაც მიუწვდომელი იყო, ახლა მარტივი ძებნით შესაძლებელია ჩვენს კლასებში აღმოჩნდეს.

ამჯერად გთავაზობთ ჰარვარდის უნივერსიტეტის უმაღლესი განათლების სკოლის  რესურსებს. ვებგვერდზე განთავსებული მასალები მოსწავლეებს ეხმარება ისეთი უნარების განვითარებაში, როგორებიცაა – კრიტიკული აზროვნება, კონცენტრირება, კითხვების ფორმულირება, პრობლემების იდენტიფიცირება და გამოსავლის ძიება და ა.შ.

განვიხილოთ რამდენიმე მათგანი.

გლობალური აზროვნების  ხელშემწყობი აქტივობები

3 – რატომ?

ავიღოთ საკითხი კლიმატის ცვლილება და განვიხილოთ შემოთავაზებული რესურსის მიხედვით.  დავსვათ კითხვები:

• რატომ შეიძლება ეს [თემა, კითხვა] იყოს ჩემთვის მნიშვნელოვანი?
• რატომ შეიძლება იყოს ეს მნიშვნელოვანი ჩემ გარშემო მყოფთათვის [ოჯახი, მეგობრები, ქალაქი, ერი]?
• რატომ შეიძლება მას მნიშვნელობა ჰქონდეს მსოფლიოსთვის?

ეს კონკრეტული რესურსი მოსწავლეს უბიძგებს, იფიქროს ლოკალურიდან გლობალურისკენ. მოსწავლე ფიქრის პროცესში აღმოაჩენს, რომ პრობლემა, რომელიც მას აწუხებს, თავს იჩენს სხვებთანაც და მათთვისაც თანაბარმნიშვნელოვანია.

მოქმედების წრეები

შემოთავაზებული რესურსი მოსწავლეს ეხმარება, დაფიქრდეს და გადადგას ის ნაბიჯები, რომლებსაც გადადგამდა მარტო თუ თანამოაზრეებთან ერთად, როგორც ლოკალური, ასევე გლობალური პრობლემების მოსაგვარებლად.

რა შემიძლია გავაკეთო? წვლილი შევიტანო…

• ჩემი ახლო წრისთვის (მეგობრები, ოჯახის წევრები, ვისაც ვიცნობ)?
• ჩემი საზოგადოებისთვის (ჩემი სკოლა, სამეზობლო, თემი)?
• სამყაროსთვის (ჩემი უშუალო გარემოს მიღმა)?

შემოთავაზებული აქტივობა გონებრივი იერიშის, იდეების თავმოყრის კარგი საშუალებაა. ასევე, რესურსი ხელს უწყობს მოსწავლეებში განწყობის ჩამოყალიბებასა და მოტივაციის ზრდას – იმოქმედონ პირად, ადგილობრივ და გლობალურ დონეზე.

აქტივობები კითხვების ფორმულირებისთვის, ალტერნატივების, შესაძლებლობებისა და ანალოგიების გენერირებისთვის

3-2-1 – ხიდი

აქტივობა მოსწავლეს ეხმარება წინარე ცოდნის ფაზაზე არსებული ინფორმაციის ორგანიზებასა და შესწავლის შემდეგ მიღებულ ინფორმაციასთან შედარებაში.

მაგალითად, მე-7 კლასში, ცნება ტოლერანტობის დამუშავებამდე, მოსწავლეებს უკვე აქვთ ზოგადი წარმოდგენა ამ ტერმინთან მიმართებით. შესაბამისად, მოსწავლეებს ვთხოვთ, დაწერონ:

• 3 სიტყვა, წინადადება ან იდეა;
• 2 კითხვა, რომლებიც აქვთ ცნებასთან მიმართებით;
• 1 მეტაფორა, მსგავსება ან შედარება.

აღნიშნულს ვიმეორებთ ცნების დამუშავების, ანუ რამდენიმე გაკვეთილის შემდეგ.

კარგი კითხვები იწყება…

რა სახის აზროვნებას უწყობს ხელს აღნიშნული აქტივობა?

კითხვის ჩამოყალიბება და დასმა მარტივი პროცესი არ არის. ის დაკავშირებულია კრიტიკულ აზროვნებასთან. მას სჭირდება გაწაფვა და დახელოვნება. შემოთავაზებული აქტივობა მოსწავლეს ეხმარება სწორი კითხვების შემუშავებასა და სწორად ფორმულირებაში.

აქტივობის დასაწყისში შეგიძლიათ თქვენს მოსწავლეებს ჰკითხოთ, როგორია კარგი შეკითხვები? ასევე მნიშვნელოვანია, რომ მოსწავლეებისთვის ნათელი იყოს საკითხი, თემა, ცნება ნახატი თუ სხვა რამ, რომელთა ირგვლივაც მოუწევთ კითხვების ფორმულირება.

სურათების, ვიზუალური ობიექტების შესწავლა

სასკოლო სახელმძღვანელოებში მრავლად გვხდება პოსტერები, ფოტოები და სხვა სახის ვიზუალური საშუალებები. საჭიროა ეფექტური აქტივობები მათი დანიშნულებისა თუ ძირითადი სათქმელის უკეთ გასააზრებლად.

აქტივობა „შეხედე, იფიქრე, დაინტერესდი“ გვეხმარება ფოტოების, ვიზუალური გრაფიკის გააზრებაში. რესურსი უბიძგებს მოსწავლეებს, გააკეთონ დაკვირვებები და შემოგვთავაზონ საკუთარი ინტერპრეტაციები.

მოსწავლეებს ვაჩვენებთ ფოტოს და ვეკითხებით:

• რას ხედავ?
• რას ფიქრობ?
• რა გაინტერესებს/რით დაინტერესდი?

შემოთავაზებული აქტივობა უნდა გამოიყენოთ ისეთ ობიექტთან, როგორიცაა სურათი, პოსტერი, სქემა, ვიდეო და ა.შ. მნიშვნელოვანია, რომ შეთავაზებული ვიზუალი იძლეოდეს დაკვირვებისა და ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას.

ზემოთ განხილული რესურსები მომზადებულია ჰარვარდის უნივერსიტეტის უმაღლესი განათლების სკოლის ვებგვერდზე განთავსებული მასალების მიხედვით. რესურსები ადაპტირებულია ქართულ რეალობასთან.

ვებგვერდზე, დაინტერესებულ მასწავლებლებს შეუძლიათ გაეცნონ სხვადასხვა კატეგორიას, შეარჩიონ სასურველი აქტივობა და შეიტანონ საკლასო ოთახში.

2020 წელს, პანდემიის დაწყებამდე საქართველოში ჩატარებული მშობელთა ჩართულობის პრაქტიკის კვლევა ადასტურებს, რომ ჯერ-ჯერობით სკოლებში მშობელთა მოხალისეობის მდიდარი გამოცდილება არ გვაქვს. კვლევის ფარგლებში გამოკითხული პედაგოგების და სკოლის დირექტორების უმრავლესობას გაუჭირდა მშობელთა ინიციატივისა და მოხალისეობის გამოცდილების აღწერა. გაიხსენეს მხოლოდ ერთეული შემთხვევები, რაც ძირითადად კლასგარეშე აქტივობების/ღონისძიებების ორგანიზებას უკავშირდება. (წყარო: https://bit.ly/3sjm3qi).

განვითარებულ ქვეყნებში მშობელთა მოხალისეობის სისტემის ასაწყობად  სკოლებში საგანგებოდ მუშაობენ. ამ სტატიაში რამდენიმე ქვეყნის მაგალითს გაგიზიარებთ, თუ როგორ ახერხებენ ამერიკის და ევროპის ქვეყნების სკოლებში მოსწავლეთა მშობლების მოხალისეობრივ ჩართვას სასკოლო ცხოვრებაში.

მანამდე კი გადავხედოთ ტერმინს მოხალისეობა: მოხალისეობა — არაანაზღაურებადი საქმიანობაა, რომელიც გულისხმობს ნებაყოფლობით დროის დახარჯვას, მომსახურების შესრულებას ან/და დახმარების გაწევას, რომლის მიზანია სოციალური სარგებლის მოტანა. ქართული სკოლის რეალობაში ხშირად ხდება, რომ მშობლები მონაწილეობენ სკოლის დასუფთავების აქციებში. ან აგროვებენ თანხებს ბავშვებისთვის სასარგებლო რესურსების შესაძენად. ჩამოთვლილი და სხვა მსგავსი ინიციატივები მშობელთა მოხალისეობას ასახავს, თუმცა მოხალისეობა გაცილებით უფრო მრავალფეროვანი და სასარგებლო შეიძლება იყოს, ვიდრე სკოლის შენობების დალაგებაში მონაწილებაა.

მოხალისეობის დროს:

          მშობელი აქტიურად ინტერესდება სასკოლო ცხოვრებით

          არის პროცესების მონაწილე და არა დამკვირვებელი

          ავსებს, ამდიდრებს და მეტად საინტერესოს ხდის სასწავლო პროცესს

ვინ და რა სარგებელს იღებს სკოლაში მშობელთა მოხალისეობით? ერთობლივი მუშაობითა და მოხალისეობით, სკოლას და მშობლებს შეუძლიათ გადაჭრან საზოგადოებრივი საკითხები, გაზარდონ მონაწილეთა რაოდენობა, მიაღწიონ წარმატებას იქ, სადაც რესურსები შეზღუდულია. შვილის სკოლაში მოხალისეობით, მშობლებს შეუძლიათ დაძლიონ სკოლაში არსებული ზოგიერთი ხარვეზი.

სკოლებმა უნდა იცოდნენ, რომ მოხალისეობა ხელს უწყობს საკუთრებისა და პასუხისმგებლობის გრძნობის ჩამოყალიბებას, რაც თავის მხრივ ხელს უწყობს დემოკრატიზაციის პროცესს. განვითარებულ ქვეყნებში არაერთი სკოლა სწავლობს მშობლების რესურსებს იმისთვის, რომ შემდეგ ეს რესურსები მოსწავლეთა კეთილდღეობისთვის გამოიყენოს. მშობელთა მოხალისეობის სისტემის ასაწყობად სკოლები ქმნიან სტრატეგიებს. გაწერილი სტრატეგიის ფარგლებში, ყოველწლიურად ატარებენ გამოკითხვებს, რათა მოიძიონ ინფორმაცია მოხალისე მშობლების შესახებ. შეისწავლონ მათი ინტერესები, ნიჭი და შესაძლებლობები. გამოკითხვის შედეგად შეგროვებული ინფორმაცია სკოლის მონაცემთა ბაზაში აკუმულირდება და მოხალისეთა აქტივობები ამის მიხედვით იგეგმება. იქმნება არაფორმალური ხასიათის მხარდაჭერის ქსელი. სკოლის შენობაში გამოყოფილია მშობლების ოთახი ან საოჯახო სივრცე მოხალისეობრივი მუშაობისთვის, შეხვედრებისთვის და საოჯახო რესურსებისთვის. რეგულარულად ტარდება მოსწავლეთა წინსვლის, თამაშების, შეკრებების მიმოხილვების შესახებ შეხვედრები, რომლებზე დასასწრებადაც მოსაწვევებს უგზავნიან მშობლებს. ეს მოსაწვევები პერსონალური სახისაა და არა ზოგადი.

ესტონეთის ზოგიერთ სკოლაში გავრცელებული პრაქტიკაა, როცა მშობლები პედაგოგებთან და მოსწავლეებთან ერთად აწყობენ თეატრალურ სანახაობებს, სპორტულ და ინტელექტუალურ შეჯიბრებებს; სკოლის ეზოში ზამთრის ბაზარს, სადაც ნივთების გაცვლა და ყიდვა-¬გაყიდვა შეუძლიათ. ხშირად მშობლები სკოლებში ვიზიტისას მოსწავლეებს უყვებიან სამოტივაციო ისტორიებს და ესაუბრებიან თავიანთ პროფესიაზე, თუ რა სფერო და რატომ აირჩიეს. მიჰყავთ ბავშვები თავიანთ სამსახურებში. მშობლები ორგანიზებას უწვევენ სასკოლო წვეულებებს. პედაგოგებთან ერთად მშობლები ჩართულები არიან საგანმანათლებლო პროექტებში, ფინანსური სახსრების მოზიდვაში, ექსკურსიებში, პიკნიკების მოწყობაში, სკოლის სამზარეულოში საერთო სადილების მომზადებაში. ესტონეთში მშობელთა ინიციატივების ზრდას ხელს უწყობს დირექტორისა და მასწავლებელთა დაინტერესება, რომ მშობლები ჩართულნი იყვნენ სკოლის მართვის პროცესებში. დირექტორი ნდობას უცხადებს მშობლებს და  თანამშრომლობითი ურთიერთობის გამყარებას ცდილობს. ადგილი აქ აქვს არანაირ ძალდატანებას და წნეხს.

ბერლინის სკოლების დიდ ნაწილში გამოყოფილია „მშობლების ოთახი“, რომელიც მუდმივად ღიაა. ეს არ არის მოსაცდელი ოთახი, სადაც მშობლები გაკვეთილების დასრულებას და ბავშვებს ელიან. ეს სივრცე არის მათი აქტივობებისა და შეხვედრების დასაგეგმად, რომელსაც სკოლის ადმინისტრაცია არ ესწრება. წელიწადში ორჯერ ან სამჯერ ეწყობა მშობლების საღამოები. ეს არის შეხვედრა სკოლაში, რა დროსაც მშობლები მასწავლებლებთან ერთად მსჯელობენ სხვადასხვა საკითხზე მოსწავლეების აკადემიური მოსწრების გამოკლებით.

ამერიკაში, კერძოდ არიზონას შტატის როგორც საჯარო, ისე კერძო სკოლებში ფართოდაა გავრცელებული მშობელთა მოხალისეობრივი აქტივობები. თითოეულ სკოლას თავისი მიდგომა გააჩნია ამ საკითხთან მიმართებით, თუმცა სკოლის მხრიდან მოხალისეობის ხელშეწყობა ყველგან შეინიშნება. მოხალისეობის ყველაზე გავრცელებული მაგალითებია სპორტულ აქტივობებზე დახმარება, სკოლაში მიმდინარე ღონისძიებებზე დახმარება – იქნება ეს რიგების მართვა, ბილეთების გაყიდვა, ექსკურსიებზე დახმარება, საგაკვეთილო პროცესისათვის სხვადასხვა საჭირო ნივთების მომზადება, მაგ. პოსტერების, მაკეტების შექმნა; გაკვეთილზე გამოსაყენებელი საკანცელარიო ნივთების შეძენა მშობლის მიერ, სხვადასხვა კლუბების მუშაობის პროცესში მონაწილეობა და სხვ.

ზოგიერთ სკოლაში სავალდებულოა მშობლების ჩართვა მოხალისეობრივ საქმიანობაში, ეს შეიძლება იყოს ექსკურსიაზე დახმარება, ღონისძიების დაგეგმვაში მონაწილეობა, საგაკვეთილო პროცესში ჩართვა ან რაიმე მატერიალური დახმარება, იქნება ეს მოსწავლეებისათვის საჭირო ნივთების შეძენა (სამუშაო ნივთები, წამახალისებელი საშუალებები) და სხვ.

ისეთი ტიპის მოხალისეობრივ აქტივობებში ჩართვა, რომლებიც მოითხოვს მოსწავლეებთან კომუნიკაციას, მკაცრად კონტროლდება სკოლის მიერ. სკოლა წინასწარ აწვდის მშობლებს ინფორმაციას მოხალისეობის პრაქტიკების შესახებ და თუ ისინი გამოთქვამენ მონაწილეობის სურვილს, სკოლა ამოწმებს ინფორმაციას მათ შესახებ და რწმუნდება, რომ მათი მოსწავლეებთან დაშვება უსაფრთხოა. აღნიშნული საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სკოლისთვის და ნებისმიერ მსურველს არ ეძლევა მოსწავლეებთან ურთიერთობის შესაძლებლობა. თუმცა, არის ისეთი ტიპის აქტივობები, რომლებშიც ნებისმიერ მსურველს შეუძლია ჩართვა. სკოლა, როგორც წესი, მინიმუმ ორი კვირით ადრე აგზავნის ინფორმაციას თუ რა ტიპის მოხალისეობრივი დახმარება ესაჭიროება მშობლების მხრიდან. მშობლები ავსებენ შესაბამის ფორმას ელექტრონულად და აფიქსირებენ საკუთარ მზაობას. ზოგიერთ სკოლაში გავრცელებულია კლასის მშობლის პრაქტიკა, რაც გულისხმობს, რომ თითოეულ კლასს ჰყავს ორი მოხალისე მშობელი, რომლებიც სხვადასხვა აქტივობებში იღებენ მონაწილეობას. ასევე, გავრცელებული პრაქტიკის მიხედვით, წლის დასაწყისში მშობლებს ეგზავნებათ სარეგისტრაციო ბმული პორტალის საშუალებით და ისინი აფიქსირებენ თუ რა ტიპის მოხალისეობრივ აქტივობებში სურთ ჩართვა. ეს შეიძლება იყოს სპორტული, თეატრალური, სახელოვნებო, მუსიკალური, შემეცნებითი და სხვ.

არიზონას შტატში მშობელთა მოხალისეობრივი აქტივობები როგორც ხელისუფლების, ისე თითოეული სკოლის მიერ აღიქმება, როგორც მშობელთა სასკოლო ცხოვრებაში ჩართვის ერთ¬-ერთი საუკეთესო ინსტრუმენტი. სკოლა, უპირველეს ყოვლისა, უზრუნველყოფს მშობლების წინასწარ ინფორმირებას შესაძლო მოხალისეობრივი პროექტების შესახებ, ითვალისწინებს და სწავლობს მათ ინტერესებს და სწორედ მიღებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით სთავაზობს ამა თუ იმ აქტივობაში ჩართვას. როგორც დამკვიდრებული პრაქტიკა აჩვენებს, სკოლა პატივს სცემს და ითვალისწინებს მშობლების დროის დეფიციტს და მათ მოხალისეობრივი აქტივობების იმდენად მრავალფეროვან სპექტრს სთავაზობს, რომ მშობლების დათანხმება და ჩართულობის მიღწევა შესაძლებელი ხდება. ასევე, აღსანიშნავია, მშობლებთან დროული და ეფექტური კომუნიკაციის პოლიტიკა, რაც მათ საშუალებას აძლევს, რომ წინასწარ დაგეგმონ თუ რა დოზითა და ფორმით ჩაერთვებიან მსგავს პროექტებში.

მშობელთა მოხალისეობის დაგეგმვისა და განხორციელებისთვის სკოლის თანამშრომლებს დრო და კომპეტენციაც სჭირდებათ. დადგენილია, რომ მოხალისეობის მუხტი ცუდი მენეჯმენტის შემთხვევაში ადვილად ქრება. თუ მოხალისე ფიქრობს, რომ სკოლა მის ნიჭს და გამოყოფილ დროს არასათანადოდ იყენებს ან აფასებს, მას მოტივაცია ეკარგება. ამერიკის ურბანული ინსტიტუტის კვლევამ გამოავლინა მართვის  რამდენიმე წესი, რომელიც უზრუნველყოფს მოხალისეთა აქტიურ ჩართულობას.

          თანამშრომლების გადამზადება, რომლებიც იმუშავებენ მოხალისეებთან.

          სკრინინგის პროცესი შესაფერისი მოხალისეების გამოსავლენად;

          წერილობითი წესები და სამუშაოთა აღწერილობა მოხალისეთა ჩართვისათვის

          რეგულარული კონსულტაციები და კომუნიკაცია მოხალისეებთან

          წახალისება და აღიარება, მაგ. როგორიცაა მოხალისეთა დაჯილდოების ცერემონიალი

          სწავლისა და პროფესიული განვითარების შესაძლებლობები მოხალისეებისათვის

          კეთილგანწყობილი კულტურის ჩამოყალიბება და რესურსების გამოყოფა მოხალისეობრივ საქმიანობებზე

ცხადია მშობელთა მოხალისეობის ერთი უნივერსალური პროგრამა არ არსებობს. ცალკეული სკოლა თემზე მორგებულ პროგრამას თავად ქმნის, რადგან ერთ სკოლაში აპრობირებული მოდელი, შესაძლოა წარუმატებელი გამოდგეს სხვა სკოლაში. თუმცა ზემოთ ჩამოთვლილი წესები ნებისმიერი ორგანიზაციის, მათ შორის სკოლის,  ადმინისტრაციას მოხალისეობის სისტემის აწყობაში დაეხმარება.

„არცერთი ბავშვი განათლების მიღმა“

ჩვენ ყველას გვყოლია ერთი ისეთი კლასელი, რომელთანაც რაღაც ვერ იყო ჩვეულებრივად. ისინი არაჩვეულებრივები იყვნენ და მათ არაჩვეულებრიობას ვერ ვუგებდით, ვერც კლასელები, ვერც მასწავლებლები და ვერც, ზოგადად, სისტემა. ისინი ვერ სხდებოდნენ დადგენილ სტანდარტებში, ვერ ერგებოდნენ პროგრამას, ფორიაქობდნენ, ბრაზობდნენ, ხშირად გარბოდნენ კიდეც. რადგან სხვა გზა და საშუალება არ იყო, ისევ უკან ბრუნდებოდნენ და ეს ყველაფერი ისევ თავიდან იწყებოდა. ამასობაში კი დრო გადიოდა და სკოლასაც ამთავრებდნენ. სკოლიდან კი ვერ გეტყვით, რა მიჰქონდათ – დამცირება? შიში? სტრესი? სიბრაზე? გულდაწყვეტა? როგორ იწყობდნენ ცხოვრებას და როგორ ალაგებდნენ გეგმებს, ამასაც ვერ გეტყვით, რადგან არ ვიცი, რადგან ასეთ კლასელებთან არც ისე ახლოს ვიყავი, რადგან ისინი თითქოს არც იყვნენ კლასის ნაწილი. მასწავლებლები ბრაზობდნენ, როდესაც მათ მერხზე ჯდომა ჰბეზრდებოდათ, როდესაც თავში უამრავი კითხვა მოსდიოდათ, როდესაც შუა გაკვეთილიდან წამოხტომა და გარეთ გავარდნა სჭირდებოდათ, როდესაც მოზღვავებულ ენერგიას მდორე გაკვეთილების დროს ვერ ხარჯავდნენ; როდესაც ფეხები თავისით ცეკვავდნენ, ხელები კი იწყებდნენ ფურცლების ჭრასა და რვეულების, წიგნების ყდების გაფორმებებს. ჰოდა, ისინი არღვევდნენ მასწავლებლის ბრძანებას, რომ ბუზის გაფრენის ხმა გაგვეგონა, რომ სიჩუმობანა გვეთამაშა, რომ მასწავლებლის მონოლოგისთვის ყურადღებით მოგვესმინა. არღვევდნენ და იღებდნენ მილიონ საყვედურს, მშობლების დაბარებებს, ისე კარგად მახსოვს მხრებაჩეჩილი, რომ ვერ გაეგოთ, რა გამჩენი ვერ ასვენებდა მათ შვილებს, რატომ არ ჰგავდნენ სხვებს და რატომ იყვნენ ასეთი ცელქები, ასეთი მოუსვენრები.

გავიდა დრო, წლები, სასკოლო საზოგადოებამ აღმოაჩინა, რომ არსებობენ მოსწავლეები, რომლებსაც სპეციალური საჭიროებები აქვთ და რომლებიც განსაკუთრებულ მიდგომებს საჭიროებენ. რომ განსაკუთრებულად ცელქ ბიჭუნას ან გოგონას, შესაძლოა ჰიპერაქტიურობის ან ყურადღების დეფიციტის დიაგნოზი ჰქონდეთ. და ეს ძალიან საყურადღებო მდგომარეობაა, რომლის დროსაც მასწავლებლებს უდიდესი როლი აქვს. უამრავ სტატიას ვაწყდებით, ტრენინგებზე უამრავ ინფორმაციას გვიზიარებენ, როგორ ვასწავლოთ ბავშვებს, რომლებსაც თავად არ აურჩევიათ საკუთარი მდგომარეობა და ის სირთულეები, რომლებთანაც გამკლავება მათ უწევთ, შესაძლოა სულ მარტოებსაც კი. ჩვენი ქვეყნის განათლების სისტემა ჯერ კიდევ ბევრი აღმოჩენის წინაა, ჯერ კიდევ არ გვაქვს ბოლომდე სრულყოფილი მიდგომები სპეციალური საჭიროების მოსწავლეებთან, ჯერ კიდევ მასწავლებლებს თავად უწევთ ინფორმაციების მოძიება, კითხვა, გარკვევა, ცდები და ექსპერიმენტები. დამერწმუნებით, ასეთ მოსწავლეებთან მუშაობა ძალიან რთული და საპასუხისმგებლო საქმეა. ამ დროს მასწავლებელს ბეწვის ხიდზე უწევს სიარული და წარმოიდგინეთ ეს ბეწვის ხიდიც კი სათუოა, ხშირად რისკის წინაშე ვდგავართ და არ ვიცით ჩვენი ქმედებები, ჩვენი მიდგომები როგორ შედეგებს მოიტანს.

ამიტომ, ამ საკითხებზე საუბარი, კომპეტენტური ლიტერატურა, სტატიები, განსაკუთრებით კი ქართულ ენაზე, დიდი შვება, სიხარული და მხარდაჭერაა მასწავლებლისთვის. როდესაც მშრალი ინფორმაციებისა და მითითებების ნაცვლად, პროფესიულ, სიღრმისეულად გაანალიზებულ ლიტერატურას კითხულობ, ხვდები, რამდენად მნიშვნელოვანია ჩვენს მასწავლებლებს ასეთ წიგნებზე, გამოცემებზე მიუწვდებოდეთ ხელი. ქარჩხაძის გამომცემლობამ ნამდვილი საჩუქარი გაუკეთა მასწავლებელს და სპეციალური საჭიროების მქონე მოსწავლეებს, მათ ოჯახებს, ზოგადად განათლების სისტემას, როდესაც უზარმაზარი ნაშრომი: „სპეციალური საჭიროებების მქონე მოსწავლეების სწავლება ინკლუზიურ გარემოში“ თარგმნა და გამოსცა. ნაშრომის ავტორები, წამყვანი მეცნიერები და დარგის სპეციალისტები – დაიენ ბრაიანტი და ბრაიან ბრაიანტი, დებორა სმითი არიან. ნაშრომში ძალიან დეტალურად არის მიმოხილული ყველა ის საკითხი, ყველა ის პრობლემა, რომლებიც ინკლუზიური სწავლებისას იჩენს თავს. წიგნი დაეხმარება არამხოლოდ მასწავლებლებს, არამედ იმ ადამიანებს, რომლებიც განათლების სისტემაში, ინკლუზიური განათლების მიმართულებით მუშაობენ და რომლებიც ამ ეტაპზე ამ კუთხით განათლებას იღებენ.

კრებულში ძალიან საინტერესოდაა მიმოხილული, რა წინაპირობები შეიქმნა ამერიკაში და რა სამართლებრივი შემთხვევები უძღოდა წინ იმას, რომ განათლების შესახებ მტკიცე და მყარი კანონი შექმნილიყო, არცერთი ბავშვი განათლების მიღმა არ დარჩენილიყო და სპეციალური საჭიროების მქონე მოსწავლეები არ შეფერხებულიყვნენ, საკუთარი უნარების, ნიჭისა და შესაძლებლობების რეალიზებისას. სახელმწიფოს ამისთვის ყველაფერი უნდა გაეკეთებინა.

„კანონს ყოველი მოსწავლის წარმატების შესახებ“ პრეზიდენტმა ობამამ ხელი 2015 წელს მოაწერა. კანონმა განმეორებით დაამტკიცა ის აქტი, რომელიც 50 წელზე მეტია, უზრუნველყოფს განათლების ეროვნული კანონმდებლობის დაცვასა და ყოველი მოსწავლისთვის თანაბარ შესაძლებლობებს. ობამადე კი ეს აქტი ჯორჯ ბუშ უმცროსმა დაამტკიცა სახელწოდებით: „არცერთი ბავშვი განათლების მიღმა“. აშშ-ში ამ მიმართულებით კანონებს საინტერესო ისტორია და დეფინიციები აქვს, და რაც პირადად ჩემთვის გასაოცარი იყო, ხშირ შემთხვევებში ასეთ გადაწყვეტილებებს, საფუძვლად ედებოდა ის სასამართლო გადაწყვეტილებები, რომლებიც შეზღუდული შესაძლებლობების ადამიანების საჩივრების საფუძველზე იქმნებოდა. სწორედ ასეთ დროს შეიძლება ითქვას, რომ სახელმწიფო თავის ყველა მოქალაქეს უსმენს, ითვალისწინებს მათ პრობლემებს, განურჩევლად შესაძლებლობებისა.

წიგნში ასევე დაწვრილებითაა განხილული, რა არის შეზღუდული შესაძლებლობები, როგორ მიეწოდებათ მათ სპეციალური მომსახურება, როგორ ურთიერთობენ აშშ-ს სკოლები ბავშვების ოჯახებთან, როგორ გავუგოთ განსაკუთრებული საჭიროებების მქონე მოსწავლეებს, რა გამოწვევების წინაშე დგება მასწავლებელი კულტურულად და ენობრივად განსხვავებული მოსწავლეების სწავლებისას და სხვა ძალიან აქტუალური და საჭირო საკითხები. წიგნის ღირსება ისიცაა, რომ თითოეული საკითხი მაგალითებითა და ნამდვილი ისტორიებით არის გაანალიზებული, მოცემულია საინტერესო აქტივობები, შეფასების რუბრიკები, ქცევის მართვასთან დაკავშირებული რეკომენდაციები, კითხვისა და მათემატიკურ სიძნელეებთან გამკლავება, ძალიან გამოსადეგი სტრატეგიები და მეთოდები.

ეს ზღვა მასალა დალაგებულია თავებად, საკითხებად, თითოეულზე მსჯელობას წინ უძღვის კონკრეტული შემთხვევის განხილვა, გამოწვევა. პირადად მე ძალიან დამეხმარა წიგნში მოცემული შეფასებისა და სწავლების ინსტრუმენტი, ე.წ. ადაპტ-სტრუქტურა, რომელიც გამოიყენება სწავლების ინდივიდუალიზაციისთვის, რათა დავაკმაყოფილოთ სწავლების სირთულეების მქონე მოსწავლეები.

ადაპტ-სტრუქტურა

ერთი შეხედვით, თითქოს განსაკუთრებულ არაფერს გვთავაზობს, თუმცა თუ ჩავუღრმავდებით და პრაქტიკაში მის გამოყენებას ვცდით, მივხვდებით, როგორ დაგვეხმარება ის ინფორმაციების დალაგებაში, სამომავლო აქტივობების არამხოლოდ დაგეგმვაში, არამედ შეფასებაშიც. დავუშვათ მოსწავლისგან გვჭირდება, რომ მან გაწაფულად კითხვა შეძლოს, ამისთვის კი მოსწავლეს უნდა შეეძლოს ზოგადად კითხვა, სიტყვების ამოკითხვა. მოსწავლეს ძლიერ მხარედ შეიძლება ჩავთვალოთ ის, რომ მას აინტერესებს სათავგადასავლო ტექსტები, არის ძალიან ცნობისმოყვარე. ამიტომ სამუშაოდ სწორედ ასეთ ტექსტს შევთავაზებთ. ხოლო სუსტი მხარეა ის, რომ არ შეუძლია სწრაფად კითხვა, მარცვლის სიტყვებს, წინადადების ამოკითხვას საკმაოდ დიდ დროს ანდომებს. ეს სირთულე გამოიკვეთა დიაგნოსტიკური ტესტირების შემდეგ, როდესაც მოსწავლის მიერ ერთ წუთში წაკითხული სიტყვები იმაზე გაცილებით ცოტა იყო, რაც ამ ასაკში ზოგადად მოეთხოვებათ. ამ მოცემულობასა და მოსწავლის ინდივიდუალურ საჭიროებებს ვარგებთ სასწავლო მასალას, ვგეგმავთ აქტივობებს, ვუსადაგებთ სტრატეგიებს, მაგალითად: ტაიმერის ან ქვიშის საათის გამოყენებით აბზაცების ხმამაღლა კითხვა, ჩანაწერების გაკეთება, როლებში კითხვა და ასე შემდეგ. მოსწავლესთან სამუშაოდ ვიღებთ განსაზღვრულ დროს, მაგალითად, სამ თვეს, ბოლოს კი ვუტარებთ ტესტირებას და მის შედეგს ვადარებთ მუშაობის დასაწყისში მიღებულ შედეგს. ვაანალიზებთ, რამდენად გაამართლა ჩვენმა მუშაობამ და დაგეგმილმა აქტივობებმა, და თუ არ გაამართლა, სად იყო პრობლემა და ასე შემდეგ.

მე თუ მკითხავთ, ეს ის წიგნია, რომელიც ყველა სკოლის ბიბლიოთეკაში უნდა იდოს. მასწავლებლებს აუცილებლად უნდა ჰქონდეთ ამ წიგნთან მუშაობის საშუალებაცა და ბედნიერებაც.

დარწმუნებული ვარ, აუცილებლად დადგება ჩვენთანაც ის დრო, როდესაც არცერთი ბავშვი განათლების მიღმა არ დარჩება და ეს დამოკიდებული კი არ იქნება ერთეული მასწავლებლის სურვილზე, არამედ სახელმწიფოზე და მოქნილ განათლების სისტემაზე, ბავშვზე ორიენტირებულ კანონებზე, და იქნებ, ბოლოს და ბოლოს ჩვენს ქვეყანაშიც შეუყვარდეთ ბავშვები ისე, როგორც ამას ქვეყნის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი, ჩვენი მომავალი, იმსახურებს.

ადამიანი სხვადასხვა კუთხით შეიმეცნებს სამყაროს, რომელიც ერთიანია, მთლიანია, არ არის დანაწევრებული საგნებად და სფეროებად, მაშინ, როდესაც ცალკეულ მოვლენას თუ პროცესს სხვადასხვა სამეცნიერო დისციპლინა დამოუკიდებლად შეისწავლის. მეცნიერებათა სფეროების ერთმანეთთან დაკავშირება – ინტეგრირება ხელს უწყობს სამყაროს ერთიანობის შესახებ მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბებას. შესაბამისად, სკოლაში მიღებული ცოდნა, გამოცდილება და უნარ-ჩვევები მოსწავლეს უნდა აძლევდეს სამყაროს ერთ მთლიანობაში აღქმის შესაძლებლობას. ინტეგრირებული გაკვეთილის დაგეგმვა და ჩატარება ჩემთვის ძალიან დიდი სიამოვნება, გამოწვევა და პასუხისმგებლობაა. ჩემი სპეციალიზაციიდან გამომდინარე ძალიან მიჭირს კი არა, საერთოდ არ გამომდის „არაინტეგრირებული“ გაკვეთილის ჩატარება. ერთ-ერთი ასეთი მაგალითი მცენარეებში ნივთიერებების ტრანსპორტს ეხება. ქვემოთ მისი ფრაგმენტებია წარმოდგენილი.

ტრანსპირაცია უწყვეტი გაზთა ცვლაა ფოთლების მონაწილეობით. ფოთლებშივე მიმდინარეობს უმნიშვნელოვანესი პროცესი – ფოტოსინთეზი. მცენარისთვის ძალიან დიდი პრობლემაა, აწარმოოს გაზთა ცვლა წყლის დანაკარგის გარეშე. ყველა მცენარეს აქვს ბაგეები, რომლითაც ხდება წყლის აორთქლება,

ტრანსპირაციის სიჩქარის გაზომვისთვის გამოიყენება ე.წ. პოტომეტრი. სიმულაციაში წარმოდგენილია ხელსაწყოს მუშაობის სქემა და მოსწავლეს შეუძლია მონაცემების შეგროვება.

სურათის მიხედვით უპასუხე შეკითხვებს:

1. როგორ დაადგენ ტრანსპირაციის სიჩქარეს?
2. რომელი ბიოტური თუ აბიოტური ფაქტორი უნდა გამოიკვლიო?
3. როგორ შეამოწმებ ამ ფაქტორის დონეს?
4. რამდენი პასუხი გჭირდება მონაცემების სანდოობისთვის?

5.როგორ შეინარჩუნებ უცვლელად სხვა ფაქტორებს, რომ გავლენა არ მოახდინონ ტრანსპირაციის სიჩქარეზე?

სიმულაციაში მოსწავლე შეისწავლის, რომ მცენარეს ბაგეები შეიძლება ჰქონდეს ფოთლის ერთ-ერთ, ან ორივე მხარეს.

ქსილემის სტრუქტურა ეხმარება წნევის მუდმივად დაბალ დონეზე შენარჩუნებას. წყლის კოჰეზიური თვისებები და ქსილემის სტრუქტურა უზრუნველყოფს ტრანსპორტის უწყვეტობას. ქსილემის მილები ლიგნინით არის ამოფენილი, რაც ზრდის კედლის მდგრადობას. მათ ხომ წნევის გარკვეულ მნიშვნელობას უნდა გაუძლონ. ქსილემა ერთმანეთთან მჭიდროდ მიჯრილი მკვდარი უჯრედების გრძელი მილებია, წყალი მათში მხოლოდ ერთი მიმართულებით მოძრაობს, ფესვებიდან ფოთლებისკენ.

ქსილემაში უფრო დაბალია წნევა, ვიდრე ატმოსფერული წნევაა. ხისტი სტრუქტურა ხელს უშლის ქსილემის დაშლას. წყლის მოლეკულა პოლარულია, ამიტომ დიპოლის ერთი ბოლო იზიდავს წყლის მეორე მოლეკულის დიპოლის საპირისპირო ნიშნით დამუხტულ ბოლოს. ეს ურთიერთქმედება წყლის კოჰეზიურობას უზრუნველყოფს. წყალი ასევე მიიზიდება უჯრედის კედლის ჰიდროფილური ნაწილისკენ, ის მიდრეკილია ადჰეზიურობისკენ. მოლეკულების ურთიერთქმედების შედეგად ქსილემაში წყალი უწყვეტ ნაკადად მიედინება.

ოტო რენერის ექსპერიმენტი: სურათზე გამოსახულია გერმანელი მცენარეთა ფიზიოლოგის, ოტო რენერის 1912 წელს ჩატარებული ექსპერიმენტის შედეგები. ღეროს გააცალეს კანი და ფოთლებიანად მოათავსეს პოტომეტრში. გაზომეს აორთქლებული წყლის რაოდენობა. ღეროზე იყო მომჭერი, რომელიც ზღუდავდა წყლის გადასვლას ფოთლებში. მოგვიანებით ღეროს წვერზე ყველა ფოთოლი მოაცალეს, დაამაგრეს ვაკუუმ ტუმბო და ახლიდან გაზომეს წყლის აორთქლების მაჩვენებელი.

ა) აღწერე ჩამკეტის გავლენა წყლის შეწოვის სიჩქარეზე;

ბ) ახსენი რა ეფექტი ჰქონდა ზედა ნაწილის მოჭრას წყლის შთანთქმის სიჩქარეზე;

გ) გამოთვალე სხვაობა ტუმბოს გამოყენებისა და ფოთლების არსებობისას აორთქლების სიჩქარეებს შორის;

დ) წყლის წნევა პოტომეტრში ატმოსფერული წნევის ტოლოა, ვაკუუმ ტუმბო გენერირებს 0 ატმ წნევას. განიხილე, რა წნევა წარმოიქმნება ქსილმაში.

როცა ფოთლის უჯრედის კედლის ზედაპირიდან წყალი ორთქლდება, მის ადგილს ადჰეზიურობის გამო მეორე მოლეკულა იკავებს. უახლოესი ხელმისაწვდომი მოლეკულების მარაგი ქსილემაშია. მაშინაც კი, როცა ქსილემაში წნევა უკვე დაბალია, წყალსა და უჯრედის კედლებს შორის საკმაოდ ძლიერია ურთიერთქმედება, რაც განაპირობებს წყლის დამატებითი ულუფის შთანთქმას და წნევა კიდევ უფრო მცირდება. დაბალი წნევა აღძრავს წევის ძალას, რომელიც ქსილემით ფესვებამდე აღწევს. ამ წნევას ტურგორი ეწოდება, ტურგორი უზრუნველყოფს წყლის მოძრაობას სიმძიმის ძალის წინააღმდეგ. ყველაზე მაღალ მცენარეშიც კი ეს პროცესი პასიურია. წყლის ზემოთ მოძრაობა დამოკიდებულია წყლის მოლეკულებს შორის კოჰეზიაზე. ბევრი სითხე ვერ გაუძლებდა დაბალ წნევას და ქსილემაში სვეტი „გატყდებოდა“. წყლის კიდევ ერთი ანომალია ისაა, რომ მისი თხევადობის მიუხედავად, წევის ძალა მასში ისევე გადაეცემა ერთი წერტილიდან მეორეს, როგორც მყარ სხეულში.

მინერალების აქტიური ტრანსპორტი ფესვებში – წყლის ტრანსპორტი ოსმოსის გზით მიმდინარეობს. ფესვის უჯრედებში უფრო მეტია მინერალების კონცენტრაცია, ვიდრე ნიადაგში. ამიტომ წყალი ცდილობს შეამციროს გახსნილი ნივთიერების კონცენტრაცია და მათკენ მიემართება, ზოგჯერ იონების კონცენტრაციები უჯრედსა და ნიადაგს შორის 100-ჯერ განსხვავდება ერთმანეთისგან. იონების ტრანსპორტი ტუმბოებით ხდება. რადგან იონების მოძრაობა ნელი პროცესია, გამომდინარე იქიდან, რომ ეს იონები ქიმიურად ,,დაბმული“ არიან ნიადაგის ნაწილაკების ზედაპირებზე, მცენარეებმა სოკოებთან თანაცხოვრება დაიწყეს. სოკოები მცენარის ფესვებზე ან ზოგჯერ ფესვის უჯრედებში ცხოვრობენ. მათ შორის ჩამოყალიბებული ურთიერთობა მუტუალიზმის მაგალითია.

დიაგრამაზე გამოსახულია ერთ-ერთი ექსპერიმენტის შედეგები. ნაძვის ნერგები ექვსი თვის განმავლობაში გაზარდეს სტერილურ ნიადაგში, მხოლოდ სოკოებთან თანაცხოვრება იყო შესაძლებელი. პირველი სვეტი საკონტროლოა, სოკოების გარეშე, დანარჩენი ხუთი სვეტი კი სხვადასხვა სახეობის სოკოსთან მუტუალიზმის შედეგს გამოსახავს.

ა) ახსენი ყლორტისა და ფესვის ზრდაზე სოკოების გავლენა;

ბ) რა მნიშვნელობა აქვს სოკოების არსებობას ნაძვის ფესვებზე?

სურათზე გამოსახულია წყლის მოძრაობა ფესვებიდან ფოთლებისკენ:

წყლის მომარაგებასთან შეგუებულობა, ადაპტაცია უდაბნოში და მარილიან ნიადაგში ცხოვრებასთან. ქსეროფიტებში აჩქარებულია წყლის შეწოვა და შენელებულია აორთქლება. ეფემერების სასიცოცხლო ციკლი დამოკლებულია, მომდევნო წვიმამდე ისინი „ძილის“ მსგავს მდგომარეობაში გადადიან.

მცენარის ფლოემაში ნივთიერებების ტრანსპორტი

ორგანული ნივთიერებების მოძრაობას ტრანსლოკაციას უწოდებენ. ფლოემას არ აქვს ტუმბო და სარქვლები ცხოველების სისხლის მიმოქცევის სისტემისგან განსხვავებით. მათ შორის მსგავსება ისაა, რომ ორივე სისტემაში სითხე მოძრაობს წნევის გრადიენტის მიმართულებით. ენერგია წნევის გენერირებისთვის არის საჭირო. შესაბამისად, ორივე პროცესი აქტიურია.

სურათზე გამოსახულია მცენარის ღეროს ელექტრონული მიკროსკოპით გადაღებული მასალა.

ფლოემაში ნივთიერებების ტრანსპორტში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს წნევისა და წყლის პოტენციალთა სხვაობებს. საქაროზა ან გამოიყენება როგორც ენერგიის წყარო, ან გარდაიქმნება სახამებლად, შესაბამისად, ხსნარის კონცენტრაცია მცირდება, წყალი გადადის ქსილემაში და ერთვება ტრანსპირაციის პროცესში.

საცრისებრი მილები ცოცხალი უნდა იყოს, რადგან საქაროზას ტრანსპორტი აქტიურია და ენერგია მუდმივად სჭირდება. ისინი მჭიდროდ უკავშირდებიან თანმხლებ უჯრედებს, ორივე ერთი საწყისი უჯრედისგანაა წარმოქმნილი. თანმხლებ უჯრედში უფრო მეტი მიტოქონდრიაა, ორივეს შენარჩუნებული აქვს მეტაბოლიზმის უნარი, გენეტიკური მასალა. მათ შორის არსებული პლაზმოდესმები გაცილებით დიდი დიამეტრისაა, ვიდრე სხვა უჯრედებს შორის.

ბუგრების ორგანიზმში აღმოაჩინეს სპეციალიზებული უჯრედები, ე.წ. ბაქტერიოციტები, რომელშიც ცხოვრობს ბაქტერია Buchnera, რომლებიც ასინთეზებენ ძირითად ამინომჟავებს ასპარტაინის მჟავადან და საქაროზადან. ასპარტინის მჟავა არ მიეკუთვნება ძირითადი ამინომჟავების ჯგუფს. ის განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით გვხვდება ფლოემაში. როცა ბუგრები მრავლდებიან შთამომავლები გადადიან ბაქტერიებით კვებაზე.

ახსენი, როგორ შეიძლება გამოიყენო ანტიბიოტიკი იმის მტკიცებულების მოსაპოვებლად, რომ ბუგრებისთვის ბაქტერია ძალიან მნიშვნელოვან როლს ასრულებს?

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. BIOLOGY – IB diploma, 2014 edition.
2. https://www.olabs.edu.in/