თანამედროვე განათლების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საფუძველს წარმოადგენს მოსწავლეთა შემეცნებითი განვითარების გააზრებული დაგეგმვა. ამ კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ბენჯამინ ბლუმის ტაქსონომიას, რომელიც სწავლა–სწავლების პროცესს განიხილავს, როგორც ეტაპობრივად განვითარებად  კოგნიტიურ სისტემას.

ტაქსონომია შეიქმნა 1956 წელს ჩიკაგოს უნივერსიტეტის მეცნიერთა ჯგუფის მიერ, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ცნობილი ამერიკელი ფსიქოლოგი ბენჯამინ ბლუმი. სახელი მის პატივსაცემად ეწოდა და თავად ტერმინი „ტაქსონომია“ მისი დაჟინებული მოთხოვნით გამოიყენება. ტაქსონომია ექვსი დონისგან შედგება: ცოდნა, გაგება, გამოყენება, ანალიზი, სინთეზი, შეფასება. თითოეული დონე წინა დონეზეა დაფუძნებული.

სასწავლო მიზნების იერარქია პირამიდის სახით არის წარმოდგენილი — მის საფუძველში დევს ყველაზე ძირითადი მიზნები და შესაბამისი უნარები, ხოლო მწვერვალზე — რთული და მრავალკომპონენტიანი მიზნები.

ბლუმის ტაქსონომია მასწავლებელს საშუალებას აძლევს, მიზანმიმართულად დაგეგმოს სასწავლო აქტივობები ისე, რომ მოსწავლე მარტივი ცოდნის აღქმიდან თანდათან გადავიდეს რთულ სააზროვნო და შემოქმედებით პროცესებზე.

აღნიშნული მოდელი მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო სწავლების პროცესის სტრუქტურირებაში, რადგან პირველად შეიქმნა ჩარჩო, რომელიც ცოდნას აზროვნების განვითარებად აღიქვამდა. კლასიკურ მოდელში „სინთეზი“ გულისხმობდა სხვადასხვა ელემენტის გაერთიანებას ახალი მთლიანობის შესაქმნელად, ხოლო „შეფასება“ წარმოადგენდა უმაღლეს სააზროვნო დონეს, სადაც მოსწავლე მსჯელობდა.

გამოიკვეთა ტაქსონომიის გადახედვის აუცილებლობა. 2001 წელს ლორინ ანდერსონისა და დევიდ კრატვოლის მიერ შემუშავდა ბლუმის ტაქსონომიის განახლებული ვერსია, რომელშიც  კოგნიტიური დონეების თანმიმდევრობა წარმოდგენილია შემდეგნაირად: ცოდნა (გახსენება), გაგება, გამოყენება, ანალიზი, შეფასება და შექმნა. მნიშვნელოვანია, რომ უმაღლეს  კოგნიტიურ დონედ განისაზღვრა „შექმნა“, რაც ხაზს უსვამს შემოქმედებითი აზროვნების, დამოუკიდებელი იდეებისა და ახალი პროდუქტის შექმნის მნიშვნელობას.

ბლუმის ტაქსონომიის განახლებული მოდელი ეფექტიანია მუსიკის სწავლების პროცესში, სადაც მოსწავლეთა განვითარების საბოლოო მიზანი მხოლოდ ცოდნის შეფასება კი არა, მიღებული გამოცდილების საფუძველზე ახალი მუსიკალური, ვიზუალური ან ინტეგრირებული პროდუქტის შექმნაცაა.

1. ცოდნა – ცოდნის დონე წარმოადგენს ყველა შემდგომი კოგნიტიური პროცესის საფუძველს, რადგან მის გარეშე შეუძლებელია ინფორმაციის გააზრება ან გამოყენება. ამ განყოფილებაში შეგვიძლია დავსვათ კითხვები ნაწარმოების მოსმენისას. მაგალითად, დაასახელეთ ჟანრი, ტემპი, მეტრი, მუსიკალური ფორმა. როდის შექმნა კომპოზიტორმა ნაწარმოები? რამდენი ნაწილისგან შედგება ნაწარმოები?
2. გაგება – გაგების დონე გულისხმობს მიღებული ინფორმაციის შინაარსობრივ აღქმასა და ახსნას. ამ ეტაპზე მოსწავლე უკვე ახდენს ინფორმაციის ინტერპრეტაციას, ახსნას საკუთარი სიტყვებით, მოიყვანს მაგალითებს, ახდენს შედარებასა და კლასიფიკაციას. გაგება ნიშნავს როგორც ცოდნის დამახსოვრებას, ასევე მისი მნიშვნელობის გააზრებას კონკრეტულ კონტექსტში. შესაძლებელია კითხვების ჩამოყალიბება, რომელიც მოსწავლის რეფლექსიას მოითხოვს: მაგალითად, მუსიკალური ნაწარმოების დროს რატომ აირჩია კომპოზიტორმა ვალსის ჟანრი? რატომ არის აქ მაჟორული ტონალობა დომინანტური? რატომ აირჩია კომპოზიტორმა სამხმიანი ფორმა? რატომ გადაწყვიტა კომპოზიტორმა ამ თემის განხილვა?
3. გამოყენება – ამ დონეზე მოსწავლე იყენებს მიღებულ ცოდნას ახალ ან პრაქტიკულ სიტუაციებში. აქ ხდება ცნებებისა და იდეების პრაქტიკაში გადატანა, პრობლემის გადაჭრა, დავალების შესრულება ან კონკრეტული აქტივობის განხორციელება. გამოყენება გვაჩვენებს, რომ მოსწავლემ შეძლო თეორიული ცოდნის ფუნქციურად გამოყენება რეალურ ან სიმულირებულ გარემოში. კითხვები შეიძლება იყოს შემდეგი: სად და როგორ შეიძლება მისი გამოყენება? რა შეიძლება შეიცვალოს? როგორ შეიძლება მისი შეცვლა? როგორ შეიძლება ამ ნაწარმოების გამოყენება თეატრალურ დადგმებში? როგორი იქნებოდა კომპოზიცია, თუ შეიცვლებოდა ტემპი?
4. ანალიზი – ანალიზის დონე გულისხმობს ინფორმაციის ნაწილებად დაშლას და მათ შორის კავშირების გამოვლენას. მოსწავლე იკვლევს სტრუქტურას, განსაზღვრავს მსგავსება-განსხვავებას, მიზეზ–შედეგობრივ კავშირებს და ფუნქციურ ელემენტებს. ანალიზი ხელს უწყობს კრიტიკული აზროვნების განვითარებას და აძლევს მოსწავლეს შესაძლებლობას, საკითხს უფრო ღრმად ჩასწვდეს. კითხვები: როგორ არიან ისინი ერთმანეთთან დაკავშირებული? რა არის მიზეზი? რა განსხვავებებია? რა მტკიცებულებებია? რა განსხვავებაა ჩაიკოვსკისა და ვივალდის სეზონებს შორის? არის თუ არა ციკლის ნაწარმოებებში თანმიმდევრობა? რა კრიტერიუმით?
5. შეფასება – შეფასების დონეზე მოსწავლე ახორციელებს მსჯელობასა და გადაწყვეტილების მიღებას განსაზღვრული კრიტერიუმების საფუძველზე. აფასებს იდეებს, პროცესებს ან შედეგებს, ასაბუთებს არჩევანს. შეფასება მოითხოვს არგუმენტირებულ პოზიციას და წინა დონეებზე დაგროვილი ცოდნის გააზრებულ გამოყენებას. კითხვები: რას ფიქრობთ? თქვენი აზრი? როგორ შეგიძლიათ ახსნათ ეს? რა მოგეწონათ ამ პიესაში და რა არა? შეეცადეთ ახსნათ, რატომ გახდა „სეზონების“ ციკლი ასე პოპულარული საზოგადოებისთვის? შეაფასეთ, როგორ ასახეს სეზონები – ა. ვივალდიმ და პ. ჩაიკოვსკიმ; თქვენი აზრით, ვინ გააკეთა ეს უკეთ და რატომ? თქვენი აზრით, რით განსხვავდება ა. ვივალდისა და პ. ჩაიკოვსკის ზამთრის ნაწარმოებები?
6. შექმნა – შექმნა წარმოადგენს ბლუმის ტაქსონომიის უმაღლეს კოგნიტიურ დონეს და გულისხმობს ახალი, ორიგინალური, პროდუქტის ან გადაწყვეტის ფორმირებას. ამ დონეზე მოსწავლე აერთიანებს სხვადასხვა ცოდნასა და გამოცდილებას, ქმნის ახალ სტრუქტურას, ნამუშევარს. „შექმნა“ წარმოადგენს შემოქმედებითი აზროვნების უმაღლეს გამოვლინებას და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მუსიკის სწავლების პროცესში. მაგალითად, მოსწავლეებს უყვართ მუსიკალური ნაწარმოებებისთვის საკუთარი ასოციაციებისა და სათაურების მოფიქრება; დაწყებით საფეხურზე ხატავენ, ქმნიან ზღაპრებს, მოთხრობებს და განხილული მასალის საფუძველზე თეატრალურ წარმოდგენებს ასრულებენ.

ამ ტექნოლოგიის გამოყენება ხელს უწყობს მოსწავლეების შემეცნებითი და შემოქმედებითი უნარების, ღია კითხვების დასმის უნარის განვითარებას და სხვების პასუხების შეფასების უნარს, სწავლისადმი პოზიტიურ დამოკიდებულებას, აძლიერებს სწავლის მოტივაციას და ინტერესს.

წარმოგიდგენთ მუსიკის გაკვეთილებზე პრაქტიკულ მაგალითებს ბლუმის და SOLO-ტაქსონომიების ინტეგრაციით:

I–II კლასი

გაკვეთილის თემა: ხმა, ფერი და ემოცია — მუსიკის ვიზუალური აღქმა

ინტეგრირებული საგნები: მუსიკა, ვიზუალური ხელოვნება.

გაკვეთილის სასწავლო მიზანი: მოსწავლემ შეძლოს ხმის (ტემბრი, სიმაღლე, სიძლიერე) აღქმა, მუსიკით გამოწვეული ემოციის ამოცნობა და მისი ვიზუალური გამოხატვა; იმუშაოს ბლუმის ტაქსონომიის ყველა  კოგნიტიურ დონეზე და გამოავლინოს აზროვნების პროგრესი SOLO-ტაქსონომიის მიხედვით.

1. ცოდნა (ინფორმაციის ამოცნობა და გახსენება)

ბლუმი: ინფორმაციის ამოცნობა და გახსენება

მასწავლებელი ასმენინებს მოსწავლეებს მოკლე, კონტრასტულ მუსიკალურ ფრაგმენტებს (მაღალი/დაბალი, ხმამაღალი/ხმადაბალი). პარალელურად აჩვენებს სამ ძირითად ფერს (წითელი, ლურჯი, ყვითელი).

მასწავლებელი სვამს დამხმარე კითხვებს:

• რა არის ხმა?
• როგორი შეიძლება იყოს ხმა? (მაღალი/დაბალი, ხმადაბალი /ხმამაღალი)
• როგორი ხმები მოისმინე?
• ეს ხმა მაღალია თუ დაბალი?
• რა ფერებს ხედავ?

მოსწავლეები ასახელებენ ცალკეულ ხმებსა და ფერებს, ხშირად ჟესტებით ან ერთსიტყვიანი პასუხებით.

2. გაგება (ემოციის გააზრება)

ბლუმი: ემოციის გააზრება

მასწავლებელი მოსწავლეებს ასმენინებს მუსიკალურ ფრაგმენტს და სთხოვს აღწერონ, როგორ გრძნობენ თავს მოსმენისას. საჭიროების შემთხვევაში ეხმარება სიტყვიერ ფორმულირებაში. მოსწავლეები ასახელებენ ემოციას (მხიარული, სევდიანი…).

მასწავლებელი სვამს დამხმარე კითხვებს:

• ეს მუსიკა მხიარულია თუ სევდიანი?
• რატომ ფიქრობ ასე?
• როგორი გრძნობა გაგიჩნდა?

მოსწავლე ასახელებს ერთ ემოციას (მხიარული, სევდიანი), იყენებს ჟესტებს, მიმიკას.

3. გამოყენება

ბლუმი: ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენება

მასწავლებელი აძლევს დავალებას: „აირჩიე ფერი, რომელიც ყველაზე მეტად შეესაბამება მოსმენილ მუსიკას და დახატე“.

მოსწავლეები მუსიკის მოსმენის პარალელურად ხატავენ, იყენებენ ერთდროულად ხმოვან შთაბეჭდილებას, ემოციასა და ფერს.

4. ანალიზი

ბლუმი: განსხვავებების ამოცნობა და შედარება

მასწავლებელი ასმენინებს სხვადასხვა მუსიკალურ ფრაგმენტს და ნახატს. მოსწავლეები ადარებენ ნამუშევრებს.

მასწავლებელი სვამს დამხმარე კითხვებს:

• რომელი ნახატი უფრო შეესაბამება ამ მუსიკას?
• რა განსხვავებაა მათ შორის?
• რატომ აირჩიე ეს ფერი?

მოსწავლეები ცდილობენ, ახსნან არჩევანი მარტივი წინადადებით.

5. შეფასება

ბლუმი: არგუმენტირებული მსჯელობა

მოსწავლეები ათვალიერებენ ერთმანეთის ნამუშევრებს და გამოხატავენ დამოკიდებულებას.

მასწავლებელი სვამს დამხმარე კითხვებს:

• რატომ მოგწონს ეს ნახატი?
• რომელი ფერია ყველაზე შესაფერისი ამ მუსიკისთვის?

მოსწავლეები აფასებენ საკუთარ და სხვების ნამუშევრებს მარტივი არგუმენტით.

6. შექმნა

ბლუმი: შემოქმედებითობა

მასწავლებელი სთავაზობს მოსწავლეებს შექმნან „მუსიკის ნახატი“. მოსწავლეები ქმნიან ინდივიდუალურ, ორიგინალურ ნამუშევარს მუსიკის მიხედვით. მასწავლებელი აფასებს ორიგინალურობას.

მოსწავლეები თავისუფლად გამოხატავენ ემოციას ფერით, ფორმით, ხაზით.

დაწყებით საფეხურზე სწავლება ეფუძნება სენსორულ-ემოციურ გამოცდილებას. ბლუმის ტაქსონომიის პირველ დონეებზე (ცოდნა, გაგება) მოსწავლე ამოიცნობს ხმებსა და განწყობას, ხოლო SOLO-ტაქსონომიის მიხედვით მისი პასუხები მერყეობს პრესტრუქტურულსა და უნისტრუქტურულ დონეებს შორის.

ამ ეტაპზე „შექმნის“ დონე (ბლუმი) არ გულისხმობს რთულ კომპოზიციურ აზროვნებას, არამედ ემოციურ თვითგამოხატვას — ნახატით, მოძრაობით ან ჟესტით, რაც SOLO-ტაქსონომიის აბსტრაქტული მიმართულებით გადადგმული პირველი ნაბიჯია.

შედეგად, მოსწავლე იწყებს მუსიკისა და ემოციის დაკავშირებას, თუმცა ჯერ ვერ ხსნის მიზეზს. ამ საფეხურზე ჩამოყალიბდა მუსიკის განცდის საფუძველი და სწავლისადმი დადებითი ემოციური დამოკიდებულება. მოსწავლე სწავლობს მოსმენასა და განცდას.

III–IV კლასი

გაკვეთილის თემა: მუსიკის ხასიათი და ვიზუალურ-შემოქმედებითი ინტერპრეტაცია

ინტეგრირებული საგნები: მუსიკა, ვიზუალური ხელოვნება, ქართული ენა

გაკვეთილის სასწავლო მიზანი: მოსწავლემ გააანალიზოს მუსიკის გამომხატველი საშუალებები (ტემბრი, ტემპი, დინამიკა), გააცნობიეროს მუსიკით გადმოცემული ემოცია და შექმნას ვიზუალური კომპოზიცია გააზრებული არჩევანის საფუძველზე; გამოხატოს საკუთარი აზრი როგორც ვიზუალური, ისე სიტყვიერი ფორმით, ბლუმის ტაქსონომიის ყველა  კოგნიტიურ დონეზე და გამოავლინოს აზროვნების პროგრესი SOLO-ტაქსონომიის მიხედვით.

1. ცოდნა

ბლუმი: ფაქტების და ცნებების გახსენება

მასწავლებელი ახსენებს და აფიქსირებს საკვანძო ქვეცნებებს: ტემბრი, ტემპი, დინამიკა. იყენებს მოკლე აუდიო მაგალითებს განსხვავებული ტემბრითა და ტემპით.

მასწავლებელი სვამს დამხმარე კითხვებს:

• რა არის ტემბრი?
• რას გვიჩვენებს ტემპი?
• რას ნიშნავს დინამიკა მუსიკაში?

მოსწავლეები იხსენებენ განმარტებებს, ასახელებენ ცნებებს, ზოგჯერ მაგალითის გარეშე.

2. გაგება

ბლუმი: შინაარსის გააზრება

მასწავლებელი ასმენინებს განსხვავებული ხასიათის მუსიკალურ ფრაგმენტებს და სვამს დამხმარე კითხვებს:

• როგორი ხასიათი აქვს მუსიკას?
• რა ემოცია გადმოიცემა?
• როგორ ახერხებს ამას კომპოზიტორი?

მოსწავლეები აღწერენ ემოციას და აკავშირებენ მას ერთ მუსიკალურ ელემენტთან (მაგ., ტემპთან).

3. გამოყენება

ბლუმი: ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენება

მასწავლებელი აძლევს დავალებას: „შექმენით ფერებისა და ფორმების სქემა, რომელიც ასახავს მუსიკის ხასიათს“.

მოსწავლეები არჩევენ ფერებს, ხაზებსა და ფორმებს მუსიკის ემოციის შესაბამისად და ქმნიან ვიზუალურ კომპოზიციას.

4. ანალიზი

ბლუმი: შედარება და კავშირების პოვნა

მასწავლებელი სთავაზობს მოსწავლეებს ერთმანეთს შეადარონ ორი განსხვავებული ვიზუალური ნამუშევარი და შესაბამისი მუსიკა, ორი სხვადასხვა ნამუშევარი.

• რომელი ფერი უფრო შეესაბამება მუსიკას?
• რა დეტალებმა მოახდინა გავლენა შენს არჩევანზე?
• როგორ მოქმედებს ტემპი განწყობაზე?
• რა როლი აქვს ტემბრს?

მოსწავლეები აანალიზებენ ელემენტებს, პოულობენ მიზეზ-შედეგობრივ კავშირებს.

5. შეფასება

ბლუმი: არგუმენტირებული შეფასება

მასწავლებელი სთავაზობს შეფასების კრიტერიუმებს (შესაბამისობა, ემოციის გადმოცემა, ორიგინალურობა) და მართავს მცირე დისკუსიას. მასწავლებელი სვამს დამხმარე კითხვას:

• რამდენად ეფექტურად გადმოსცემს ეს ნახატი მუსიკის ხასიათს?

მოსწავლეები აფასებენ საკუთარ და სხვების ნამუშევრებს არგუმენტით.

6. შექმნა

ბლუმი: დამოუკიდებელი იდეის შექმნა

მასწავლებელი აძლევს თავისუფალ შემოქმედებით დავალებას: „შექმენი საკუთარი მუსიკის ვიზუალური ისტორია“.

მოსწავლეები ქმნიან ინდივიდუალურ კომპოზიციას, აერთიანებენ მუსიკას, ფერსა და ტექსტს .

ამ საფეხურზე მოსწავლე იწყებს მუსიკალური ინფორმაციის გააზრებულ დამუშავებას. ბლუმის „გამოყენებისა“ და „ანალიზის“ დონეები აქტიურად ერთვება სასწავლო პროცესში, რაც SOLO-ტაქსონომიაში აისახება მულტისტრუქტურულ და მიმართებით დონეებზე გადასვლით.
მოსწავლე უკვე აკავშირებს მუსიკალურ ელემენტებს ერთმანეთთან, ადარებს ნაწარმოებებს, ასაბუთებს საკუთარ აზრს მარტივი არგუმენტებით. სწორედ ამ ეტაპზე იწყება კრიტიკული აზროვნების საფუძვლის ჩამოყალიბება მუსიკის გაკვეთილზე.

შედეგად, მოსწავლე სწავლობს რამდენიმე ელემენტის ერთდროულად გათვალისწინებას და მათ შორის კავშირის დანახვას. მუსიკა მისთვის ხდება არა მხოლოდ განცდა, არამედ გააზრებული მოვლენა. მოსწავლე სწავლობს ფიქრს მუსიკაზე.

V–VI კლასი

გაკვეთილის თემა: მუსიკის ხასიათი და ემოციური შინაარსი — მუსიკალური ელემენტების ანალიზი

ინტეგრირებული საგნები: მუსიკა, ვიზუალური ხელოვნება, ქართული ენა

გაკვეთილის სასწავლო მიზანი: მოსწავლეებმა გააანალიზონ მუსიკის ემოციური ხასიათი მუსიკალური ელემენტების (ტემბრი, ტემპი, დინამიკა, სიმაღლე) საფუძველზე; განახორციელონ არგუმენტირებული შეფასება და შექმნან საკუთარი ინტერპრეტაცია ვიზუალური და სიტყვიერი ფორმით, ბლუმის ტაქსონომიის ყველა  კოგნიტიურ დონეზე და SOLO ტაქსონომიის შესაბამის საფეხურებზე.

1. ცოდნა

ბლუმი: ფაქტების, ცნებების გახსენება

მასწავლებელი ააქტიურებს წინარე ცოდნას და სვამს მიზანმიმართულ კითხვებს:

• რა არის ტემბრი?
• რას ნიშნავს დინამიკა მუსიკაში?
• რას ვგულისხმობთ ტემპში?
• რას ნიშნავს სიმაღლე?

მოსწავლეები იხსენებენ ტერმინებს, ასახელებენ მუსიკალურ ელემენტებს, ზოგჯერ მაგალითის გარეშე.

2. გაგება

 ბლუმი: შინაარსის გააზრება

მასწავლებელი ასმენინებს მოკლე მუსიკალურ ფრაგმენტს და სვამს პრობლემურ კითხვას:

• როგორი ემოცია იგრძნობა მუსიკაში და რომელი მუსიკალური ელემენტი ქმნის ამ განწყობას?

მოსწავლეები სიტყვიერად აღწერენ ემოციას და აკავშირებენ მას ერთ მუსიკალურ ელემენტთან (მაგ., ტემპთან ან დინამიკასთან).

3. გამოყენება

ბლუმი: ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენება

მასწავლებელი აძლევს დავალებას: „აირჩიეთ ფერები, ხაზები ან ფორმები, რომლებიც ყველაზე ზუსტად ასახავს მოსმენილი მუსიკის ემოციურ ხასიათს“.

მოსწავლეები ქმნიან ვიზუალურ ნამუშევარს, გადაწყვეტილებებს იღებენ მუსიკალური ელემენტების საფუძველზე.

4. ანალიზი

ბლუმი: შედარება, მიზეზ–შედეგობრივი კავშირების დადგენა.

მასწავლებელი სვამს დამხმარე კითხვებს:

• როგორ შეიცვლებოდა ნახატი, თუ ტემპი იქნებოდა უფრო სწრაფი?

• რა გავლენას ახდენს ტემბრი ემოციურ აღქმაზე?
• როგორ ცვლის დინამიკა განწყობას?

მოსწავლეები აანალიზებენ მუსიკალურ ელემენტებს, ადარებენ სხვადასხვა ვარიანტს, ხსნიან ცვლილებების ეფექტს.

5. შეფასება

ბლუმი: არგუმენტირებული შეფასება

მასწავლებელი სთავაზობს მკაფიო კრიტერიუმებს:

• ემოციის გადმოცემის სიზუსტე
• მუსიკასა და ვიზუალურ გადაწყვეტას შორის შესაბამისობა
• არგუმენტის ლოგიკურობა

მოსწავლეები აფასებენ საკუთარ და თანატოლთა ნამუშევრებს, ასაბუთებენ აზრს.

6. შექმნა

ბლუმი: ახალი იდეის შექმნა

მასწავლებელი აძლევს შემოქმედებით დავალებას: „შექმენით საკუთარი მუსიკალური ისტორია – მუსიკის, ნახატის ან ტექსტის საშუალებით“.

მოსწავლეები ქმნიან ორიგინალურ ნამუშევარს, ახდენენ ცოდნის ტრანსფერს ახალ კონტექსტში, აყალიბებენ პირად ინტერპრეტაციას.

V–VI კლასებში ბლუმის ტაქსონომიის გამოყენება უზრუნველყოფს მუსიკალური აზროვნების გაღრმავებას, ხოლო SOLO-ტაქსონომია იძლევა მოსწავლეთა შემეცნებითი განვითარების შეფასების შესაძლებლობას. მათი ინტეგრაცია ხელს უწყობს მუსიკის აღქმის გარდაქმნას ანალიტიკურ და შემოქმედებით პროცესად.

შედეგად, მოსწავლე დამოუკიდებლად აყალიბებს აზრს, აფასებს მუსიკალურ ნაწარმოებს და ახდენს ცოდნის ტრანსფერს ახალ კონტექსტში. მუსიკის გაკვეთილი მისთვის გადაიქცა აზროვნების, მსჯელობისა და თვითგამოხატვის სივრცედ, მოსწავლე სწავლობს აზროვნებას მუსიკის მეშვეობით.

წარმოდგენილი პრაქტიკული მაგალითები აჩვენებს, როგორ ვითარდება მოსწავლის მუსიკალური აზროვნება I კლასიდან VI კლასამდე ბლუმისა და SOLO-ტაქსონომიების სინთეზური გამოყენებით. სწავლება იწყება სენსორულ-ემოციური აღქმით და ეტაპობრივად გადადის გააზრებულ ანალიზსა და დამოუკიდებელ ინტერპრეტაციამდე.

ბლუმის ტაქსონომია და SOLO-ტაქსონომია წარმოადგენს კოგნიტიური განვითარების შეფასებისა და დაგეგმვის ორ განსხვავებულ, თუმცა ურთიერთშემავსებელ ჩარჩოს. ბლუმის ტაქსონომია ფოკუსირებულია სწავლების დაგეგმვაზე და აღწერს, როგორ უნდა განვითარდეს მოსწავლის აზროვნება მარტივი შემეცნებითი პროცესებიდან რთულ, შემოქმედებით ქმედებებამდე, ხოლო SOLO-ტაქსონომია — მოსწავლის პასუხის ხარისხსა და სიღრმეზე.

მათი ინტეგრირებული გამოყენება ეფექტიანია მუსიკის გაკვეთილზე, ქმნის სწავლებისა და შეფასების ჰარმონიულ მოდელს, რომელიც ხელს უწყობს შემეცნებით, ემოციურ, შემოქმედებითი და კრიტიკული აზროვნების განვითარებას. ბლუმის ტაქსონომია ეხმარება მასწავლებელს მიზანმიმართულად დაგეგმოს აქტივობები, ხოლო SOLO-ტაქსონომია იძლევა შესაძლებლობას შეფასდეს მოსწავლის აზროვნების სიღრმე და სტრუქტურირებული ცოდნა. აღნიშნული მიდგომა განსაკუთრებით ეფექტიანია ინტეგრირებულ გაკვეთილებში, სადაც მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ შედეგი, არამედ შემეცნებითი პროცესის ხარისხი.

ამგვარად, ბლუმი პასუხობს კითხვას – რას ვაკეთებთ გაკვეთილზე, ხოლო SOLO – რა დონეზე ფიქრობს მოსწავლე.

აღნიშნული ტაქსონომიების ერთობლივი გამოყენება საშუალებას აძლევს მასწავლებელს:

• მიზანმიმართულად დაგეგმოს აზროვნების განვითარება;
• დაინახოს მოსწავლის შემეცნებითი წინსვლა არა მხოლოდ შედეგით, არამედ პროცესით;
• უზრუნველყოს შეფასების გამჭვირვალე და განვითარებაზე ორიენტირებული სისტემა.

I–VI კლასებში მუსიკის სწავლება, ბლუმისა და SOLO-ტაქსონომიების ინტეგრაციის საფუძველზე, წარმოადგენს მიზანმიმართულ და თანმიმდევრულ პროცესს, რომელიც მოსწავლეს მიჰყავს ემოციური რეაქციიდან კრიტიკულ აზროვნებამდე. თითოეული საფეხური არა მხოლოდ ავითარებს მუსიკალურ ცოდნას, არამედ ქმნის საფუძველს თვითგამოხატვისა და ღირებულებებზე დაფუძნებული მსჯელობისთვის.

I–II – სენსორული და ემოციური აღქმა

III–IV – გააზრებული ანალიზი და არგუმენტაცია

V–VI – კრიტიკული და შემოქმედებითი სინთეზი

შედეგად, მუსიკის გაკვეთილი გარდაიქმნება მრავალფუნქციურ საგანმანათლებლო სივრცედ, სადაც მუსიკა გამოიყენება როგორც აზროვნების, ემოციური ინტელექტისა და კრიტიკული მსჯელობის განვითარების ინსტრუმენტი.

გამოყენებული ლიტერატურა

1. ვულფოლკი, ა. (2009). განათლების ფსიქოლოგია. თბილისი: ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამოცემა .
2. Aandrew churches – Bloom’s Digital Taxonomy
3. https://reapgatecluster.wikispaces.com/file/view/Bloom%E2%80%99s+taxonomy+and+thinking+strategies+-+Planning+matrix.pdf
4. Collis, K. (1982). Evaluating the Quality of Learning: The SOLO Taxonomy. New York: Academic Press.
5. https://znanio.ru/media/obzor_veduschih_obrazovatelnyh_kontseptsij-298402
6. https://pamhook.com/solo-taxonomy/
7. http://www.nwlink.com/~donclark/hrd/Bloom/SOLO_taxonomy.html#google_vignette
8. https://www.bing.com/videos/search?q=solo+taxonomy&qpvt=solo+taxonomy&view=detail&mid=E20189BB651E0643BD2FE20189BB651E0643BD2F&&FORM=VRDGAR

სასკოლო პროექტი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი აქტივობაა მოზარდებში 21-ე საუკუნის უნარების განვითარებისთვის. მათ შორის გამოვყოფ სოციალურ უნარებს, რომლებიც გუნდურ მუშაობასა და პასუხისმგებლობას ითვალისწინებს. პროექტის დაგეგმვა მოსწავლეების ინტერესების გათვალისწინებითა და აქტიური მონაწილეობით უნდა მოხდეს.

არანაკლებ მნიშვნელოვანია პროექტის პრეზენტაცია, სადაც მონაწილეებს საშუალება მიეცემათ, თანატოლებს გაუზიარონ გამოცდილება დისკუსიისა და დებატების გზით. სასურველია, აქტივობის ამ ნაწილის სურვილისამებრ დაგეგმვა მთლიანად მოსწავლეებს დავუთმოთ. თუ დროის მენეჯმენტს, დეკორაციების, პრეზენტაციის ფორმის, წამყვანისა თუ ექსპერტების არჩევას მათ მივანდობთ, პროექტი აუცილებლად წარმატებული იქნება.

რაც მთავარია, არ უნდა დაგვავიწყდეს მონაწილეებისთვის მადლობის გადახდა. მათი ღვაწლი საჯაროდ და სათანადოდ უნდა შეფასდეს. ეს ნაწილი მასწავლებელმა დიდი სიფრთხილით უნდა დაგეგმოს. ამის გაკეთება სხვადასხვა ფორმით არის შესაძლებელი: თანატოლებისა და სასკოლო საზოგადოების წინაშე, პირადი კომუნიკაციით, სოციალურ ქსელებში, მშობელთა კრებაზე, მათი ნამუშევრებისა და ფოტოების გამოფენით და ა.შ. რაც უფრო მეტი რეზონანსი ექნება მადლიერების გამოხატვას, მით უკეთესი. მოსწავლე უნდა გრძნობდეს, რომ აღიარეს მისი ძლიერი მხარეები და დააფასეს შრომა. ერთი მხრივ, ეს ხელს შეუწყობს მის პიროვნულ განვითარებას, მეორე მხრივ კი ლამაზი და დაუვიწყარი მოვლენის სახით დარჩება მეხსიერებაში.

გთავაზობთ ჩემი ერთ-ერთ სასკოლო პროექტის გეგმას და რეფლექსიას.

პროექტის სათაური: „როცა ინტელექტი ძალაზე მეტია“

განხორციელების ვადა – ორი თვე

პროექტის კავშირი ზოგადი განათლების ეროვნულ მიზნებთან:

პროექტი თანხვედრაშია ზოგადი განათლების ეროვნულ მიზნებთან.

კერძოდ, მოზარდმა უნდა შეძლოს:

• ქვეყნის ინტერესების, ტრადიციებისა და ღირებულებების მიმართ საკუთარი პასუხისმგებლობის გააზრება;
• იყოს შემოქმედი, თავად შექმნას ღირებულებები და არ იცხოვროს მხოლოდ არსებულის ხარჯზე;
• კომუნიკაცია ინდივიდებსა და ჯგუფებთან.

პროექტის კავშირი ზოგადი განათლების შესახებ კანონთან

მოსწავლეს და მასწავლებელს აქვთ სწავლის, სწავლებისა და კვლევის აკადემიური თავისუფლება იმ ფარგლებში, რომელიც არ ეწინააღმდეგება ეროვნული სასწავლო გეგმით დასახული მიზნების მიღწევას.

პროექტის განმხორციელებელი გუნდი – მე-11  კლასი

1. პრობლემის დასაბუთება

სასკოლო პროექტში „უთანხმოების ზონა“ მონაწილეობა გადავწყვიტე მე-11 კლასთან ერთად. კლასს ხუთი წელია ვასწავლი. მათთან ერთად ბევრი საინტერესო პროექტი მაქვს განხორციელებული.

მცირე შესავლის შემდეგ ჩემ მიერ დასმულ მაპროვოცირებელ კითხვაზე: „სოციალური კონფლიქტებიდან რომელი მიგაჩნიათ ყველაზე მწვავედ?“  – მოსწავლეებმა ყურადღება შეაჩერეს პოლიტიკურ კონფლიქტებზე. იმ პერიოდში ისრაელ-ჰამასის, რუსეთ-უკრაინის ომები იყო გამწვავებული. ნატოს, გაეროსა და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ განხორციელებულ სამშვიდობო მისიებზე მოზარდებმა ბევრი იცოდნენ. გავაგრძელე კითხვების დასმა. აღმოჩნდა, რომ კონფლიქტების მოგვარებაში, მეცნიერების როლის შესახებ მწირი ინფორმაცია ჰქონდათ. მაშინვე დაასახელეს ყველა თაობისთვის საინტერესო და პოპულარული ფილმები: „ოპენჰაიმერი“, „იმიტაციის თამაში“, „ენიგმა“. თუმცა მიაჩნდათ, რომ ფილმებში დიდი იყო რეჟისორის ფანტაზიის წილი, ხოლო ფაქტები გაზვიადებული იყო. მათი არამკაფიო მოსაზრებები კაცობრიობის ისტორიაში ყველაზე კონფლიქტური პერიოდის, მეორე მსოფლიო ომის, და შემდეგ ცივი ომის შესახებ, ჩემთვის პროექტის დაგეგმვისა და განხორციელების ინსპირაციად იქცა.

პროექტის მიზანი: საერთაშორისო კონფლიქტების მშვიდობიან მოგვარებაში მეცნიერების, კერძოდ, მათემატიკოსებისა და ფიზიკოსების როლის კვლევა და ანალიზი

1. პროექტის ამოცანები
2. როგორი იყო მეორე მსოფლიო ომის წინა პერიოდი?
3. რომელმა მოვლენებმა გამოიწვია სისხლიანი კონფლიქტის დაწყება?
4. რომელი მეცნიერები მოღვაწეობდნენ აღნიშნულ პერიოდში?
5. რა როლი შეასრულეს მათ კონფლიქტის მშვიდობიან მოგვარებაში?
6. როგორი იყო ომის შემდგომი პერიოდის პოლიტიკური მდგომარეობა?
7. როგორი იყო „ცივი ომის“ პერიოდში მეცნიერთა პოზიციები უკეთესი მსოფლიოს შესაქმნელად?

III. სამიზნე ჯგუფები: მოსწავლე, მასწავლებელი, მშობლები, თემი

• მოსწავლე – მოსწავლეებს ვესაუბრე, რომ ყველა ამ კითხვაზე პასუხის მისაღებად, აუცილებელია საკითხის სიღრმისეული შესწავლა და კვლევა. ისეთი გენიოსები, როგორებიც იყვნენ აინშტაინი, რასელი, ოპენჰაიმერი, ნილს ბორი, ალან ტიურინგი, ჰაიზენბერგი, ამ პერიოდში ცხოვრობდნენ და მოღვაწეობდნენ. საინტერესოა, რა წვლილი შეიტანეს მათ პოლიტიკურ პროცესებში, რამდენად შეეძლოთ, გავლენა მოეხდინათ ისეთ სახელმწიფო ლიდერებზე, როგორებიც იყვნენ სტალინი, ჩერჩილი, ჰიტლერი, რუზველტი. ნამდვილად გააზვიადა რეჟისორმა ოპენჰაიმერის თავგანწირვა, აინშტაინის სამშვიდობო პოზიცია?

იდეა ძალიან მოეწონათ და გაიზიარეს.

• მასწავლებელი – გადავწყვიტე თანამშრომლობითი ურთიერთობა ჩემს კოლეგებთან: ამავე კლასის ისტორიის ახალგაზრდა მასწავლებელთან, რომელიც ორი წელია, პედაგოგიურ საქმიანობას შეუდგა და მოსწავლეების დიდი სიყვარული დაიმსახურა, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მაგისტრანტია და უკვე წარმატებული პედაგოგი, და გამოცდილ, პროფესიონალ ფიზიკის მასწავლებელთან.
• მშობლები – მშობლების ინფორმირებულობა და ჩართულობა აუცილებლად მიმაჩნია არაფორმალურ განათლებაში. მათი მხრივ სრული მხარდაჭერა და ხელშეწყობა მქონდა.

მშობელთა კრებაზე ვისაუბრე პროექტის მიზნებსა და მოლოდინებზე. მშობლები აქტიურად იყვნენ ჩართულები, განსაკუთრებით ცივი ომის პერიოდის კვლევაში. რამდენიმე მათგანისგან საინტერესო მასალა მივიღეთ.

• თემი – კლასის დამრიგებელს, ჩვენი სკოლის ისტორიკოსებს, მათემატიკოსებს, ფიზიკოსებს მოსწავლეების მიმართ პოზიტიური დამოკიდებულება ჰქონდათ, ნებისმიერ დროს აწვდიდნენ ინფორმაციას მათთვის აქტუალურ საკითხებზე.

1. რისკების ანალიზი

1. სამოქმედო გეგმა

1. მონიტორინგის, შეფასებისა და უკუკავშირის გეგმა
2. ჯგუფების ხელმძღვანელი მასწავლებლები, საჭიროებისამებრ დაგეგმავენ მოსწავლეებთან შეხვედრებს;
3. სტატიების გაანალიზება;
4. შეხვედრებზე მოსწავლეები მიიღებენ რეკომენდაციებს პედაგოგებისგან.

VII. მოსალოდნელი შედეგები

1A. რაოდენობრივი (მოკლევადიანი)

• სასწავლო პროცესში გამოყენებული ინტერდისციპლინური მიდგომების გამოყენებით მოიმატებს მოსწავლეთა მოტივაცია, რაც გააუმჯობესებს მოსწავლეთა აკადემიურ შედეგებს.
• გაიზრდება არაფორმალური განათლების მიმართულებით განხორციელებული აქტივობების რაოდენობა, რაც გაზრდის მოსწავლეთა მოტივაციას.

• აიწევს სასწავლო პროცესში მოსწავლეთა თანაბარი ჩართულობის ხარისხი.

1B. თვისებრივი

• სკოლაში აღიარებულია კულტურული მრავალფეროვნების, დემოკრატიის, სამართლიანობის, კანონის უზენაესობა.
• სკოლაში შექმნილია თანასწორობის პრინციპებზე დაფუძნებული ფიზიკურად და ფსიქოლოგიურად უსაფრთხო გარემო.
• სწავლა-სწავლების პროცესი გახდება მოსწავლეთა საჭიროებებსა და ინტერესებზე ორიენტირებული.
• მოსწავლეებს მიეცემათ საკუთარი შესაძლებლობების რეალიზების საშუალება და გაეზრდებათ მოტივაცია.
• სკოლაში შექმნილია თანასწორობის, ურთიერთპატივისცემის, თანამშრომლობის ატმოსფერო, ნებისმიერ მოსწავლეს შეუძლია, თავისუფლად გამოხატოს საკუთარი აზრი.
• სასწავლო პროცესის დაგეგმვისას გათვალისწინებულია კონსტრუქტივიზმის ძირითადი პრინციპები და დიფერენცირებული მიდგომები.
• მშობლები და მოსწავლეები მონაწილეობენ გადაწყვეტილებების მიღებაში და სკოლის განვითარების პროცესში.

2A.                  რაოდენობრივი          (გრძელვადიანი)

• აიწევს ისეთი უნარ-ჩვევების განვითარებაზე ფოკუსირების ხარისხი, როგორებიცაა: პრობლემების მოგვარება, გადაწყვეტილების მიღება, კრიტიკული აზროვნება, შემოქმედებითი აზროვნება და დისციპლინის თვითრეგულაცია, საჯარო გამოსვლების ხელოვნება.
• მოიმატებს მოსწავლეებში:
• დემოკრატიული კულტურის კომპეტენციების ფლობის დონე;
• სხვა ადამიანების, ადამიანის ღირსებისა და უფლებების დაფასება;
• დემოკრატიის, სამართლიანობის, კეთილსინდისიერების, თანასწორობისა და კანონის უზენაესობის დაფასება;
• მოქალაქეობრივი აზროვნება;
• პასუხისმგებლობა;
• დამოუკიდებლად სწავლის უნარ-ჩვევები;
• ანალიტიკური და კრიტიკული აზროვნების უნარ-ჩვევები;
• ემპათია;
• თანამშრომლობის უნარ-ჩვევები;
• კონფლიქტების მოგვარების უნარ-ჩვევები.

2B. თვისებრივი

• მოსწავლეები გამოიმუშავებენ ადამიანის უფლებების დაცვისა და პიროვნების პატივისცემის უნარს, რომელსაც ისინი გამოიყენებენ საკუთარი და სხვისი თვითმყოფადობის შესანარჩუნებლად, რათა შეძლონ ადამიანის არსებითი უფლებების შესახებ მიღებული თეორიული ცოდნის განხორციელება და ამ პრინციპებით ცხოვრება.
• მოსწავლეები შეიძენენ იმ ცოდნას, ღირებულებებსა და უნარებს, რომლებსაც უნდა ფლობდეს პასუხისმგებლობიანი მოქალაქე თანამედროვე, მრავალფეროვან და დემოკრატიულ საზოგადოებაში.

VIII. პროექტის მდგრადობა

• პროექტის ფარგლებში სამიზნე ჯგუფთან მუშაობა ხელს შეუწყობს სასკოლო დონეზე დემოკრატიული კულტურის დამკვიდრებას. დემოკრატიული კულტურა გახდება სკოლის სტრატეგიული გეგმის ნაწილი. მოხდება ფორმალური და არაფორმალური განათლების ინტეგრირება სწავლა-სწავლების ეფექტურობისთვის. პროექტის ფარგლებში შექმნილი მატერიალური პროდუქტი, გეგმა, სტატიები სხვა მოსწავლეებისა და პედაგოგებისთვის იქნება ერთგვარი მასალა, რომელსაც ინტენსიურად გამოიყენებენ სხვადასხვა ასაკობრივ ჯგუფთან მუშაობისას. ეს, ცხადია უზრუნველყოფს პროექტის მდგრადობას. პროექტის მდგრადობას ასევე განაპირობებს სკოლის სხვადასხვა რგოლს შორის თანამშრომლობითი ურთიერთობების ჩამოყალიბება, თემთან/გარე სასკოლო საზოგადოებასთან თანამშრომლობა და გამოცდილების გაზიარება.

რეფლექსია

სასკოლო ცხოვრებაში აქტიური ჩართულობა პრიორიტეტია ჩემთვის. მისი განვითარებისა და წინსვლისთვის ნებისმიერი აქტივობის დაგეგმვას პასუხისმგებლობით ვეკიდები. ამ მიზნით მონაწილეობა მივიღე სასკოლო პროექტში „უთანხმოების ზონა“.

თემის აქტუალობიდან გამომდინარე, გადავწყვიტე, პროექტი საშუალო საფეხურზე განმეხორციელებინა. ვინაიდან ამ პერიოდის ასაკობრივი თავისებურებები ზრდის კონფლიქტური სიტუაციების რისკს, მათი თავიდან აცილებისა და მოგვარებისთვის, ვფიქრობ, მოსწავლეები კარგად უნდა იყვნენ ინფორმირებულები. უფრო მეტიც – მათი ცნობიერებისა და განსწავლულობის დონე ძალიან მაღალი უნდა იყოს. საზოგადოდ, კონფლიქტი ჩვენი ცხოვრების განუყოფელი ნაწილია და მიმაჩნია, რომ მისი მართვის ხერხების შესახებ ნებისმიერ ადამიანს ადრეული ასაკიდანვე სათანადო ცოდნა უნდა ჰქონდეს.

მოსწავლემ უნდა იცოდეს:

• რა იწვევს კონფლიქტის ესკალაციას;
• როგორია ქცევის სტრატეგიები კონფლიქტურ სიტუაციებში.

ბოლო რამდენიმე ათწლეულია, ვითარდება მეცნიერება კონფლიქტების შესახებ, რომელიც სწავლობს კონფლიქტების წარმოშობისა და განვითარების ზოგად კანონზომიერებებს და მათი დაძლევის გზებს. საზოგადოებაში კონფლიქტების მოსპობა შეუძლებელია, მაგრამ შეგვიძლია, ვისწავლოთ მათი მართვა – ვიცოდეთ, როგორ ავიცილოთ ისინი თავიდან ან დესტრუქციული ტენდენციები კონსტრუქციულად ვაქციოთ.

მქონდა შეხვედრა სამოქალაქო განათლების პედაგოგებთან.     მივიღე ინფორმაცია, რომ სასკოლო პროგრამა ითვალისწინებს კონფლიქტების ანალიზისა და მართვის სწავლებას. პროექტების განხორციელების პარალელურად, გაკვეთილებზე დიდი ყურადღება ეთმობა აღნიშნულ თემას. მოსწავლეები განიხილავენ სიტუაციურ ამოცანებს, მსჯელობენ კონფლიქტის სახეებზე, ესკალაციის დაწყებისა და პიკის, მისი მოგვარების შესახებ. მე-11 კლასს ამ კუთხით დაგეგმილ ყველა აქტივობაში აქვს მიღებული მონაწილეობა, რაც მაძლევდა საფუძველს, მეფიქრა, რომ საკითხთან დაკავშირებით მათი ცნობიერება მაღალი იქნებოდა.

საგანთა კავშირის ინიციატივით, მივმართე ამავე კლასის ისტორიისა და ფიზიკის მასწავლებლებს. ისტორიის მასწავლებელი ძალიან ახალგაზრდაა, სულ ორი წელია, ჩვენს სკოლაში ასწავლის. მისთვის ეს პედაგოგიური საქმიანობის დებიუტი იყო. თუმცა უკვე სარგებლობს მოსწავლეთა სიყვარულითა და პატივისცემით.

ფიზიკის მასწავლებელი გამოცდილი და ღვაწლმოსილი პედაგოგია, რომლის ყველა ინიციატივას მოსწავლეები დიდი გულისყურით ეკიდებიან.

პროექტი დავგეგმეთ იმ აქტივობებისა და მეთოდების გამოყენებით, რომლებიც ყველა კითხვაზე პასუხის გაცემის საშუალებას მოგვცემდა (ჯგუფებად დაყოფა, ავთენტური წყაროების შერჩევა, სტატიების წერა, ექსპერტების ჯგუფის შექმნა და მათი შეფასებები, ფილმების განხილვა, დისკუსია, დებატები და ა.შ.).

დაუღალავი შრომისა და ჯგუფებს შორის კოორდინირებული მუშაობის შედეგად საგანთა ინტეგრირებამ დადებითი შედეგი გამოიღო.

პრეზენტაცია სკოლის სააქტო დარბაზში გაიმართა, სადაც მას სასკოლო საზოგადოება დაესწრო.

ჯგუფებმა       წარმოადგინეს საინტერესო ინფორმაცია მეორე მსოფლიო ომის დაწყების, პოლიტიკურ ლიდერთა და მეცნიერთა პოზიციების შესახებ. ნაჩვენები იყო ფილმების სიუჟეტები, რასაც დისკუსია მოჰყვა. დებატები კი მსმენელის მიერ თანამედროვე მწვავე კონფლიქტების, კერძოდ, ისრაელის ომის შესახებ დასმულმა კითხვამ გამოიწვია.

ხაზი გაესვა აინშტაინის, ოპენჰაიმერის, ბორის, რასელის, ტიურინგის, ჰაიზენბერგის ხედვას კონფლიქტის მოგვარების სტრატეგიების შესახებ, ატომური ბომბის შექმნისა და გამოყენების შემდეგ გამოთქმულ სინანულს (რასელ-აინშტაინის მანიფესტი, ოპენჰაიმერის, ტიურინგის პოზიციები). ჯგუფებმა ამომწურავად უპასუხეს ექსპერტებისა და დამსწრე საზოგადოების ყველა კითხვას.

პროექტის ძლიერ მხარედ მიმაჩნია მისი დაგეგმვა სამი საგნის ინტეგრირებით, რაც ახალი ცოდნის აგებისა და უნარების გამომუშავების კარგი გზაა. ის ეხმარება მოსწავლეს დისციპლინათაშორისი კავშირების დანახვაში, განამტკიცებს კომპეტენციებსა და ცოდნას. ეს არის გაერთიანება საერთო მიდგომის საფუძველზე, რომელიც სოციალურ და მოქალაქეობრივ უნარებს ავითარებს.

პროექტის მიზანი, ნათელი გამხდარიყო, რომ უდიდესი მეცნიერების მოღვაწეობა სცდება ვიწრო არეალს, მიღწეულ იქნა. ცხადი გახდა ამ მეცნიერთა მოქალაქეობრივი პოზიცია, რამაც გამოიწვია სხვა კუთხით სამეცნიერო საზოგადოების ღირსებათა აღიარება. ამიერიდან აინშტაინი მოსწავლეებისთვის ცნობილი იქნება არა მხოლოდ როგორც გენიალური აღმოჩენების ავტორი, არამედ როგორც დიდი ჰუმანისტი და მშვიდობიანი მსოფლიოსთვის მებრძოლიც.

კოლეგებთან თანამშრომლობა პროექტის წარმატებით განხორციელების მთავარი მიზეზია. ჩვენმა კოორდინირებულმა და ურთიერთპატივისცემაზე დამყარებულმა ურთიერთობამ მოსწავლეების მაღალ ჩართულობასა და დაინტერესებას შეუწყო ხელი. შედგა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის საერთაშორისო ურთიერთობების ფაკულტეტის პროფესორ-მასწავლებლებთნ დაგეგმილი ვიზიტი. შეხვედრა ინტერაქციული იყო. ლექციის შემდეგ მოსწავლეებმა კვალიფიციური პასუხები მიიღეს ყველა კითხვაზე, რომლებიც ეხებოდა კონფლიქტების ესკალაციას, მათ სახეებს, მოგვარების ხერხებსა და მეთოდებს, მეცნიერების როლს. აინშტაინის, ოპენჰაიმერისა და ტიურინგის შესახებ მოსწავლეებმა ბევრი საინტერესო და მნიშვნელოვანი ინფორმაცია მიიღეს.

ამ ამბიდან მცირე ხნის შემდეგ ამერიკის კინოაკადემიის ჯილდო „ოსკარი“ 7 ნომინაციაში მოიპოვა კრისტოფერ ნოლანის ფილმმა „ოპენჰაიმერი“.კინოაკადემიამ დამსახურებულად აღიარა საუკეთესო ფილმად ამერიკელი ფიზიკოსის შესახებ გადაღებული დრამა, რომელმაც ჩემი მოსწავლეების აღფრთოვანებაც გამოიწვია. სასკოლო პროექტიდან მიღებულმა გამოცდილებამ ხელი შეუწყო მთავარ გმირზე, მის ცხოვრებასა და სამეცნიერო მიღწევებზე, მისი საქმიანობის შედეგებზე, მის თანამედროვეებზე, ისტორიულ ეპოქაზე, ფილმზე, რეჟისორსა და მსახიობებზე სწორი და მიუკერძოებელი შეხედულებების ჩამოყალიბებას, მათ ობიექტურ შეფასებას.

შესავალი

ბავშვის კოგნიტიური (გონებრივი) უნარების განვითარებაში მათემატიკის როლი უმნიშვნელოვანესია. სასკოლო საგნებს შორის მათემატიკა გამოირჩევა იმით, რომ მოითხოვს თანმიმდევრულობასა და სისტემურ აზროვნებას. მისი სწავლების საკითხები ყოველთვის დიდ ინტერესს იწვევდა და დღემდე აქტუალურია. მათემატიკური უნარების აუცილებლობა უდავოა, მაგრამ მოსწავლეებში ამ საგნისადმი ინტერესის გაღვივება ადვილი არ არის. ბავშვებს, რომლებსაც მდიდარი ფანტაზია და შემოქმედებითი ხედვა აქვთ, ზოგჯერ უჭირთ მუსიკისა და ხელოვნების გაკვეთილებიდან – სადაც თვითგამოხატვა დომინირებს – გადართვა ზუსტ მეცნიერებებზე, რომლებიც დისციპლინას, მოთმინებასა და ნებისყოფას მოითხოვს.

სტატია ყურადღებას ამახვილებს დაწყებით საფეხურზე, რადგან სწორედ ამ პერიოდში ეყრება საფუძველი კოგნიტიური უნარების ჩამოყალიბებას. მათემატიკის სწავლების მიზანი დაწყებით საფეხურზე მხოლოდ ცოდნის გადაცემა არ არის – ის მოიცავს აზროვნებისა და მსჯელობის უნარების განვითარებას, ცხოვრებისეულ სიტუაციებში მათემატიკური მოდელების ამოცნობის სწავლებას, ყურადღებისა და კონცენტრაციის უნარების ჩამოყალიბება- გავარჯიშებას.

წინამდებარე ნაშრომი ეფუძნება, უპირველესად, პედაგოგიურ პრაქტიკასა და საკლასო აქტივობებს, რომლებიც სპეციალურად არის დაგეგმილი კოგნიტიური უნარების გასანვითარებლად. ის აერთიანებს თეორიულ და პრაქტიკულ კომპონენტებს, რომლებიც გამოცდილია მოსწავლეებთან მუშაობის პროცესში.

მათემატიკური ცნებების ათვისება გავლენას ახდენს ფსიქიკური პროცესების ფორმირებაზე. მათემატიკის სფეროში ცოდნა თანდათან უნდა გართულდეს ბავშვის ასაკისა და კოგნიტიური განვითარების დონის გათვალისწინებით.

მათემატიკის გავლენა კოგნიტიურ განვითარებაზე

მათემატიკის სწავლისა და სწავლების პროცესში შემეცნების ყველა სფეროა ჩართული, ამიტომ მნიშვნელოვანია ამ პროცესის ჰოლისტური ხედვა და მრავალფეროვანი აქტივობებით ყველა უნარის ინტეგრირებული განვითარება. აღქმის, ყურადღების, მეხსიერების, აზროვნების და კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი უნარის, წარმოსახვის, სინთეზი გულისხმობს მათ ერთობლივ გამოყენებას, რათა გაუმჯობესდეს ბავშვების კოგნიტიური ფუნქციები და სწავლა  სახალისო, საინტერესო და ეფექტური გახდეს.

ვრცლად

მათემატიკის როლი კოგნიტიური უნარების განვითარებაში დაწყებით საფეხურზე

კითხვა არც მხოლოდ სიამოვნებაა და არც მხოლოდ გართობა. ზოგჯერ ერთი წინადადება რამდენჯერმე უნდა წაიკითხო, რომ კარგად გაიაზრო. ზიხარ, თავი წიგნში გაქვს ჩარგული და ძალიან ნელა მიიწევ წინ. ამ მძიმე შრომისა და დაკვირვებული კითხვის შემდეგ უცებ ხვდები, რომ ყველაფერი გაიგე და შენი თვალსაწიერი გაფართოვდა. ეს იმას ჰგავს, მთაზე ხანგრძლივი ასვლის ბოლოს თვალწინ ულამაზესი ხედი რომ გადაგეშლება.

იაპონური ანიმე გინახავთ და მოგწონებიათ?

სიმშვიდე და სიბრძნე თქვენს ცნობიერებაში ერთმანეთს კვეთს?

ვიმ ვენდერსის ფილმი („The perfect days“) გაწელილი არ გეჩვენებათ და მისით ტკბობა ისევე შეგიძლიათ, როგორც მის პერსონაჟს – ცხოვრებით?

ცას ხშირად უყურებთ?

ტელეფონი გადამფრენი ჩიტებისა და თვითმფრინავების კადრებით გაქვთ სავსე?

ანძები და აჩონჩხლილი ელექტროკაბელები აღარ გაღიზიანებთ, რადგან ანიმეში ეს ყველაფერი ძალიან ლამაზი და ბუნებრივი ჩანს და თქვენს პირად ანიმეშიც შემოუშვით ჩვეულებრიობის, ყოველდღიურობის, წვრილმანების ესთეტიკა?

გზას იგრძელებთ მხოლოდ იმისთვის, რომ განსხვავებული ხედებით დატკბეთ?

გუგულის ბუდეზე გადაფრენა თქვენი ცხოვრების დევიზია, მაგრამ ამას შეუმჩნევლად, აუღელვებლად აკეთებთ?

წვრილმანები სიამოვნებას განიჭებთ?

სამყაროს მადლიერების თვალით უცქერით?

სრულიად უცხო ადამიანებს ცნობთ?

მეტროში მჯდომი თავს  მოჩვენებების მიერ გატაცებულად წარმოიდგენთ ხოლმე?

წყალზე მოსიარულე მატარებლით მგზავრობა თქვენი ოცნებაა?

ტოტოროს ფუმფულა მუცელზე ძილი გინატრიათ?

ყავაზე მეტად ყავის სმის რიტუალი მოგწონთ?

გარიჟრაჟზე სამყაროს ხმებს ყურს უგდებთ ხოლმე?

გაზაფხული ხართ და შემოდგომაში ცხოვრობთ?

გგონიათ, რომ „ადამიანი უფრო მეტია, ვიდრე ჰგონია“?

თავი სამყაროს სევდის მტვირთველი გგონიათ ხოლმე?

ჩაიზე მეტად მისი არომატი და ორთქლის ტრაექტორია მოგწონთ?

ღუნღულა, მოკალათება, ჩათბუნება, სიმყუდროვე – ეს სიტყვები განწყობაა თქვენთვის?

სიცარიელე სილამაზედ გეჩვენებათ?

ფიქრობთ, რომ სიმარტივე ყველაზე ძნელად მოსაპოვებელი რამაა?

ძენის ფილოსოფია თქვენი შინაგანი სიმების გაგრძელებაა?

არაფერი ადამიანური თქვენთვის უცხო არ არის?

მაშინ ეს წიგნი თქვენთვისაც „ლიტერატურული ჩახუტება“ აღმოჩნდება.

თუ ეს განწყობები გეცნობათ, მაშინ სოსუკე ნაცუკავას რომანი სწორედ თქვენზე და თქვენთვისაა – ადამიანებისთვის, რომლებიც სამყაროსთან სიჩუმით, კონტრასტებით, ყოველდღიურობითა და მცირე დეტალებით ურთიერთობენ. „კატა, რომელმაც წიგნები გადაარჩინა“ ამგვარი ხედვის მქონე წიგნია. ეს არის ამბავი იმაზე, თუ როგორ გვიცავს ლიტერატურა მაშინაც კი, როცა ჩვენივე ხმები აჩქარებული სამყაროს ხმაურში იკარგება.

იაპონელი ექიმისა და მწერლის სოსუკე ნაცუკავას მცირე ზომის ალეგორიული ტექსტი მოგვითხრობს რინტარო ნაცუკიზე – ბაბუის წიგნის მაღაზიაში ჩაკეტილ ბიჭზე, სრულიად სხვა სამყაროს რომ ეკუთვნოდა და მოულოდნელად მარტო დარჩა. რინტარო ნაცუკი ის ბიჭი იყო, ვისი არყოფნაც კლასში ატმოსფეროს არ ცვლიდა, ვინც თავს უმნიშვნელოდ მიიჩნევდა და ამ ქვეყნიდან გაქრობის სურვილს წიგნების კითხვით ებრძოდა. ერთხელ კი მის გარშემო ჩამოწოლილ სიჩუმესა და სიბნელეში მწვანეთვალება კატა გაჩნდა, რომელმაც რინტაროს ლაბირინთებში შესასვლელი ანუ საფრთხის კარები გაუღო. რინტარომ არ იცოდა, რომ სწორედ ამ საფრთხის დაძლევით მიაგნებდა თავის ცხოვრებაში სინათლის კვალს.

ლაბირინთები მეტაფორაა თანამედროვე სამყაროს სამი პათოლოგიის, გნებავთ, კულტურული კრიზისის:

• მასობრივი, მიზანმიმართული „სწრაფი კითხვის“;
• წიგნების კომერციალიზაციისა და ბესტსელერიზმის;
• ცოდნის რაოდენობაზე ორიენტირებული, მაგრამ არსობრივად გაღარიბებული განათლებისა და ინტელექტუალური ნარცისიზმის.

რომანის ბირთვს ქმნის თემები:

• მარტოობა და საკუთარი თავისგან მოწყვეტა;
• წიგნი როგორც საკუთარ თავთან შეხვედრისა და ადამიანებთან, ცხოვრებასთან დიალოგის საშუალება;
• ნელა წაკითხვისა და ჩაღრმავების ძალა;
• დაკარგული სიმშვიდის ძიების გზა;
• კითხვა როგორც ადამიანის თვითგაცნობიერების საშუალება.

დღეს, როცა ყოველდღიურად ათასგვარ ინფორმაციასთან გვიწევს გამკლავება და ყურადღების მხოლოდ მნიშვნელოვან საკითხზე შეჩერება არც ისე ადვილია, ასეთი წიგნის ქართულად გამოჩენა განსაკუთრებით ფასეულია. ნაცუკავას ტექსტი გვახსენებს კითხვის რეალურ მნიშვნელობას – იმას, რომ წიგნთან ყოფნა შეიძლება ჰაერად გექცეს საყოველთაო უჰაერობაში, საკუთარი თავის მოსმენისა და შენი რიტმის აღმოჩენის საშუალება გახდეს.

ეს რომანი მასწავლებლებისთვის განსაკუთრებით ღირებულია. მასში გამოყენებული ალეგორიები ისეთ მნიშვნელოვან საკითხებს ეხება, როგორიცაა:

• თვითიზოლაცია და უიმედობა – რინტაროს განცდებში ბევრი მოზარდი საკუთარ თავს ამოიცნობს;
• კითხვის ნამდვილი დანიშნულება – სამი ლაბირინთი შესანიშნავი მასალაა დისკუსიისთვის: რას ნიშნავს „კარგად წაკითხვა“? რა განსხვავებაა ინფორმაციის მოხმარებასა და ტექსტთან ურთიერთობას შორის?
• ემპათია და თანაგრძნობა – რინტაროს ურთიერთობა საიოსა და კატასთან მოსწავლეებს აჩვენებს, რომ მხარდაჭერა ყოველთვის ხმამაღალი არ არის;
• დაკვირვების კულტურა – წიგნი ხაზს უსვამს მცირე დეტალების, გარემოს, შეუმჩნეველი   სილამაზის დანახვის უნარს;
• ბიბლიოთერაპიული ეფექტი – რომანი ეხმარება მკითხველს ემოციური დაძაბულობის მოხსნაში, დანაკარგის გააზრებასა და შიშის დამუშავებაში.

ამიტომ სასწავლო გარემოში ტექსტი შეიძლება იქცეს მსუბუქი, მაგრამ ძალზე მნიშვნელოვანი საუბრების ბიძგად, ბიძგი კი, მოგეხსენებათ, დიდი და დიდებული რყევების დასაწყისია.

ეს წიგნი მათთვისაა, ვინც სიჩუმეს ენდობა; ვინც ფიქრობს, რომ სიმარტივეში დიდი ძალაა; ვინც შინაგანად ძენ-ფილოსოფიის მიმდევარია; ვისთვისაც თანაგრძნობა სამყაროსთან და ადამიანებთან ურთიერთობის გასაღებია.

დეკემბერს გილოცავთ.

წიგნის ბოლო ფურცლებზე თოვს. იქნებ ჩვენთანაც გათოვდეს, იქნებ სამართალი ხილულ ნაფეხურად დაგვაჩნდეს.

შესაძლებელია თუ არა ლუარსაბ თათაქარიძის მეტამორფოზა?

მათი საყვარელი და ხშირად არც ისე საყვარელი პერსონაჟებიც კი გამუდმებით გარბიან ნაცნობი წიგნებიდან ახალ თავგადასავლებში, საკუთარი თავის ტვინის პრეფრონტალური ქერქიდან ახალ ქერქში. მოკლედ, იქ, სადაც სიკვდილი ისვენებს, სიბრმავე იკურნება, ჩატეხილი ხიდები მთელდება. მოზარდები ყველაზე გამოუსწორებელი ინტერტექსტუალისტები არიან.

რა თქმა უნდა, გეცნობათ მათი ყველაზე საჭირბოროტო საკითხავი: „ნუთუ არ შეიძლება, ისე მოხდეს პროგრესი, რომ ვინმე არ შეეწიროს, მხსნელი მსხვერპლი არ იყოს?“

ან: „აი, რატომ არ შეიძლებოდა, მიეცა მწერალს პერსონაჟისთვის გამოსწორების შანსი? ეს ხომ უსამართლობაა!“

დამეთანხმებით ალბათ, რომ სწორედ ამ ინტერტექსტუალისტების „გამოსწორება“ არ გვინდა.

ახლა მეორე საკითხავიდან დავიწყებ. საქმე ლუარსაბ თათქარიძეს ეხება. „მას, იცით, ამ კაცს, მე მგონი, დეპრესია აქვს, დახმარება სჭირდება…“ – მითხრა ერთხელ მეორე თავის შემდეგ „დაუსპოილერებელმა“ მოსწავლემ.

შესაძლებელია თუ არა ლუარსაბის დახმარება, მისი მეტამორფოზა? ეს კომპლექსური დავალება მოსწავლეებმა მიკარნახეს აკა მორჩილაძის მოთხრობასთან „მოგზაურობა კახეთში 1855 წ. “ ერთად. დავალების შესრულების უმთავრეს ფაქტორად მიმაჩნია „კაცია-ადამიანის?!“ ბოლო თავის დეტალური გააზრება.

რა თქმა უნდა, ვარჩიე, ჯერჯერობით არ მეხსენებინა აკა მორჩილაძის მოთხრობა.

კომპლექსური დავალება

ნოველის შეთხზვა

XI კლასი

საკვანძო კითხვა: რა სიტუაცია შევუქმნა ლუარსაბ თათაქრიძის პერსონაჟს იმისთვის, რომ მან დაიწყოს მოქმედება (მაგალითად, ფიქრი)?

დავალების პირობა: წარმოიდგინე ლუარსაბ თათქარიძე 21-ე საუკუნის 20-იანი წლების საქართველოში. დაწერე პატარა ნოველა 2 სურათად/ეპიზოდად.

• თავდაპირველად შეარჩიე ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა, რომელიც აქტუალურია დღეს. ამ პრობლემაზე ხშირად მსჯელობენ შენს ნაცნობ საზოგადოებაში, სოციალურ ქსელებში, მედიაში, საუბრობენ ოჯახშიც.
• წარმოიდგინე, რაგვარი დამოკიდებულემა შეიძლება ჰქონდეთ ლუარსაბსა და დარეჯანს ამ პრობლემის მიმართ, თუ დავუტოვებთ მათ ხასიათის ყველა იმ ძირითად თვისებას, რომლებიც ილიას მოთხრობაში აქვთ. შეგახსენებ, ესენია: სიზარმაცე, გაუნათლებლობა, ცრუსაქმიანობა, ცრუაქტიურობა, ბაქიაობა, მატყუარობა, თვალთმაქცობა, ღორმუცელობა და უნაყოფობა.

ამ თვისებებზე დაყრდნობით შექმენი ნოველის 1-ელი სურათი:

ვთქვათ, ლუარსაბმა ან დარეჯანმა სოციალურ ქსელში წაიკითხეს ან მოისმინეს ინფორმაცია, რომელსაც დიდი გამოხმაურება მოჰყვა. წარმოიდგინე, როგორ ისაუბრებენ ამის შესახებ. შეგიძლია შემოიყვანო სხვა პერსონაჟიც „კაცია-ადამიანიდან“, სხვა ლიტერატურული ნაწარმოებიდან, ფილმიდან ან თავად მოიფიქრო. შეადგინე ამ პერსონაჟების დიალოგი ან პოლილოგი, რომელიც შესაძლოა სოციალურ ქსელშიც კი მიმდინარეობდეს.

დიალოგში/პოლილოგში წარმოაჩინე ლუარსაბისა და დარეჯანის თვისებები და ცრუღირებულებები ისე, რომ მკითხველმა ისინი ჩვენი საზოგადოების ზოგად ტიპებად აღიქვას.

დიალოგის შემდეგ დაწერე შენი როგორც ავტორის მიმართვა-გასაუბრება პერსონაჟთან ან მკითხველთან ისე, როგორც ამას ილია გააკეთებდა. მაგალითად:

„მართალი ბრძანდებოდა მისი ბრწყინვალება: მისი აზრით, კაცი ძირგავარდნილი ქვევრი იყო, რომელსაც დღე-ყოველ უნდა ჩააყარო ხორაგი და ჩაასხა სასმელი, მაგრამ მაინც ვერ აავსო. მისი ბრწყინვალება თავის თავზედ ხედავდა თავის ბრწყინვალე გონიერებით, რომ ამ დანიშნულებას კაცი უსწავლელადაც კარგად ასრულებს“.

ან:

„ეჰ, ჩემო ლუარსაბ! ვიცი, რომ გულწრფელი ხარ, როგორც ყველა ძველი ქართველი, მაგრამ ძველს დროს ტყუილად შენატრი. რომ არც იცი, რა იყო სანატრელი ძველს დროში. ცხენი და კაცი განა ახლა არ არის?..“

ან:

„მოგეწყინა, მკითხველო?..“

გამოიყენე თანამედროვე სალიტერატურო ენა.

ნოველის მე-2 სურათი:

შენ იცი, რომ ილია ხატავს ტიპურ გმირს ტიპურ გარემოში. წარმოიდგინე, რომ შენ მიერ წარმოდგენილი დიალოგის შემდეგ გავიდა გარკვეული ხანი. ჩააყენე ლუარსაბი ისეთ სიტუაციაში, რომ მისცე შანსი, დაიწყოს კონკრეტული მოქმედება, გადადგას კონკრეტული ნაბიჯი (აქტივობა, ფიქრი თუ სხვა, სულერთია). ესე იგი, უჩვეულო გარემოში უნდა აღმოჩნდეს.

ამისთვის: შემოიყვანე პერსონაჟი ან პერსონაჟები სხვა ნაწარმოებიდან ან თავად გამოიგონე.

შეგახსენებ, ილიას მოთხრობაში ლუარსაბის სიცოცხლე დასრულდა მაშინ, როცა მან დარდიანობისას ფიქრის შანსი ჭამასა და ძილში ჩაკლა. ახალ შანსს გამოიყენებს თუ არა, თავად გადაწყვიტე.

ეპიზოდის შესაქმნელად გამოიყენე ერთ-ერთი ან ორი შემდეგი სტრატეგიებიდან: ამბის თხრობა, დიალოგი, მონოლოგი.

შეგახსენებ, რომ აქაც წარმოდგენილი უნდა იყოს მხოლოდ ერთი სურათი. ეს იმას ნიშნავს, რომ ვტოვებთ ლუარსაბს პირველ ნაბიჯებთან. დანარჩენი მკითხველს მივანდოთ.

ნოველის ტექსტის ორგანიზებისთვის დაგჭირდებათ შემდეგ საკითხებზე ყურადღების გაახვილება:

• ჟანრი: ნოველის მახასიათებლები
• კომპოზიცია: თემა, იდეა, სიუჟეტი, ხედვის კუთხე, სათაური, აბზაცი, დიალოგი,მონილოგი, პოლილოგი, ავტორისეული ჩანართები
• ენობრივ-გამომსახველობითი საშუალებები: წინადადებათა აზრობრივი გადაბმის ტიპები, ტროპები, ინტერტექსტუალური მიმართებები
• კონტექსტი: ნაწარმოებში წამოჭრილი მთავარი იდეის, ავტორის, პერსონაჟის პოზიციის შეფასება თანამედროვე ეპოქის კონტექსტში, ეპოქის (ამ შემთხვევაში – 21-ე საუკუნის) ფასეულობები, ღირებულებები
• გრამატიკა: მორფოლოგიისა და სინტაქსის ნასწავლი ნორმების ცოდნის გამოყენება ფუნქციურ კონტექსტში

ნოველის წარდგენის შემდეგ ისაუბრე:

ვინ არის შენთვის ლუარსაბ თათქარიძის საუკეთესო ანტითეზისი ქართული ან მსოფლიო ლიტერატურიდან?

ხედვის კუთხის შეცვლის შემდეგ შეიცვალა თუ არა შენი დამოკიდებულება მთავარი პერსონაჟის მიმართ? მწერლის მიერ დასმული პრობლემის მიმართ?

ნოველის დაწერის შემდეგ რა პოზიცაში აღიქვამ თავს, როცა კითხულობ სათაურს „კაცია-ადამიანი?!“ – დამკვირვებლის, შემფასებლის თუ…

რა არის საჭირო იმისთვის, რომ ადამიანმა დეპრესიის ნაცვლად დაიწყოს ფიქრი?

…

ნოველის დაწერამდე:

– მას, მე თინათინს გავაცნობდი…

– მე – ავთანდილს..

– ჟოზეფ კ-ს, მან ხომ გაიარა ეს პროცესი…

– თვითონ ილია რომ გავაცნო?.. მაგრამ, მგონი, იცნობდა თითქოს…

აკა მორჩილაძის მოთხრობა მერე წავიკითხეთ. ძალიან მოეწონათ, არ გაჰკვირვებიათ.

აი, რა თავგადასავლების წინაშე შეიძლება აღმოჩნდეს ლუარსაბი მათ ხელში:

დარეჯანი პანდემიას გადაჰყვეს, ხოლო ლუარსაბს გემოსა და ყნოსვის რეცეპტორები გაუქრეს და დეპრესიისგან თავის დასაღწევად ომში წავიდეს;

დარეჯანი ავად გახდეს, მაგრამ გადარჩეს და ზრუნვა ისწავლოს;

ლუარსაბი გაკოტრდეს და სარჩოს საძიებლად წავიდეს;

ან,  მიუხედავად ბევრი ამგვარი ექსპერიმენტისა, სულაც არ შეიცვალოს.

ნაკვესები მოსწავლეების ინტერტექსტებიდან:

„ – გამარჯობა, უსასრულობისკენ გზას ხომ ვერ მიმასწავლით? ეს საუკუნის აპლიკაცია არ მიჩვენებს.

– ეს ვინღა ოხერია, – გამოჩნდა ლუარსაბი.

– უბრალოდ, მაინტერესებდა, თქვენ… – ცხვირწინ მიუხურა ლუარსაბმა მერანს კარი“.

„-კაი, ძმაო, რატომ ტირი? შემოდი.

ტარიელი დიდხანს უყვებოდა ლუარსაბს თავის სიყვარულზე. ასე ჩაეყარა საფუძველი დიდ მეგობრობას“.

„ლუარსაბმა წიგნი წაიკითხა… სიყვარულზე“,- მეც ამით დავასრულებ – ლუარსაბმა დარეჯანის ხათრით წაიკითხა წიგნი. მას ხომ მეუღლე წიგნიერ ქალად მიაჩნდა. „კითხულობდა ლუარსაბი და გაკვირვებული იყო. იქ ეწერა, რომ თუ გიყვარს, უცნაური რამეები გემართება, მუცელში პეპლების ფრთხიალიდან დაწყებული და ასე შემდეგ… შეხედა მერე თავის დარეჯანს და გული დასწყდა, რომ მსგავსს ვერაფერს გრძნობდა. რამდენიმე დღეში ადგა ჩვენი ლუარსაბი, კომპანიის საქმეები მოიმიზეზა და წავიდა სიყვარულის საძებნელად“.

ახალი ლუარსაბის პირველი ნაბიჯების იქით არც ისე მქრქალად შეიძლება დაინახო ტყის ნაპირი, საიდანაც იწყება ზღვა, რომელზეც, როგორც ამბობს ბორხესი, სხვა ხის ქოხები ლივლივებენ. ეს სამყარო ხან ცოტა ვეფხისტყაოსნურიცაა და დონკიხოტურიც. ხან – სულაც არა, მაგრამ აქ თაობაა – ნიჰილიზმის წინააღმდეგ.

(დაფუძნებულია რეალურ მოვლენებზე)

ასეთი ბავშვები წებოს სუნთქავენ და აფრიკაში მოგზაურობენ. ჟირაფებს ეთამაშებიან და სპილოებით დაჯირითობენ. მერე ისევ თბილისში ბრუნდებიან, რომელიმე შორეულ მაღაზიას მიაშურებენ (ახლომდებარეს არა – იქ უკვე იცნობენ და საშიშია), ჩუმად შეიპარებიან, გასაყიდად გამოტანილ სანოვაგეს ძველი, ოდნავ ჭუჭყიანი ქურთუკების ფართო ჯიბეებში მალულად ჩაიჩურთავენ და ასევე ჩუმად გამოდიან, რომ მონადირებული ნადავლით იქეიფონ. შემორჩენილი კაპიკებით წებოს ახალ პარტიას ყიდულობენ და ისევ აფრიკას მიაშურებენ სპილოებით საჯირითოდ.

ასეთი ბავშვები ბავშვურად იცინიან, როცა რამე სასაცილოს წააწყდებიან, დაჭერობანასაც თამაშობენ, გოგოებსაც ბავშვურად ეპრანჭებიან და ბავშვურად უბრწყინავთ თვალები, როცა მეტროში შეხვდებიან ხელში ტელეფონმომარჯვებულ მგზავრს, რომელსაც გრძელ მიწისქვეშა გვირაბებში დრო სენსორულ ეკრანზე აფერადებული თამაშით გაჰყავს. უბრწყინავთ თვალები, ხარბად მისჩერებიან მგზავრის მორიგ სათამაშო სვლას და, ფერადი ეკრანით აღტაცებულებს, აღარ ახსოვთ, რომ სხვანაირი ბავშვები არიან.

მაგრამ ასეთ ბავშვებს დიდებივით სძინავთ. დარდიანებს, სევდიანებს, მოუსვენრად, შეშინებულებს, და დახუჭულ თვალებს მიღმა ბევრი ტკივილიანი სიზმარი დაურბით. ეს ბავშვები დიდებივით იტყუებიან და ჩხუბობენ, იგინებიან და თავს არავის აჩაგვრინებენ. შიშს არაფრის დიდებით არ ამჟღავნებენ და არავის ენდობიან. სწორედ ისე, როგორც დიდები.

ეს ბავშვები ოდესღაც მართლა ბავშვები იყვნენ. მათაც ჰყავდათ მშობლები, დები, ძმები, ბებია-ბაბუა, მათზეც ზრუნავდნენ, ისინიც უყვარდათ. ალბათ. იყო დრო, როცა ისინიც მხოლოდ იმაზე დარდობდნენ, ნეტავი ახალ წელს თოვლის ბაბუა რას მაჩუქებსო. მაგრამ აქაც იმარჯვეს ასეთმა ბავშვებმა. მათ ყველაზე ადრე ამოხსნეს ახალი წლის საიდუმლო. ისინი ყველაზე ადრე მიხვდნენ, რომ თოვლის ბაბუა არ არსებობს. და მერე კიდევ მრავალ საიდუმლოს ახადეს ფარდა. რომ თუ გშია, ქალაქში უამრავი მაღაზიაა, სადაც შეგიძლია დანაყრდე – ყველასგან მალულად, სამაგიეროდ, უსასყიდლოდ. რომ თუ მოგზაურობა გინდა, არსებობს უამრავი გემრიელი ნივთიერება, რომელსაც მიიღებ და მერე არჩევანი შენზეა, აფრიკა და თბილი ქვეყნები გირჩევნია თუ ლაპლანდია და სიცივე. რომ შენი ყველაზე დიდი მეგობარი ერთი რკინის ნივთია, ხის თუ პლასტმასის სახელურით, მნიშვნელობა არ აქვს, მთავარია, პირი ჰქონდეს ბასრი ლითონის. თუ ეს ნივთი გაქვს, უძლეველი ხარ, ბუმბერაზი, ვერავინ დაგჩაგრავს, ყველას შენი შეეშინდება და სახელდახელოდ შეგულებულ საძილე აპარტამენტებში, რომელიმე ქუჩის რომელიმე კუთხეში რომ მდებარეობს, ვერავინ შეგეცილება.

იზრდებიან ეს ბავშვები. იზრდებიან და საცხოვრებელ ადგილს იცვლიან. უბრალოდ სუფთა ჰაერზე, ღია ცის ქვეშ ძილი ბეზრდებათ და ჩაკეტილ სივრცეში გადაინაცვლებენ. ფორმიანებს კი ჰგონიათ, რომ ეს ცვლილება მათი დამსახურებაა ქვეყნისა და კეთილშობილი საზოგადოების უსაფრთხოების წინაშე, მაგრამ, აბა, მაგათ რა ესმით?! სინამდვილეში ბავშვებმა თავად მოინდომეს გარემოს შეცვლა. მართალია, იქ ის სანუკვარი ნივთი აღარ აქვთ, მაგრამ მუშტები ხომ აქვთ? და კიდევ – ლამაზი და თბილი სიტყვების უსასრულო კორიანტელი, რომელსაც ყოველ შესაძლებლობაზე აფრქვევენ და ისევ არავის აჩაგვრინებენ თავს. ყოჩობენ, დიდობენ, კაცობენ და ასე გაჰყავთ დრო ჩაკეტილობაში.

ასეთი ბავშვები მალულად ლექსებსა და მოთხრობებს წერენ. ან ხატავენ. ან კითხულობენ და სწავლობენ. ან სხვადასხვა ნივთს ამზადებენ. თუ გადაწყვიტეს და თავიანთი შემოქმედება ვინმეს გაუზიარეს, ქება უხარიათ და ბედნიერები არიან, როცა მათ შრომას სხვები ხედავენ და აფასებენ. ასეთ ბავშვებს უკვირთ, რომ შესაძლებელია, სხვა ადამიანებმა მათში, ქურდისა და ნარკომანის გარდა, ნიჭიც დაინახონ, სიკეთეც და სინათლეც. უკვირთ, მაგრამ ახლა წებოს მაგივრად ამ ქებაზე ხდებიან დამოკიდებულნი. და, წარმოიდგინეთ, შესაძლოა, საქმე იქამდე მივიდეს, წამით შეეპაროთ აზრი, რომ მართლა არის მათში სინათლეც და სიკეთეც. მართალია, ამას ხმამაღლა არავის ეტყვიან, – ხომ გითხარით, თავს არავის დააჩაგვრინებენ-მეთქი, – მაგრამ ძილის წინ, იმ ერთი პატარა გარდამავალი წამის განმავლობაში, გაახსენდებათ, რომ ოდესღაც ისინიც ბავშვები იყვნენ.

ჩვენს პატარა ქალაქში ბევრი ასეთი ბავშვია. ჩვენგან ძალიან შორს და თან ძალიან ახლოს. არ ჩანან, მაგრამ ყველგან არიან და ელოდებიან, როდის შევამჩნევთ და როდის შევუქებთ ნახატს ან ლექსს. მხოლოდ ამის შემდეგ შეიძლება გაუჩნდეთ შანსი ასეთ ბავშვებს, რომ მართლა ბავშვები იყვნენ. და მერე – დიდებიც, ოღონდ ჩაკეტილობაში კი არა, თავისუფლებაში დიდები. მართლა თითო ლექსის წაკითხვა და თითო ნახატის დათვალიერებაა საჭირო. მეტი არაფერი.

***

ანდერსენის მთვარეს თბილისში რომ ემოგზაურა, ასეთ ამბავს მოჰყვებოდა, ჩემებურს.

„იმ ღამესაც მოვიდა ჩემი მთვარე. ხომ იცით, ყოველღამე მოდის. ახალ-ახალი ამბით დატვირთულ-დაღალული. ხან ისეთი ამბავი მოაქვს, თვითონაც გაბადრულია, ხან – დარცხვენილი და განახევრებული, ხან ისეთ მძიმე ამბავს ეზიდება, ნამგალივით წელში მოხრილი მოდის. იმ ღამეს სხვანაირი მოვიდა ჩემი მთვარე. დარდით იყო სავსე. უთქმელი, ჩუმი ნაღველი კლავდა და რომ შეხედავდი, გეგონებოდა შველას გთხოვსო. ძველებურად შემონათდა ჩემს აივანზე, მოკალათდა და ცოტა ხანს ასე დარჩა, ჩაფიქრებული და მდუმარე. მერე ამბავს მომიყვა და მივხვდი, შველას სხვისთვის ითხოვდა, თავისთვის კი არა.

– გუშინ ღამით თბილისში ერთ დიდ შენობას მივადექი. ცივი იყო იქაურობა. ცივი და ბნელი. ბევრი ოთახი ჰქონდა ამ ცივ შენობას და ყველა მათგანში ადამიანებს ეძინათ. ყველა კაცი იყო, უმეტესად ახალგაზრდები. მე თავზე დავნათოდი და მაინც ვერ ვანათებდი. ეძინათ და ბნელ, უჩემო სიზმრებს ხედავდნენ. მივხვდი, შენობა კი არა, ეს ადამიანები იყვნენ ცივები. იმასაც მივხვდი, რომ ძალიან უნდოდათ სითბო, სინათლე, მაგრამ მათ ოთახებს სქელი რკინის კარები იცავდა და სითბო შიგნით ვერ აღწევდა. მეც ძლივს შევეტიე ფანჯრებზე აკრულ გისოსებში. ერთ ბიჭს წამოვადექი თავზე. მას არ ეძინა. გისოსებს მიღმა იყურებოდა და ფიქრობდა. ძალიან ძნელ ფიქრებს ფიქრობდა. მეც გაჭირვებით შევაღწიე მის ოთახში, ახლოს ჩამოვუჯექი და ვუსმინე. ასე, ოცდახუთი წლისა იქნებოდა. ამ ოთახში ცხოვრობს თურმე უკვე სამი წელია. ხვალ დილით მიდის აქედან. „ვთავისუფლდებიო“, – იმეორებდა ფიქრში. უცბად დამინახა. დამინახა და გამომელაპარაკა. „ნეტავი გალაკტიონივით მეც თუ შემინახავ ფიქრებსო?“ – მკითხა. „ნეტავი შენ მაინც თუ გესმის, როგორ მეშინია. სად უნდა წავიდე, რა უნდა ვაკეთო, ვის მივადგე?! აქ ყოფნა ხომ რთული იყო, მაგრამ თავისუფლება უფრო რთულია. აქედან გასულს ვინ მიმიღებს? სკოლა სულ ძალით დავამთავრე, სანამ დედის თხოვნა ჯერ კიდევ ჭრიდა. პროფესია არ მაქვს, მაგრამ ბავშვობაში ფეხბურთს კარგად ვთამაშობდი, ასე ამბობდნენ, დიდი მომავალი აქვსო. ნახე, ჩვენებმა რა ქნეს? ევროპაზე ითამაშეს! რა ამაყები არიან, ალბათ. აი, მე ფულის შოვნა მოვინდომე. შრომა დამეზარა. მარტივად ვიშოვე ეს ფული. დავრბოდი და ვშოულობდი. ფულსაც, სასმელსაც, წამალსაც. თამაშსაც არ ვიკლებდი… გაგონილი მქონდა, ამ შენობაში თითო აგური ყველასთვის არისო. ჩემთვისაც ყოფილა. მოვედი და მოვერგე. აქაური წესებიც უცბად ავითვისე. თავი აქ მაინც ვიგრძენი ადამიანად. მაგრამ აქაურობამაც არ მიმიღო. აქედანაც მიშვებენ. თან უნდა გიხაროდესო, მეუბნებიან. ისევ იქ უნდა დავბრუნდე, სადაც ყველაფერი მარტივი იყო, ფულის შოვნაც, წამალიც, სასმელიც. ნოდარ დუმბაძის და შუბლის ძარღვის ამბავი ხომ იცი? მეც ეგრე გავიიოლე ცხოვრება. და იქ დაბრუნება უნდა მიხაროდეს თურმე. ჰო, ჩაკეტილი აღარ ვიქნები, მაგრამ მეშინია, რომ აქაურობას თან გავიყოლებ. და მერე მოვა დრო, როცა ეს თან გაყოლილი აუცილებლად თავის ადგილას დაბრუნებას მომთხოვს. და ისევ უკან მოვალ. გაიოლებული ცხოვრებით და გაუარესებული ჯანმრთელობით მოვალ უკან. ალბათ, უფრო გაბრაზებულიც ვიქნები. იმიტომ, რომ აქედანვე ვიცი, გარეთ რაც იქნება. თავისუფლებს მარტო ბრტყელ-ბრტყელი ლაპარაკი უყვართ სიკეთეზე. საქმე საქმეზე რომ მიდგება, ვისაც ყველაზე მეტად სჭირდება ეგ სიკეთე, იმას აქცევენ ზუსტად ზურგს. ეგ მე კარგად ვიცი. მაგათაც ეშინიათ და იმიტომ. ჩემი ეშინიათ. ჰოდა, თუ საშიში ვარ, ვიქნები კიდეც. ნახევარი თბილისი ხომ გავქურდე, გავალ და მეორე ნახევარსაც დედას ვუტირებ! შენ არ წახვიდე, რა. სანამ შეგიძლია, იყავი. მალე გათენდება და გამიშვებენ. და უკან რომ მოვალ, შემომიარე ხოლმე. გალაკტიონივით ლექსს ვერ შეგპირდები, მაგრამ დაგელაპარაკები მაინც. მოგიყვები, მართლა რა კარგად ვთამაშობდი ფეხბურთს. მაგრები არიან რა ჩვენები. ევროპაზე ითამაშეს!“

მზის ამოსვლამდე ვისხედით მე და ბიჭი. მზესთან ერთად ვიღაც ფორმიანიც მოვიდა და წაიყვანეს. დღეს იმის სათქმელად მოვედი, რომ ცოტა ხანს შენთან ვეღარ მოვალ ხოლმე. ბიჭი უნდა მოვძებნო და მასთან ვიყო. რკინის გისოსებში ხომ შევაღწიე. იქნებ, ახლაც მოვახერხო და ბიჭი რომ დაიძინებს, მისი ბნელი, უჩემო სიზმრები ცოტა მაინც გავანათო“.