ვინ უნდა აკონტროლებდეს სწავლების პროცესს – მოსწავლე თუ მასწავლებელი? – ეს ის მთავარი კითხვაა, რომელსაც უნდა უპასუხოთ.

პედაგოგთა უმეტესობის სამუშაო სტილი „ხელმძღვანელსა“ და „ფასილიტატორს“ შორის მერყეობს. განვიხილოთ ორივე მათგანი.

ხელმძღვანელი

ეს არის პედაგოგი, რომელიც ყველაფერს აკონტროლებს. პედაგოგი-ხელმძღვანელი გეგმავს და წარმართავს მოსწავლეთა საქმიანობას, იძელევა რეცეპტურულ დავალებებს დასახული ამოცანების გადასაჭრელად. ყურადღება ექცევა წინასწარ მიცემული ცოდნისა და ჩვევების ათვისებას. აქცენტი დაისმის შედეგზე – მოსწავლემ დავალება უშეცდომოდ და ფაქიზად უნდა შეასრულოს. მასწავლებელი ამოწმებს მოსწავლეების ცოდნას, რათა აღმოაჩინოს შეცდომები და ეხმარება მათ, თავიდან უხსნის რა შესაბამის მასალას.

მოსწავლეთა შემოწმება და შეფასებაც პედაგოგის პრივილეგიაა.

ამგვარი მიდგომა კრიტიკას იმსახურებს, რადგან დამოუკიდებლობის საშუალებას არ იძლევა. ასეთ დროს ყალიბდება „დამოკიდებულება სწავლებისას“ და „სასწავლო უუნარობა“ – მოსწავლე დარწმუნებულია, რომ მისი სწავლა მთლიანად პედაგოგზეა დამოკიდებული, რადგან არ გააჩნია უნარი, დაუხმარებლად გააკეთოს რამე. შედეგად ვიღებთ პასიურ მოსწავლეებს, რომლებიც ვერ იღებენ პასუხისმგებლობას საკუთარ თავზე. ისინი ასრულებენ მასწავლებლის მიერ მიცემულ დავალებებს, მაგრამ მათი ცოდნა ზედაპირულია.

დავუშვათ, მასწავლებელი ჯგუფს სთავაზობს, შეისწავლონ უმუშევრობისადმი უფროსების დამოკიდებულება. აძლევს მათ საკვლევ თემას, მუშაობის საფეხურებრივ მეთოდიკას, საჭირო ლიტერატურის ჩამონათვალს და მზა კითხვარს ქუჩის გამოკითხვისთვის. ამ შემთხვევაში მოსწავლეები ვერ ისწავლიან საკუთარი კვლევების დაგეგმვას, განხორციელებასა და გაანალიზებას, თუმცა კვლევის შედეგს მიიღებენ.

ფასილიტატორი

ახლა კი წარმოვიდგინოთ ალტერნატიული მიდგომა, როცა მოსწავლეს ეძლევა მეტი კონტროლის საშუალება. ამის განხორციელება გაკვეთილზე ან ლექციაზე ევრისტიკული საუბრის გზით შეიძლება. პედაგოგი სვამს კითხვას: „საინტერესოა, როგორია უმუშევრობისადმი უფროსი თაობის დამოკიდებულება?“ – და მოტივაციას აძლევს მოსწავლეებს ან სტუდენტებს, კითხვაზე პასუხის გასაცემად დამოუკიდებლად ჩაატარონ კვლევა.

ახალგაზრდები თავად გეგმავენ, ასრულებენ და აანალიზებენ კვლევით სამუშაოს, თუმცა პედაგოგი მთელ პასუხისმგებლობას მათ არ აკისრებს. ის თვალს ადევნებს სამუშაო პროცესის დაგეგმვას და აუცილებლობის შემთხვევაში აძლევს მითითებებს, იმავდროულად, ყოველ ღონეს ხმარობს, რათა სამუშაოს დიდი ნაწილი მოსწავლეებმა თავად შეასრულონ. თუ რომელიმე მათგანს კითხვა გაუჩნდა, ის პასუხის ნაცვლად მიზნობრივ კითხვებს აძლევს, რათა მოსწავლემ თავად მიაგნოს პასუხს და თუ გაუძნელდა, მხოლოდ მაშინ უხსნის და მიჰყავს პასუხამდე.

ასეთი მიდგომის საბოლოო შედეგი უმუშევრობისადმი ზრდასრული ადამიანების დამოკიდებულების გარკვევაა, მაგრამ, იმავდროულად, საშუალებას ვაძლევთ მოსწავლეებს, გამოიმუშაონ გამოკითხვის ჩატარებისა და მისი შედეგების ანალიზის პროცესუალური უნარები. შეიმუშავებენ რა საკუთარი ანკეტის მოდელს, მოსწავლეებს, დიდი ალბათობით, ინტერესი გაუჩნდებათ, მიიღონ ხარისხიანი შედეგი. ისინი თავს პროცესის ბატონ-პატრონებად იგრძნობენ და უფრო მეტ აქტიურობას გამოიჩენენ.

ზემოთ აღწერილი სასწავლო პროცესი, სადაც მოსწავლეებს შესთავაზეს სოციოლოგიური გამოკითხვის დამოუკიდებლად წარმოება, ფასილიტაციური მიდგომის მაგალითს წარმოადგენს. ამ შემთხვევაში პედაგოგის ნაცვლად თავად მოსწავლეები აკონტროლებენ საკუთარი სწავლების პროცესს ანუ სწავლობენ სწავლებას. პედაგოგი ფასილიტატორის როლშია (უქმნის პირობებს, თანადგომას უწევს), ყველა მოსწავლეს აძლევს საშუალებას, აიღონ პასუხისმგებლობა და აკონტროლონ პროცესი, საჭიროების შემთხვევაში კი დახმარებას სთავაზობს.

აღსანიშნავია, რომ აქ სწავლების პროცესზე დაისმის აქცენტი და არა შედეგზე, შეცდომები კი აღიქმება როგორც სწავლის შესაძლებლობა და არა როგორც რაიმე დაუშვებელი.

ხშირად მოსწავლეები შეცდომის შიშით და თავდაჯერების ნაკლებობის გამო ვერ იღებენ საუკეთესო შედეგს, ამიტომ დიდი ყურადღება უნდა დაეთმოს მხარდამჭერი ფსიქოლოგიური კლიმატის შექმნას. ფასილიტატორი პედაგოგები ცდილობენ, თავი მოსწავლის ადგილას დააყენონ (განივითარონ ემპათიის განცდა), მხარში ამოუდგნენ მოსწავლეს და აფასებენ მათ პიროვნებას, განურჩევლად მათი მიღწევებისა.

მოსწავლეები მხოლოდ მაშინ შეძლებენ საკუთარ სწავლებაზე პაუხისმგებლობის თამამად აღებას, როცა დაძლევენ პედაგოგის მხრივ კრიტიკის შიშს და საკუთარი ძალების რწმენა ექნებათ.

მენეჯმენტის სტილის მკვლევრებმა ხელმძღვანელები, რომლებიც უფლებამოსილებათა დელეგირებას ახდენენ, შეადარეს ხელმძღვანელებს, რომლებსაც ყველაფერი საკუთარი კონტროლის ქვეშ აქვთ მოქცეული. ზოგიერთი მენეჯერი თანამშრომელს არათუ ავალებს, არამედ დაწვრილებით ინსტრუქციასაც აძლევს დავალების შესასრულებლად. კვლევებმა აჩვენა, რომ ასეთი ხელმძღვანელების თანამშრომლები ნაკლებად ინიციატივიანები არიან და სამუშაო ნაკლებად აინტერესებთ, პრობლემის გადაჭრის გზების ძიებისას ნაკლებად ამჟღავნებენ შემოქმედებით მიდგომას.

იმ მენეჯერის გუნდი, რომელიც პასუხისმგებლობის დელეგირებას ახდენს, გამოირჩევა კრეატიულობით და მეტ ინიციატივას იჩენს.

ასევეა მოსწავლეებთანაც – როცა საკუთარ სწავლებაზე პასუხისმგებლობა ნაწილობრივ მათ ეკისრებათ, ისინი გაცილებით მონდომებულები და ინიციატივიანები არიან.

ხელმძღვანელ-ფასილიტატორის სკალა

მეცნიერები და წარმატებული პედაგოგები ფასილიტაციური მეთოდის მომხრენი არიან, თუმცაღა პრაქტიკაში არსებობს კონტინიუმი ანუ სკალა პედაგოგ-ფასილიტატორისა და პედაგოგ-ხელმძღვანელის პოლუსებს შორის.

          ‹———————————————————————————–—›

სკალის რომელ ნაწილში უნდა იმუშაოთ თქვენ? სწავლის ან სწავლების რომელ ასპექტებზე უნდა იყვნენ პასუხისმგებელნი მოსწავლეები და რა უნდა აკონტროლონ მათ?

პედაგოგთა უმეტესობა სკალის პოლუსებს შორის შუალედურ პოზიციას ირჩევს, სიტუაციურად უფრო შესაფერის სტილს. ისინი მიმართავენ ხელმძღვანელის სტილს ახალი მასალის შეტანისას და ფასილიტატორის სტილს, რათა დაეხმარონ ბავშვებს სირთულეთა დაძლევაში ან წინასაგამოცდო განხილვისას.

სწავლებისას, როგორც სხვა ბევრ შემთხვევაში, გადაწყვეტილება მიიღება ერთი პრინციპით – „დანიშნულების შესატყვისად“. მიუხედავად ამისა, საყოველთაოდ აღიარებულია, რომ ხელმძღვანელობის ავტორიტატული სტილი, თუმცაღა ფართოდაა გავრცელებული, არაეფექტურია.

ფასილიტაციური სტილის მიღება განსაკუთრებული ხერხებისა და მეთოდების ათვისებას არ მოითხოვს – ეს, უპირველეს ყოვლისა, ღირებულებათა ნაკრებია. ფასილიტატორებს მიაჩნიათ, რომ მოსწავლეთათვის პასუხისმგებლობისა და კონტროლის დელეგირებას შემდეგი უპირატესობები აქვს:

• სწავლებას ხდის სიღრმისეულსა და აქტიურს, ნაცვლად ზედაპირულისა და პასიურისა;
• საშუალებას იძლევა, არა მარტო შედეგი მივიღოთ, არამედ განვუვითაროთ მოსწავლეებს თვითორგანიზებისა და სწავლის ცოდნის უნარ-ჩვევები;
• ხელს უწყობს მოსწავლეებს, დაძლიონ დამოკიდებულება და უსუსურობის შეგრძნება, ავითარებს დამოუკიდებლობას და საკუთარი თავის რწმენას;
• მასწავლებლისთვის ნაკლებად დაძაბულს და მეტად საინტერესოს ხდის მუშაობის პროცესს, ეხმარება მას მოსწავლეთა შორის ავტორიტეტის მოპოვებაში, რადგან ისინი მისგან პატივისცემას გრძნობენ.

განსავითარებელი ამოცანები

რისი მიღწევა გსურთ თქვენი პედაგოგიური მოღვაწეობით? ეს ძალზე რთული საკითხია, მაგრამ როგორც კი შეეცდებით, პასუხი გასცეთ, ბევრი რამ ნათელი გახდება. რასაკვირველია, გსურთ, თქვენი მოსწავლეები კარგად სწავლობდნენ, მაგრამ შესაძლოა, გქონდეთ სხვა მიზნებიც, მაგალითად, განუვითაროთ მათ:

• თქვენი საგნისადმი ინტერესი და ცნობისწადილი;
• საკუთარი თავის რწმენა;
• კრიტიკული აზროვნება და ინტელექტუალური დამოუკიდებლობა;
• ემპათია და მორალური პასუხისმგებლობის გრძნობა;
• თვითგამოხატვა და თვითსრულყოფა;
• სულიერება;
• სხვა კულტურებისა და ხალხების აღქმა;
• გაათვითცნობიეროთ სოციალურ და ეკოლოგიურ საკითხებში

ზემოთ ჩამოთვლილთაგან რომელი საკითხია თქვენს პიროვნებასთან ახლოს, რომელი გაღელვებთ? იქნებ სხვა ღირებულებების განვითარება გსურთ? შესაძლოა, საკუთარი პედაგოგიური კრედოს ჩამოსაყალიბებლად ერთი წელი დაგჭირდეთ, ხოლო ეფექტური მეთოდის მიგნებას და პრაქტიკაში მის დანერგვას მთელი პედაგოგიური კარიერა დასჭირდეს. ამასთან, თქვენი პედაგოგიური კრედო შთაგაგონებთ, სამუშაო პროცესი კი უფრო საინტერესო, შინაარსიანი, ეფექტური და სასიამოვნო გახდება.

როგორც პედაგოგს, მოგიწევთ სხვების მიერ დასახული ამოცანების გადაჭრაც. მოსწავლეებმა გამოცდები კარგად უნდა ჩააბარონ და არ უნდა გადაწვან კლასი. მაგრამ ამ გარეგნული შეზღუდვების ფარგლებშიც კი საკმაო თავისუფალი სივრცე გაქვთ, რათა ხარისხიანი განათლების თქვენეული ხედვა განავითაროთ და საკუთარი არჩევანი იქონიოთ.

წყარო:

1. Geoff Petty.Teaching Today a Practical Guide. 4-th Edition Publisher: Oxford University Press.. 2009, p. 162-166

მეხსიერების შესახებ მრავალი თეორია არსებობს, მაგრამ ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია ინფორმაციის გადამუშავების ახსნა. მოდი, გავეცნოთ სწავლისა და მეხსიერების შესწავლის ამ კარგად გამოკვლეულ სისტემას.

მეხსიერების ინფორმაციის გადამუშავების ადრეული შეხედულებები მოდელად კომპიუტერს იყენებს. ადამიანის გონება, კომპიუტერის მსგავსად, იღებს ინფორმაციას, ახორციელებს ოპერაციას მასზე მისი ფორმისა და შინაარსის შესაცვლელად, ინახავს, საჭიროების შემთხვევაში ხელახლა პოულობს მას და გენერირებას უწევს მასზე გაცემულ საპასუხო რეაქციებს. ამრიგად, გადამუშავება მოიცავს: ინფორმაციის დაგროვებას და მის ორგანიზებას უკვე არსებული ცოდნის საფუძველზე, მის კოდირებას, შენარჩუნებას, შენახვას და, საჭიროების შემთხვევაში, მის აღდგენას. მთელ ამ სისტემას ხელმძღვანელობს მმართავი პროცესი, რომელიც განსაზღვრავს, როგორ და როდის გაედინება და შემოედინება სისტემაში ინფორმაცია.

კოგნიტიური ფსიქოლოგიის წარმომადგენელთა უმრავლესობისთვის კომპიუტერული მოდელი უბრალო მეტაფორაა ადამიანის გონებრივი აქტივობის შესახებ, მაგრამ სხვა მეცნიერები, კერძოდ, ისინი, ვინც ხელოვნურ ინტელექტს შეისწავლიან, ცდილობენ, შექმნან და დააპროგრამონ ისეთი კომპიუტერი, რომელიც ადამიანივით აზროვნებას და პრობლემების გადაჭრას შეძლებს. ზოგი მეცნიერი მიიჩნევს, რომ ტვინი მუშაობს როგორც რამდენიმე ერთდროულად მომუშავე ძალიან ნელი კომპიუტერი, რომელთაგან თითოეული განსხვავებულ, სპეციფიკურ დავალებას ასრულებს. ამ მოდელის უკეთ გასააზრებლად, მოდი, განვიხილოთ მისი ელემენტები – სენსორული მეხსიერება, მუშა მეხსიერება და ხანგრძლივი მეხსიერება.

სენსორული მეხსიერება

გარემოს სტიმულები (ხედები, ხმები, სუნები და ა.შ.) განუწყვეტლივ „ბომბავს“ ჩვენი სხეულის – მხედველობის, სმენის, გემოვნების, ყნოსვისა და შეგრძნების – მექანიზმებს. სენსორული მეხსიერება არის საწყისი გადამუშავება, რომელიც შემომავალ სტიმულებს ინფორმაციად გარდაქმნის, რათა მათგან აზრი გამოვიტანოთ. მიუხედავად იმისა, რომ გამოსახულება თუ ხმა შეიძლება წამის მეასედების განმავლობაში გაგრძელდეს, ეს ტრანსფორმაციები (ინფორმაცია), რომელიც შეგრძნებებს წარმოადგენს, მოკლედ ინახება სენსორულ სარეგისტრაციო ან სენსორულ საინფორმაციო ბანკში.

მეხსიერების მოცულობა, ხანგრძლივობა და შინაარსი. სენსორული მეხსიერების მოცულობა ძალიან დიდია და იმაზე მეტ ინფორმაციას იტევს, ვიდრე ადამიანს შეუძლია ერთბაშად გაუმკლავდეს, მაგრამ სენსორული მეხსიერების ეს დიდი მოცულობა ხანმოკლეა და ერთიდან სამ წამამდე გრძელდება.

სენსორული ინფორმაციის შინაარსი წააგავს ორიგინალური სტიმულის შეგრძნებებს. ვიზუალური შეგრძნებები მოკლედაა კოდირებული სენსორული სარეგისტრაციო მექანიზმის მიერ გამოსახულებების სახით, თითქმის ფოტოსურათებივით. სმენითი აღქმა კოდირებულია ხმოვანი პატერნების სახით, რომლებიც ექოებს ჰგავს. შესაძლოა, სხვა შეგრძნებებიც კოდირებული იყოს. ამრიგად, რამდენიმე წამის განმავლობაში სენსორული გამოცდილების მონაცემები უცვლელი რჩება. ამ მომენტებში გვეძლევა შანსი, ავირჩიოთ ინფორმაცია და მოვახდინოთ მისი ორგანიზება შემდგომი გადამუშავებისთვის. ამ საფეხურზე აღქმა და ყურადღება უმნიშვნელოვანესია.

აღქმა. სტიმულის აღმოჩენისა და მისთვის მნიშვნელობის მინიჭების პროცესს აღქმა ეწოდება. ეს მნიშვნელობა ეფუძნება როგორც გარემოს ფიზიკურ ასახვას, ისე ჩვენს ცოდნას. მაგალითად, განვიხილოთ ნიშანი „I3“. თუ გვკითხავენ, რა ასოა ეს, ჩვენ ვუპასუხებთ: „B“. თუ გვკითხავენ, რა რიცხვია, ვუპასუხებთ: „13“. თავდაპირველი ნიშნები იგივე რჩება. მათი მნიშვნელობა იმის შესაბამისად იცვლება, მათში ასოს ამოცნობას მოელით თუ რიცხვისას. ბავშვისთვის, ციფრებისა და ასოების შესაბამისი ცოდნის გარეშე, ეს ნიშნები ყოველგვარ აზრს მოკლებული იქნება.

აღქმის ზოგიერთი თანამედროვე გაგება ეფუძნება საუკუნის დასაწყისში გერმანიაში (მოგვიანებით – აშშ-ში) ჩატარებულ კვლევებს იმ ფსიქოლოგების მიერ, რომლებსაც „გეშტალტ თეორეტიკოსებს“ უწოდებდნენ. სიტყვა „გეშტალტი“, რაც გერმანულად სტრუქტურას ან კონფიგურაციას ნიშნავს, აღნიშნავს ადამიანის ტენდენციას, მოაწესრიგოს სენსორული ინფორმაცია სტრუქტურის ან ურთიერთმიმართების სახით. მას, ნაცვლად ერთმანეთთან დაუკავშირებელი ინფორმაციის ნაწილებისა, აღვიქვამთ მოწესრიგებულ, აზრიანი მნიშვნელობის მქონე მთლიანობად.

გეშტალტის პრინციპები აღქმის გარკვეული ასპექტების რაციონალური ახსნაა, თუმცა ამ პროცესის მთლიანად წვდომის საშუალებას არ იძლევა. ინფორმაციის გადამუშავების თეორიაში ორი სხვა განმარტებაც არსებობს იმის ასახსნელად, როგორ ვგმობთ პატერნებს და ვანიჭებთ მნიშვნელობას სენსორულ ინფორმაციას. პირველს ჰქვია მახასიათებელთა ანალიზი, ანუ აღმავალი გადამუშავება, რადგან სტიმული გაანალიზებულ უნდა იქნეს მახასიათებლების ან კომპონენტების მიხედვით და დაჯგუფდეს საზრისის მქონე სტრუქტურაში „ქვემოდან ზემოთ“. მაგალითად, ასო A შედგება ორი სწორი ხაზისგან, რომლებიც 45–გრადუსიან კუთხეს ქმნის. შუაში მათ ჰორიზონტალური ხაზი კვეთს. ყოველთვის, როცა ვხედავთ მახასიათებლებს ან მათ მიმსგავსებებს, მაგალითად A, A, A–ს, ჩვენ მათში ისევ ძველ A-ს ამოვიცნობთ. ეს ხსნის იმას, რომ ადამიანს შეუძლია სხვა ადამიანების ხელნაწერის გარჩევა და წაკითხვა. გონებაში ასევე შენახული გვაქვს A-ს პროტოტიპი (საუკეთესო მაგალითი ან კლასიკური შემთხვევა), რომელიც მახასიათებლებთან ერთად გვეხმარება სხვადასხვა შემთხვევაში ამ ასოს ამოცნობაში.

აღქმა მთლიანად მახასიათებლებსა და პროტოტიპებს რომ ეყრდნობოდეს, სწავლა ძალიან ნელი პროცესი იქნებოდა. საბედნიეროდ, ადამიანებს შეუძლიათ აღქმის მეორე ტიპის გამოყენებაც, რომელიც ეფუძნება ცოდნასა და მოლოდინს, ე.წ. „დაღმავალ გადამუშავებას“. იმისთვის, რომ პატერნები უცებ ვიცნოთ და გავარჩიოთ, ვიყენებთ ცოდნას, რომელიც უკვე გვაქვს მსგავს სიტუაციაზე – იმას, რაც უკვე ვიცით სიტყვების, სურათების ან სამყაროს ზოგადი მოწყობის შესახებ. მაგალითად, ზემოთ მოყვანილ ნიშნებს ასო A-ად ვერ აღიქვამდით, ლათინური ანბანის შესახებ ცოდნა რომ არ გქონოდათ. ამრიგად, ის, რაც უკვე იცით, დიდ გავლენას ახდენს იმაზე, რის აღქმას შეძლებთ.

ყურადღების როლი. მუშა მეხსიერება რომ ფერში, მოძრაობაში, ხმაში, სუნში, ტემპერატურაში მომხდარი ყოველი ცვლილების საბოლოო სამყოფელი ყოფილიყო, ცხოვრება შეუძლებელი გახდებოდა, მაგრამ ყურადღება სელექციური (შერჩევითი) ბუნებისაა. ამორჩეული სტიმულისთვის ყურადღების მიქცევით და სხვების იგნორირებით ვზღუდავთ აღქმისა და გადამუშავების შესაძლებლობას. ის, რასაც განსაზღვრულ დონეზე ყურადღებას ვაქცევთ, იმით იმართება, რაც უკვე ვიცით და რისი ცოდნაც გვჭირდება. ყურადღებაზე გავლენას ახდენს ისიც, რაც იმ მომენტში ხდება გარშემო, ისევე როგორც დავალების სირთულე და ყურადღების კონცენტრაციის ან მისი კონტროლის უნარი. ზოგ მოსწავლეს, რომელსაც ყურადღების დეფიციტი აქვს, ძალიან უჭირს ყურადღებაზე კონცენტრირება და სხვა ხელის შემშლელი სტიმულების იგნორირება.

ყურადღებას ძალისხმევა სჭირდება და ის შეზღუდული რესურსია. ვფიქრობ, თავადაც გიწევთ ცოტა წამუშავება, რათა ყურადღება მიაქციოთ ამ სიტყვებს ყურადღების შესახებ! ჩვენ მოცემულ დროში შეგვიძლია ყურადღება მივაპყროთ ერთ კოგნიტიურ დავალებას. მაგალითად, როდესაც ადამიანი მანქანის მართვას სწავლობს, იმადროულად რადიოს მოსმენა არ შეუძლია. ცოტაოდენი პრაქტიკის შემდეგ შესაძლოა მოახერხოს ამ ორი საქმის ერთდროულად კეთება, მაგრამ როცა გზა გადატვირთული იქნება, რადიოს გათიშავს, მრავალწლიანი პრაქტიკის შემდეგ კი ის მოახერხებს ერთსა და იმავე დროს რადიოს მოსმენას, გაკვეთილის გეგმის შემუშავებას და საუბარსაც მართვის დროს. ეს შესაძლებელი ხდება იმიტომ, რომ ბევრი პროცესი, რომლებიც თავდაპირველად ყურადღებასა და კონცენტრაციას მოითხოვს, ვარჯიშის შედეგად ავტომატური ხდება. ჩვენ არ ვართ სრულიად ავტომატურები, თუმცა მეტ-ნაკლებად ავტომატურად ვმოქმედებთ და ეს, ერთი მხრივ, იმაზეა დამოკიდებული, რამდენად გავარჯიშებულნი ვართ, მეორე მხრივ კი სიტუაციაზე. მაგალითად, ყველაზე გამოცდილი მძღოლებიც კი ძალიან ყურადღებიანები ხდებიან ძლიერი ნისლის დროს.

ყურადღება და სწავლება. სწავლის პირველი ნაბიჯი ყურადღების მიპყრობაა. მოსწავლეებს არ შეუძლიათ იმ ინფორმაციის გადამუშავება, რომელსაც ვერ ცნობენ ან ვერ აღიქვამენ. მოსწავლის ყურადღებაზე მრავალი ფაქტორი ახდენს გავლენას. გაკვეთილის დასაწყისში თვალისმომჭრელმა ან გასაოცარმა ვიზუალურმა გამოსახულებებმა თუ ქმედებებმა შესაძლოა მიიპყროს მოსწავლის ყურადღება. მასწავლებელმა ჰაერის წნევის შესახებ გაკვეთილი შეიძლება დაიწყოს ბუშტის გასკდომამდე გაბერვით. კაშკაშა ფერები, ხაზგასმა, დაწერილი ან წარმოთქმული სიტყვების წინა პლანზე წამოწევა, სახელით მიმართვა, მოულოდნელი მოვლენები, დამაინტრიგებელი კითხვები, დავალებათა მრავალფეროვნება და სასწავლო მეთოდები, ხმის ტემბრისა და განათების ცვლილებები ან აქეთ-იქით სიარული – ყოველივე ეს ყურადღებას იპყრობს, მოსწავლეებმა კი უნდა შეინარჩუნონ ყურადღება და ფოკუსირებულნი იყვნენ სასწავლო სიტუაციის მნიშვნელოვან მომენტებზე.

მუშა და ხანგრძლივ მეხსიერებებს შემდეგ სტატიებში შევეხებით.

ვისაც სკოლაში მუშაობის საწყის ეტაპზე მთავარ სირთულედ კლასის მართვა ან სასკოლო საზოგადოებასთან ინტეგრირება წარმოუდგენია, ძალიან ცდება. მოსწავლეებთან ურთიერთობა მასწავლებლის პროფესიის ყველაზე სასიამოვნო ნაწილია. თუ თქვენი საქმის ხარისხიანად გაკეთებას აპირებთ, არც ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა გაგიჭირდებათ. აი, მშობლების „მოთვინიერება“ კი არცთუ ისე ადვილი საქმეა.

ვინც სასკოლო ცხოვრების გზაზე პირველ ნაბიჯებს დგამს, აუცილებლად უნდა გაითვალისწინოს, რომ სკოლა ჰგავს ბაზარს, სადაც ყველანაირ ადამიანს შეხვდებით. აქ უბრალო პროდუქტს კი არა, ცოდნას „ყიდიან“, ამიტომაც კმაყოფილი „მუშტარი“ იშვიათი ფუფუნებაა. თუ გსურს, ერთ სასწავლო წელიწადში არ ამოწურო მთელი ცხოვრების სამყოფი ემოციის რესურსი, უპირველეს ყოვლისა, უსამართლო და უადგილო კომენტარების მოსმენა უნდა ისწავლო. თქვენი ყველაზე ახლო მეობრები გახდებიან სიტყვები: „გავითვალისწინებ თქვენს რჩევას“, „მესმის თქვენი, მაგრამ ვერ დაგეთანხმებით“, „აუცილებლად გავარკვევ და შეგეხმიანებით“ და სხვ.

ქცევის მიხედვით, მშობლები შეგვიძლია რამდენიმე კატეგორიად დავყოთ:

• ყველაფრით კმაყოფილი მშობლები (ამ ჯგუფს უმეტესად უპრეტენზიო და დაკავებული ადამიანები მიეკუთვნებიან);
• ძნელად აღსაზრდელი (ჰიპერაქტიურობა, დისლექსია და სხვ.) შვილის მადლიერი მშობლები ან, პირიქით, მასწავლებლის თითოეული ნაბიჯის გამკრიტიკებელი „პროკურორები“;
• წარმატებული მოსწავლის თვითკმაყოფილი მშობლები, რომლებიც შეიძლება ყველაზე საშიშ კატეგორიას მივაკუთვნოთ, რადგან მათთვის შვილის ერთი საფეხურით დაბლა ჩამოსვლა ყველაზე მიუღებელ რეალობას წარმოადგენს;
• ნეიტრალური (სასკოლო ცხოვრებაში მინიმალურად ჩართული) მშობლები;
• ობიექტური მშობლები, რომლებსაც ესმით, რა ძალისხმევას დებს სკოლა თითოეული ბავშვის აღზრდაში.

ახლა, ალბათ, ხვდებით, რატომაა მშობელთა გუნდის მართვა უფრო რთული, ვიდრე ბავშვებისა. ისინი იშვიათად გენდობიან, ჩასაფრებულები გითვალთვალებენ და არც ერთ უმნიშვნელო შეცდომას არ უშვებენ ხელიდან, რომ გაგაკრიტიკონ.

არადა, სკოლასა და მშობლებს მომავალი თაობის აღზრდის ვალდებულება აკავშირებთ. წარმატებული აღზრდის წინაპირობასაც მშობლის, მოსწავლისა და მასწავლებლის ერთიანობა წარმოადგენს.

რამდენიმე ათეული წლის წინ განათლების საკითხი მშობლებისთვის ნაკლებპრობლემური იყო, რადგან მათ არ ჰქონდათ სკოლის არჩევის შესაძლებლობა. ბავშვები იღებდნენ იდენტურ საშუალო განათლებას ყველა სკოლისთვის საერთო საგანმანათლებლო პროგრამით. ამ მხრივ დღეს სასწავლო დაწესებულებები ბევრად უფრო მრავალფეროვანია. საჯარო სკოლების მიღმა ერთმანეთს პირველობაში მუდამ ეცილებიან კერძო საგანმანათლებლო სტრუქტურები, რომლებიც, უპირველეს ყოვლისა, მრავალფეროვანი და ნოვაციური სასწავლო პროგრამებით იწონებენ თავს. თუმცა არჩევანის გაკეთების დროს მშობლები უმეტესად ისეთი თვალსაჩინო ფაქტორებით ხელმძღვანელობენ, როგორებიცაა კომფორტული გარემო და სკოლის რეიტინგი.

წინათ მშობელი მაქსიმალურად იყო ჩართული შვილის აღზრდის პროცესში, ახლა კი მთელ თავის ენერგიას შვილის განათლებისთვის საჭირო რესურსის მოსაპოვებლად ხარჯავს. კერძო საგანმანათლებლო სტრუქტურების მომრავლებამ, მშობლის უკუკავშირის დასუსტებასთან ერთად, მასწავლებლისა და სკოლის ავტორიტეტის დაცემაც გამოიწვია. გამოდის, რომ მშობელი გარკვეული საზღაურის სანაცვლოდ ყიდულობს საგანმანათლებლო სფეროს წარმომადგენლების კომპეტენციაში ჩარევისა და ეთიკური ნორმების უგულებელყოფის უფლებას. მოსწავლის ცნობიერებაზე საზოგადოებრივი ინსტიტუტის გავლენაც ნელ–ნელა სუსტდება.

ყველაზე საშიში მშობლის გაურკვეველ მდგომარეობაში დატოვებაა, ამიტომ სკოლამ სწავლის დაწყებამდე უნდა გამართოს საგანმანათლებლო–სოციალური პროგრამების პრეზენტაცია. გაცილებით ნაკლებ წინააღმდეგობას ვაწყდებით მშობლებისგან, რომლებმაც წინასწარ იციან, რას მიიღებს მათი შვილი კონკრეტული საგანმანათლებლო დაწესებულებისგან მთელი წლის განმავლობაში.

მშობლის უარყოფითი დამოკიდებულების კორექტირებას გააადვილებს რომელიმე სასკოლო აქტივობის (დასკვნითი კონცერტის ან გასვლითი ღონისძიების) ორგანიზების პროცესში მისი ჩართვაც. საკლასო ოთახებში, მერხებთან ჩამწკრივებული მშობლები ადრე თუ გვიან შვილების ცხოვრების ნაწილად იგრძნობენ თავს და სასურველ უკუკავშირსაც ადვილად მიიღებთ.

კარგი იქნებოდა, სწავლის დაწყებამდე სკოლის წარმომადგენლებს პირველკლასელთა მშობლებიც „შეემოწმებინათ“ სასკოლო მზაობის თვალსაზრისით. პირველი კლასი ყველაზე რთულ საფეხურს წარმოადგენს სკოლის ბაზაზე, პირველკლასელთა მშობლებს კი ყოველთვის სჭირდებათ თავიანთი როლის მკაფიოდ განსაზღვრა ერთიანი აღზრდის პროცესში. იმავდროულად, მათ საშუალება ეძლევათ, უკეთ გაიცნონ ადმინისტრაცია და პედაგოგები, სწორად გაიაზრონ მოსწავლის/მშობლის უფლება–მოვალეობები.

როცა მშობელი მოზარდზე მეტად ღელავს შვილის საგანმანათლებლო პროცესების მიმდინარეობის გამო, ის უფრო და უფრო მეტ შეცდომას უშვებს, მაგალითად:

• ირგებს მასწავლებლის როლს და შვილს არა მარტო გაკვეთილის მომზადებაში ეხმარება, არამედ მის ნამუშევრებსაც ასწორებს და ახალ მასალასაც თავისი შეხედულებისამებრ უხსნის. არადა, შეუძლებელია, ერთდროულად მასწავლებელიც იყო და მშობელიც, რადგან დროთა განმავლობაში სწავლების პროცესი კონფლიქტში გადაიზრდება. გარდა ამისა, როცა ბავშვს გამუდმებით ვინმე ეხმარება, დამოუკიდებლად სწავლის ინტერესს კარგავს და ელოდება, როდის გააკონტროლებენ მის მუშაობას.

არავინ ამტკიცებს, რომ მშობელი შვილს არ უნდა დაეხმაროს, მაგრამ რუტინად ქცეული ერთობლივი მეცადინეობის ნაცვლად, უმჯობესია, მას საგანმანათლებლო დაწესებულებაში მიღებული ცოდნის რეალურ ცხოვრებაში გამოყენება ასწავლოს, მაგალითად, გაგზავნოს მაღაზიაში მსხვილი კუპიურით, რათა მას მოუწიოს ხურდის დათვლა, დაავალოს უმცროსი ძმისთვის/დისთვის ზღაპრის წაკითხვა ძილის წინ და სხვა.

• მომდევნო შეცდომა, რომელიც ასევე ხშირად მოსდის ახალბედა მშობელს, ესაა მისწრაფება სრულყოფილებისკენ. ზოგიერთი მშობელი შვილის განათლებაზე ზრუნვას ლამის აკვნიდან იწყებს და სკოლამდელი ასაკის ბავშვი უკვე რამდენიმე რეპეტიტორთან დაჰყავს. ამის მიზანი შვილის შესაძლებლობათა რაც შეიძლება ადრიანად განვითარებაა. შედეგად კი შესაძლოა სწავლის მიმართ გულგრილი, ყურადღების დეფიციტით გატანჯული, ჰიპერაქტიური ან დეპრესიული მოზარდი მივიღოთ.

ხშირად მოზარდები ჩივიან, რომ მშობლებს მხოლოდ მათი აკადემიური მოსწრება აინტერესებთ. ამ ტიპის ოჯახების მთავარი საზრუნავი შვილის განათლებაა. აკადემიური მოსწრების მნიშვნელობის გაზვიადება ჩრდილში აქცევს მოზარდის ემოციურ განვითარებას. განათლების უდიდეს მნიშვნელობას არავინ უარყოფს, მაგრამ არ უნდა დავივიწყოთ ბავშვის აღზრდისა და განვითარების შემდეგი მიზნები: საზოგადოებასთან ადაპტირების უნარი, რომელიც უმეტესად სოციალური თამაშების პროცესში ყალიბდება, მოტორული უნარ–ჩვევები, რომელთა განსავითარებლადაც აუცილებელია ეზოს თამაშები და კულტურული ღონისძიებები (თეატრი, კინო, გამოფენა), რომლებზე დასწრებაც ფიქრის უნარის გამომუშავების საკმაოდ ძლიერ მოტივატორს წარმოადგენს.

მშობლებს სჩვევიათ მაღალი აკადემიური მოსწრების გამო შვილების განებივრება. განათლების ექსპერტები კი ამგვარ მიდგომას შეცდომად მიიჩნევენ. მოსწავლის წასახალისებლად მხოლოდ გარეგანი მოტივატორების გამოყენება ხელს უშლის სიღრმისეული განათლების მიღებას, რადგან მოსწავლე უმეტესად იზუთხავს სასწავლო მასალას მაღალი ქულის მიღების მიზნით. მაღალი აკადემიური მოსწრება აღნიშვნას ნამდვილად იმსახურებს, მაგრამ არასწორია ამის გამო მოსწავლის საჩუქრებით განებივრება – ამის შედეგად ბავშვი მატერიალური სტიმულის მონა ხდება.

ყველაზე ეფექტურ მოტივატორად მიიჩნევა ბავშვის სასწავლო უნარების განვითარებაზე ყურადღების გამახვილება. თუ სისტემატურად შევაჯამებთ მის მიღწევებს ამ თვალსაზრისით, ბევრ სასიამოვნო სიახლეს აღმოვაჩენთ. უპირველეს ყოვლისა, უნდა აღინიშნოს ის სირთულე, რომელიც მოსწავლემ დაძლია, მერე კი შეფასდეს სწავლის უნარი, რომელიც მან განსაზღვრულ დონემდე განივითარა. ასე უფრო მკაფიოდ გავიაზრებთ შვილის წარმატებისა თუ წარუმატებლობის მიზეზებს. დაბალი ქულა არავითარ შემთხვევაში არ უნდა მოინათლოს მოსწავლის წარუმატებლობად, რადგან ამგვარი დამოკიდებულება საგრძნობლად ასუსტებს თვითშეფასების უნარს.

სკოლაში ხშირად შეხვდებით სულსწრაფ მშობლებს, რომლებსაც სურთ, რაც შეიძლება მალე დაინახონ შედეგი. მათმა შვილებმა სკოლაში შესვლამდე უნდა ისწავლონ წერა–კითხვა და ანგარიში, ალაპარაკდნენ უცხო ენაზე. არადა, სასკოლო მზაობა სულაც არ ნიშნავს განსაზღვრული რაოდენობის ინფორმაციის ათვისების თანდაყოლილი უნარის გამოყენებას. დღემდე ზოგიერთ ქვეყანაში (მაგალითად, დანიაში) პირველკლასელები შვიდი წლის ასაკში ხდებიან.

მშობლის კიდევ ერთ უხეშ შეცდომად სასკოლო მეთოდიკის უგულებელყოფა მიიჩნევა. მშბლები აშკარად ეწინააღმდეგებიან საგანმანათლებლო დაწესებულების ხედვას და მეთოდებს, რომლებითაც მათი შვილი სკოლაში განათლებას იღებს, თვითნებურად ზრდიან ან ამცირებენ შესასრულებელი სამუშაოს რაოდენობას, ცვლიან სწავლების სტილს და სასწავლო მასალების შერჩევის პროცესშიც კი ერევიან. შედეგად მოსწავლე იბნევა და საერთო სასკოლო რიტმიდან ამოვარდნას იწყებს.

ზოგიერთი მშობელი ცდილობს, საკუთარი სასკოლო გამოცდილება შვილთან მიმართებით გამოიყენოს. სკოლა წლიდან წლამდე იცვლება, ბავშვები – მით უმეტეს. ცხადია, რამდენიმე ათეული წლის წინ სკოლადამთავრებული მშობლის მიდგომები ნაკლებად ეფექტურია, მაგრამ ისინი მაინც ცდილობენ, თავს მოახვიონ შვილებს საკუთარი გამოცდილება და ინტერესები, ასწავლონ ის საგნები, რომლებიც მოწაფეობის პერიოდში თავად ყველაზე მეტად აინტერესებდათ ან, პირიქით, რომელთა საფუძვლიანად ათვისება ვერ შეძლეს. შვილზე ამგვარი ზემოქმედების გზით მშობელი თითქოს უბრუნდება საკუთარ ბავშვობას და მის „შევსებას“ცდილობს, რაც თავისთავად არასწორია.

ბავშვის უფლებათა გადამეტებული დაცვისა თუ მასწავლებლის გავლენის შესუსტების გამო პედაგოგს დღეს უფრო უჭირს კლასში სათანადო დისციპლინის შენარჩუნება. მშობელი, რომელიც გამუდმებით ეწინააღმდეგება მასწავლებელს, შვილსაც ხშირად აქეზებს უარყოფითი კომენტარებით. მოსწავლეც იწყებს მიღებული ინფორმაციით მანიპულირებას და ნელ–ნელა კარგავს მასწავლებელთან კავშირს. შედეგად ვიღებთ უტიფარ მოზარდს საზოგადოებასთან ურთიერთობის პრობლემებით.

მშობელთა ნაწილი მთელი ძალით ცდილობს ყველაფრის საქმის კურსში ყოფნას და დეტექტივის როლში გვევლინება: სხვა მშობლებთან ამოწმებს საშინაო დავალებების სისწორეს, არჩევს ბავშვებს შორის მომხდარ უთანხმოებას, პედაგოგს, რომლის მეთოდიკა ან ხასიათი არ მოსწონს, მიკერძოებულად ნათლავს, ცდილობს სკოლაში არსებული საგანმანათლებლო ხედვის კორექტირებას და ა.შ. ამ ტიპის მშობლები უმეტესად საკუთარ თავზე იღებენ შვილის სასწავლო ვალდებულებებს და ცდილობენ, მისი შეუსრულებელი დავალება საკუთარი მოუცლელობით ან მასწავლებლის არაკომპეტენტურობით გაამართლონ.

ექსპერტები მიიჩნევენ, რომ შვილის აღზრდის პროცესში გადაჭარბებულ ჩართულობას შედეგი არ მოაქვს. ჯობს, შორიდან დააკვირდე მის მოქმედებებს და მაკონტროლებელი კითხვებით ყოველ წუთს თავი არ მოაბეზრო.

ცნობილია, რომ  ადამიანს ნებისმიერი საქმის მიმართ გაუჩნდება ინტერესი და გაბედულება, თუ საშუალებას მივცემთ ეს საქმე თვითონ აირჩიოს, მოღვაწეობის პროცესში კი ამ ადმიანის  მთელი ცოდნა და უნარი გამოვლინდება. ის, შეიძლება ითქვას, საკუთარ თავს დაინახავს და საშუალება მიეცემა, როგორც ინდივიდს, თავისივე გადაწყვეტილებების განხორციელების პირობებში საკუთარი პიროვნების ფორმირება მოახდინოს  .

თანამედროვე საგანმანათლებლო ტექნოლოგიები საშუალებას გვაძლევს ხელი შევუწყოთ მოსწავლეს პიროვნული სრულყოფის გზაზე. მაგრამ ასეთი პირობების შექმნა მაინც არაა ადვილი, რადგან  მასწავლებელს შეიძლება გაუჭირდეს მოსწავლის განვითარებისათვის საჭირო სიტუაციის სწორად შერჩევა,  ან მოსწავლეები შეიძლება არ აღმოჩნდნენ  მზად ადექვატური ქმედებებისათვის. ფაქტი ისაა, რომ თუ მოსწავლეს გავუღვივებთ შემოქმედებით სიხარულს,  ისეთ პირობებს შევუქმნით, სადაც ის თავს საჭიროდ და მნიშვნელოვანად ჩათვლის, მას აუცილებლად გაუჩნდება პოზიტიური დამოკიდებულება შესასრულებელი სამუშაოს მიმართ.

ასეთი წინაპირობის შექმნისთვის ეფექტურია ემოციაზე გათვლილი მოტივატორების გამოყენება, რომელთა შორისაა „მოსწავლის მიერ დავალების დამოუკიდებლად  არჩევის,  ანუ სიტუაციის არჩევანის  მეთოდიც“,  რომელიც ეფექტური ემოციური მოტივატორია სწავლაში რეალური წარმატების მისაღწევად.

გაკვეთილზე  სიტუაციის   შემთხვევითი   არჩევა   არ ხდება.  მას   მასწავლებელი აგებს, ის წინასწარ აკეთებს მის  მოდელს და შემდეგ ახორციელებს მას,   ანუ  არჩევანის  სიტუაციის  შექნა –  ესაა მოტივაციური  სამუშაო, რომელიც „მიბმულია“ მასწავლებლის  მიერ  დაგეგმილ  გაკვეთილის   ეტაპზე, ესაა სიტუაცია, როდესაც მოსწავლეები დგანან უცილებლობის წინაშე – მიანიჭონ უპირატესობა რომელიმე   სასწავლო ამოცანას, შეარჩიონ კონკრეტული დავლება და  აიღონ პასუხისმგებლობა   მისი  გადასაწყვეტისთვის.   ასეთი  არჩევანის  გაკეთება  მარტივი არაა – გადაწყვეტილების მიღებისას გამოვლინდება მათი   ცოდნა  და უნარები და ამიტომ   მოსწავლეები სიფრთხილეს  იჩენენ და  ერიდებიან საკუთარი  აქტივობის,  აზროვნების,  ინდივიდუალური  სტილის,  დამოუკიდებლობის  უნარის  წარმოჩენას.

 „მოსწავლის თავისუფალი   არჩევანი“   ბევრ ბარიერს უხსნის მოსწავლეს სწავლის გზაზე და ცოდნისა და უნარის კონცენტრაციაში ეხმარება. საგანამანათლებლო მეთოდის   წარმატებისთვის  უმნიშვნელოვანესია, რომ  მოსწავლეებს:  კარგად ავუხსნათ  რას გულისხმობს „თავისუფალი არჩევანი“; შევქმნათ გაკვეთილზე თავისუფალი არჩევანის საშუალება; შევიმუშაოთ გარკვეული სქემა მოსწავლეთა თანმიმდევრული მუშაობისთვის; სასწავლო ამოცანებიდან გამოვყოთ ის აუცილებელი, რომელიც  გაკვეთილზე ასეთი  სიტუაციის  შექმნაში დაგვეხმარება.

არჩევანის სიტუაციის სწორად დაგეგმვით მოსწავლე თავს იგრძნობს  შემომქმედ და „საქმიან“ ადამიანად,  ჩამოუყალიბდება საკუთარი კომპეტენციის  განცდა  და განვითარდება როგორც პიროვნება. რაც შეეხება საგნობრივ განსხვავებებს,   ცალკეული სასწავლო  დისციპლინების   სპეციფიურობის  მიუხედავად   მაინც შეიძლება გამოიყოს  საერთო ეტაპები  სხვადასხვა  გაკვეთილებზე ასეთი სიტუაციების შექმნისთვის.

გაკვეთილზე  თავისუფალი არჩევანის სიტუაციის   ეტაპებია:   

• მიზნის (ამოცანის) ჩამოყალიბება;
• გაკვეთილზე მიზნის შესაბამისი სათანადო ქმედების განსაზღვრა;
• განსაზღვრული დროის გამოყოფა (რადგან ის გაკვეთილის კონკრეტულ, რომელიმე ეტაპს მოიცავს);
• კონკრეტული სასწავლო მასალის მითითება, რომლის შესწავლაც არის დაგეგმილი;
• საყრდენი ცოდნისა და უნარების გარკვეული ხარისხის  არსებობა, მოსწავლეთა შესაძლებლობების გათვალისწინება;
• შემოქმედებითი ინტერესის გააქტიურება;
• ამოცანების ვარიანტების მომზადება (რომელთა გადაჭრის გზებსაც თვითონ, საკუთარი სურვილით აირჩევენ მოსწავლეები);
• სასწავლო ამოცანების წინასწარი ანალიზი;
• საკუთარ ქმედებებზე მოსწავლეთა პასუხისმგებლობის მზაობა;
• მოსწავლეებისათვის (ინდივიდუალურად და ჯგუფურად) არჩევანის თავისუფლების შეთავაზება;
• თითოეული მოსწავლის აქტიურობის უზრუნველყოფა არჩეული მიზნის მისაღწევად.

იმისათვის  რომ  მოსწავლეებს  ვასწავლოთ საკუთარი შესაძლებლობების მიხედვით არჩევანის გაკეთება,  მასწავლებელმა წინასწარ, დრო და დრო უნდა გამოსცადოს მეთოდი და შექმნას  ადექვატურად მუშაობის პირობები,  გაკვეთილიდან გაკვეთილამდე გაზარდოს არჩევანის ვარიანტები, გაართულოს მოსწავლეთა გადასაჭრელი ამოცანები, შედეგად  კი თანდათან გაიზრდება მოსწავლეთა დამოუკიდებლობის ხარისხიც  და  კომპეტენციაც.

როდის მიდის მასწავლებელი ამ  კონკრეტულ  ნაბჯზე? დავალების არჩევის  სიტუაცია უნდა შეიქმნას მაშინ, როდესაც გამოიკვეთება  მოსწავლეთა აქტუალური მოთხოვნილებების,  მათ  ინტერესების შესრულების აუცილებლობა და მასწავლებელი მოამზადებს  პირობებს, სადაც მოსწავლეს შეეძლება დამოუკიდებლად განსაზღვროს თავისი პრობლემების გადაჭრის გზები და საშუალებები  და   პასუხისმგებლობაც   შედეგებზე.  ამავე  დროს  არჩევანის გაკეთებამ  უნდა გამოიწვიოს  მოსწავლის ინტელექტუალური წინსვლა,   მისი ცოდნისა და უნარების გაზრდა, მოსწავლემ რეალურად უნდა განიცადოს საქმის მსვლელობის თითოეული დეტალი, თავისი გადაწყვეტილების, თავისი არჩევანის შედეგები,  რაც მას მისცემს   საკუთარი ფასეულობების ჩამოყალიბების   და სრულყოფის გამოცდილებას.

გასათვალისწინებელია  ისიც რომ, მსგავს სიტუაციებში   მოსწავლე-მასწავლებლის ხარისხობრივი განსხვავება  მოსწავლეს  არათანაბარ სიტუაციაში აყენებს, ამიტომ მასწავლებელმა წინასწარ უნდა შეიმუშაოს მოსწავლის საკუთარი შეცდომებიდან დაცვის მექანიზმი, რათა  არ   შეექმნას წარუმატებლობის  განცდა,  არ  დაიხიოს  უკან და ხელი არ ჩაიქნიოს.  თუ  ყველა ეს ეტაპი მზად არაა, მასწავლებელმა თავი უნდა შეიკავოს მისი განხორციელებისაგან.

არჩევანის სიტუაციის პროცედურები:

1. არჩევანის სიტუაციის  მიზანმიმართულების გამოკვეთა (მოცემულ სიტუაციას მასწავლებელი ქმნის არა ვალდებულების გამო, არამედ განსაზღვრული მიზნით. მასწავლებელმა თავად უნდა განსაზღვრონ, დასახული მიზნის შესაბამისად, გაკვეთილის რომელ ეტაპზე და რა მასალის შესწავლისას უნდა მისცეს მოსწავლეს არჩევანის თავისუფლება);
2. არჩევანის გაკეთებისთვის მოსწავლეთა სტიმულაცია (ამის მიზნით მასწავლებელი გარკვევით გაანალიზებს თითოეული ვარიანტის შინაარსს, დაანახებს მისი შესრულების მნიშნელობას, გააცნობს შეფასების კრიტერიუმებს);
3. დავალების არჩევა – მოსწავლეების მიერ დავალების სირთულის დამოუკიდებლად არჩევა;
4. არჩევანის არგუმენტირება (მოსწავლემ უნდა შეძლოს საკუთარი არჩევანის დასაბუთება, არგუმნეტირება – რატომ მიანიჭეს ამათუ იმ არჩეულ ვარიანტს უპირატესობა);
5. თავისუფალი არჩევანის   ხარისხის განსაზღვრა  (მასწავლებელმა მკვეთრად უნდა განსაზღვროს თავისუფლების ხარისხი: მუშაობის პროცესში რამდენად იქნება (თუ არ იქნება) ის  მკაცრად რეგულირებული);
6. „ერთად გავიმარჯვოთ“ – წარმატებული  და „ჩამორჩენილი“  მოსწავლეების ერთად მუშაობის შეთავაზება;
7. არჩევანის წარმატება (სასწავლო ამოცანების შეთავაზებით, მასწავლებელი დარწმუნებული უნდა იყოს, რომ მოსწავლეები ფლობენ საკმარისი რაოდენობის ცოდნას და  უნარებს, რომელიც აუცილებელია მათი წარმატებული  გადაჭრისათვის);
8. საკუთარი შეცდომებისგან  მოსწავლეთა  დაცვის მექანიზმის  შემუშავება (მოწავლეები დარწმუნებული უნდა იყვნენ, რომ აქვთ წარმატების და  წარუმატებლობის უფლება. მასწავლებელმა მთლიანი პროცესის,  მოსწავლის თითოეული ქმედების გაანალიზება უნდა შეძლოს და კორექტურად აუხსნას წარუმატებლობის მიზეზები და აუცილებლად აღნიშნოს ის, რაშიც მოსწავლემ მიაღწია წარმატებას).
9. არჩეული ვარიანტის  შედეგების  შეფასება  (ამავე დროს მასწავლებელი შეაფასებს მთლიანად შესრულებულ სამუშაოს შედეგს. მნიშვნელოვანია, რომ არამარტო შეაფასოს საბოლოო შედეგი, არამედ გაანალიზოს მთლიანი პროცესი);

1. უკუკავშირი  – გაწეულ შრომასა და მიღწეულ შედეგებს შორის კავშირის წარმოჩენა;
2. მოსწავლეთა გამოკითხვა –  რა სირთულეების გადალახვა დაჭირდათ არჩევანის შესრულებისთვის და როგორ  დაძლიეს ის.

  გაკვეთილზე  თავისუფალი  არჩევანის  სავარაუდო   სიტუაცია,   მაგალითად, შეიძლება ასეთი იყოს:

• ისტორიის მასწავლებელი ბევრ დავალებას აძლევს მოსწავლეს და ისინი თვითონ ირჩევენ, მათგან რომელი შეასრულონ;
• ინგლისურის მასწავლებელი საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს, თავად აირჩიონ, რომელი სიტყვები ჩამოწეროს მასწავლებელმა დაფაზე სასწავლად;
• ლიტერატურის მასწავლებელი მოსწავლეებს ავალებს მხოლოდ რეფერატს, მაგრამ მოსწავლეები თავად განსაზღვრავენ, რომელი მასალის მიხედვით დაწერონ ის;
• VII კლასის მოსწავლეებს  საშუალება მისცეს, თავად აერჩიათ რომელ საგნებს მოამზადებდნენ ხვალისთვის;
• ფიზიკის მასწავლებელმა თავად აარჩევინა მოსწავლეებს საკითხები, რომელზეც საკონტროლოს დაწერენ
• და ა.შ.

მრავალფეროვანია  ის  პედაგოგიური  მიდგომები,   რომელიც საშუალებას აძლევს მოსწავლეს რეალურად  ისარგებლობს „თავისუფალი არჩევანით“. ძირითადად ესაა:

• სხვადასხვა ხარისხის სასწავლო დავალებების შეთავაზება -(რეპროდუქტიული, პროდუქტიული, პრობლემური);
• ორი დავალებდან ერთ-ერთის არჩევა, სადაც ერთ ვარიანტში რამდენიმე საშუალებაა ამოცანის გადაჭრისთვის, მეორეში კი – სწრაფი გადაჭრის მექანიზმი;
• სოციალური მოტივის მიხედვით შერჩევა;
• შემეცნებითი ინტერესის მიხედვით არჩევა;
• ზნეობრივი კრიტერიუმის მიხედვით არჩევა;
• და სხვ.

ზოგადად  თავისუფალი  არჩევანის  სამუშაოს ვარიანტები შესაძლებელია იყოს:

• ტესტი;
• ამოცანის ამოხსნა;
• შემოქმედებითი ხასიათის დავალების შესრულება.

განვიხილოთ გაკვეთილზე სიტუაციური არჩევანის რამდენიმე მაგალითი:

ა)  IX  კლასში  ისტორიის  გაკვეთილზე ახალი მასალის ათვისების ეტაპზე, როდესაც შეისწავლება   XX ს-ს  დამდეგის  პოლიტიკური  პროცესები  რუსეთის იმპერიაში, მასწავლებელი სთავაზობს მოსწავლეებს, გაარკვიონ, როგორ მოხდა საქართველოს მიერ  დამოუკიდებლობის  გამოცხადება. დავალების  შესრულებისთვის  შეუძლიათ  გამოიყენონ   სახელმძღვანელოს  ტექსტი.  მასწავლებელი დაფაზე  ჩამოწერს   საკითხების ორ  ვარიანტს:

I  ვარიანტის  პასუხისთვის საკმარისია მითითებული ლიტერატურა;

II ვარიანტის პასუხები   მოსწავლისგან  ითხოვს  გაცილებით მეტის ცოდნას და უნარს, როგორიცაა მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების დამყარება, ადრე ნასწავლ მასალასთან უკუკავშირი და სხვ.

შედეგების შემოწმების   დროს  მასწავლებელი   ჯერ    შეაფასებს  I  ვარიანტის  შედეგებს, შემდეგ  მოუსმენს II ვარიანტს  და   შეაფასებს  შედეგებს.

ბ) ისტორიის გაკვეთილის თემაა „მეორე მსოფლიო ომი“.  მასწავლებელი  მოსწავლეებს   სთავაზობს, უპასუხონ    შეკითხვას: „როგორ მიმდინარეობდა ბრძოლა ფაშიზმის წინააღმდეგ?“  მოსწავლეებს  შეუძლიათ პასუხის მისაღებად გამოიყენონ ოთხი სახის წყარო:

• სასწავლო მასალა (სახელმძღვანელო);
• ისტორიული დოკუმენტების და მასალების კრებული;
• დამხმარე ისტორიული მასალა „ისტორიის  ნარკვევები“;
• ისტორიული რუკები.

პასუხის მოსამზადებლად მოსწავლე თვითონ ირჩევს წყაროს ტიპს.

გ) დაწყებით კლასებში ბუნების გაკვეთილზე  მოსწავლეები შეისწავლიან თემას „ფრინველები“,  პრობლემის  გადაჭრისთვის მოსწავლეებს სთავაზობენ:

• დაწერონ შესაფერისი  ფრაზები, გამონათქვამები, რომელიც უკავშირდება ფრინველებს;
• შეადგინონ კროსვორდი;
• დაწერონ მოთხრობა ფრინველებზე.

მოსწავლეები, თავიანთი ცოდნისა და უნარების შესაბამისად, თვითონ აირჩევენ დავალებას.

 რაც  შეეხება  შეფასებას, პედაგოგიკის მეცნიერებაში აღიარებულია მსგავს სიტუაციებში შეფასების მხოლოდ ინდივიდუალური ნორმების გამოყენება  (Heckhausen, H. Hoffnung und Furcht in der Leistungsmotivation. Meisenheim Glan: Hain, 1963. (b). რადგან  მუშაობისას ძლიერი და სუსტი მოსწავლეები თანაბარი   ძალისხმევით მუშაობენ, ორივეს საკლასო ჟურნალში ჩაეწერებათ  მაღალი შეფასება, თუმცა რეალური დონე ამ მოსწავლეებისა სრულიად განსხვავებული იქნება.  ამ მომენტმა  მოსწავლეების გარკვეული გაღიზიანება რომ არ გამოიწვიოს და, ზოგადად,  არცერთი მოსწავლის  მოტივი არ ჩაქრეს,   გამოსავალია  მასწავლებელის მიერ   მიმდინარე შეფასების   სისტემის გამოყენება (თემის შესწავლის  პროცესის განმსაზღვრელი შეფასება), ხოლო თემის დასრულების შემდეგ მოსწავლეები შეასრულებენ   შემაჯამებელ  დავალებას და მასწავლებელიც შესაბამისად შეაფასებს. ამავე დროს  სავალდებულო  არაა თითოეული მოსწავლის  შეფასების ქულის  კლასში ხმამაღლა გამოცხადება. ასეთი დამოკიდებულებით  „სუსტი“ მოსწავლე შეეცდება „შემაჯამებელი“  დავალების შედეგები აწიოს  „მიმდინარე“ შეფასების ქულამდე  (მნიშვნელობა  არ აქვს, რამდენად დაბალი იყო „შემაჯამებელი“ დავალების ქულა), მას აქვს უკვე იმის  განცდა, რომ წინსვლა და მეტის გაკეთება შეუძლია,  ძლიერ მოსწავლეს კი კიევ უფრო აუმღლდება კომპეტენციის  გრძნობა.

გაკვეთილზე არჩევანის სიტუაციის შექმნა მოსწავლის ინდივიდუალური სრულყოფისათვის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანესი მეთოდია, რომლის დროსაც    მოსწავლეს არამარტო  რეალურად ირჩევს სასურველ დავალებას,   არამედ მასწავლებელიც რეალურად,  კონკრეტულად ეხმარება თავისი განუმეორებლობის ფორმირებაში, ამიტომ სასწავლო პროცესში მსგავსი ტიპის  მეთოდების გამოყენება ეფექტური და სასარგებლოა.